1. Stress – стресс

3. Стресс нь “Хүчдэл” гэсэн утгатай англи үг
юм. Биологийн шинжлэх ухаанд янз
бүрийн тааламжгүй нөлөөллүүдийн
улмаас хүн болн амьтны бие махбодид
үүсч байгаа фидиологийн хамгаалах
урвал болох “хүчдэлийн байдлыг”
стресс гэдэг.

4. Тааламжгүй нөлөөлөлд
• Даарах
• Өлсөх
• Сэтгэлийн дарамтанд орох
• Цус алдах
• Гэмтэл авах гэх мэт хор хөнөөлтэй
цочроолууд орно.

5. Өөрөөр хэлбэл стресс нь гэнэтийн,
санамсаргүй, урьдчилан төлөвлөөгүй
аливаа тааламжгүй явдлуудаас болж
сэтгэл санаа, бие махбодь доройтон
хямрахыг стресс гэнэ.

6. Стрессийн ангилал
• Эустресс – байрлах, инээх, сэтгэл
ханах, сэтгэл догдлох, хөөрч баясах,
хайрлах зэрэг эерэг сэтгэл хөдлөл
үүсдэг стрессүүд ордог.
• Дистресс – гомдох, уурлах, бухимдах,
уйтгарлах, айх ичих гэх мэт сөрөг
стрессүүд ордог.

7. Стресс үүсгэдэг хүчин зүйл
Найзтайгаа
маргалдах,
Ханиад
шуухнаа хүрэх,
Ажлын
ачаалал их
байх гэх мэт
Жижиг
стрессор Хүнд өвчнөөр
өвдөх,
Хайртай хүн нь
нас барах,
Хүсээгүй
жирэмслэлт,
Бэлгийн
хүчирхийлэлд
өртөх гэх мэт
Хүчтэй
стрессор

8. Стрессор нь хүн болон амьтны бие
махбодид стрессийг үүсгэдэг нийгэм,
сэтгэл зүйн гаралтай тааламжгүй
нөлөөнүүдийг стрессор гэнэ.
Стрессоруудын дотроос сэтгэлийн
стрессийг үүсгэдэг стрессорууд хамгийн
элбэг тохиолддог.

9. Сэтгэлийн стресс үүсгэдэг стрессоруудад
• Гэр бүлийн хэрүүл
• Хүмүүс хоорондын дунд үүссэн зөрчил,
маргаан
• Байгалийн гамшиг, гарз хохиролууд
• Хүчирхийлэл
• Осол сүйдэл
• Шинэ орчин нөхцөлд шилжин амьдрах буюу
сурах
• Цагаачлах
• Ядуурал, ажилгүйдэл,
• Хүүхдийн буруу хүмүүжил

10. Стрессийг үргэлжлэх хугацаагаар нь

11. 1936 онд Г.Селье “Дасан зохицохын
ерөнхий хам шинж” буюу “Стрессийн
хам шинж” нэрийн дор стресст өгөх
хариу урвалыг анх удаа тодорхойлжээ.
Тэрбээр дасан зохицохын ерөнхий хам
шинж дараах 3-н үе шат дамжин
явагддаг болохыг тогтоосон. Үүнд

12. 1. Сэтгэл түгшилтийн үе. Энэ үе шатанд
өвчтөний сэтгэл түгшиж, физиологийн
болон сэтгэл зүйн, нийгмийн талаас
хамгаалах хариу үйлдлүүдийг үзүүлдэг.
Иймээс бие хүн нэг бол стресстэй
тэмцэнэ, эсвэл стрессээс зугтах хариу
үйлдэл үзүүлнэ.

13. 2. Эсэргүүцлийн үе шат. Хүн бүр өөрт
мэдрэгдэж байгаа стрессийг зохистой
шийдвэрлэж даван туулахын тулд
физиологийн хийгээд сэтгэл зүй,
нийгмийн талаасаа хамгаалах
механизмуудыг боловсруулна.
Үүнийхээ үр дүнд хувь хүн өөрийнхөө
чадлынхаа хэр хэмжээгээр стресст дасан
зохицоно. Хэрвээ дасан зохицох чадвар
сул байвал туйлдал ядралын үе шатанд
шилждэг.

14. 3. Туйлдал ядралын үе шат. Стресст
зохицох чадвараа алдаж, амь насанд
аюул учирна. Энэ үе шатанд бие
махбодь стресст бууж өгнө. Сэтгэл зүйн
талаас сэтгэл түгших, сэтгэл санаагаар
унаж гутрах буюу бусад тааламжгүй
сэтгэл хөдлөлөөр хариу урвал өгч
цөхрөлтөд ордог. Эцэст нь дасан
зохицохуйн эмгэгүүд үүсдэг

15. Стресс нийгмийн бүх л давхаргийн бүх
насны хүмүүс өдөр бүр өртөж байдаг
боловч стресст өртсөнөө ихэнх хүмүүс
тэр бүр мэддэггүй. Стресс нь нас, хүйс,
анги давхрага, арьс өнгө зэргийг үл
хамааран нөлөөлж байдаг.

16. Дасан зохицохуйн эмгэгүүд нь 5
бүлэг шинжид хуваагдана.
1. Бие махбодийн талаас илрэх шинж
2. Нийгмийн илрэл
3. Сэтгэл хөдлөлийн илрэл
4. Төрх үйлийн илрэл
5. Танин мэдэхүйн илрэл

17. Бие махбодийн талаас
1. Хүүхэн хараа хэвийн бус өргөсөх
2. Амьсгалахад бэрхшээлтэй болох буюу амьсгаа
бачуурах
3. Цусны даралт ихсэх
4. Биеийн энд тэнд халуу /хүйт/ оргих тааламжгүй
сэрэл үүсэх
5. Булчин чангарах /үүнээс болж хүзүү гилжийх,
булчин нугарахгүй хөших, хэвлийн хана
чангарах, гар хөлийн булчин шөрмөсний
рефлекс ихсэх/
6. Цусны сахарын хэмжээ ихсэх,
7. Хооллох дур буурах эсвэл ихсэх

18. Нийгмийн илрэл
1. Ажил сургуулиа таслах буюу орхих
2. Зохион байгуулалтгүй болох
3. Бусдын хараат болох
4. Ажлаа олон удаа солих
5. Бусадтай харилцах харилцаа буурах
6. Бусадьай үр дүн муутай харилцах
7. Бусадтай харилцахаас зай барих

19. Сэтгэл хөдлөлийн илрэл
• Сэтгэл түгших
• Бухимдах, уурлах
• Ичих, эмээх
• Горьдлого тасрах
• Өөртөө итгэлгүй болох
• Ганцаардах, өөрийгөө дорд үзэх
• Сэтгэл зовинох, эргэлзэж тээнэгэлзэх
• Гутрах, гуниглах, гэмших
• Уйтгарлах, ганихрах
• Сэтгэл тогворгүй болох

20. Төрх үйлийн илрэл
1. Хүчирхийлэл үйлдэх
2. Зөрүүдлэх /зөрүүд авирлах/
3. Амархан ядрах
4. Албадмал хөдөлгөөн хийх
5. Өөрийн мэдэлгүй үйл хөдлөл хийх
6. Осол сүрэлд өртөх эрсдэлтэй болох
7. Салганан чичрэх
8. Бэлгийн дэр ихсэх /биеэ үнэлэх/
9. Архи, тамхи болон мансууруулах бодис
хэтрүүлэн хэрэглэх

21. Танин мэдэхүйн талаас
• Анхаарал сарних, мартамхай болох
• Анхаарал төвлөрүүлэх чадвар буурах
• Сэтгэн бодох чадвар буурах
• Шийдвэр гаргах чадвар буурах
• Улигт бодолд автах

22. Àñóóäëûã øèéäâýðëýõ àðãà
çàìóóä:
Тàíû îðîëöîîòîé áîëîí îðîëöîîã¿é
øèéäâýðëýõ ãýæ 2 õóâààæ áîëíî.

23. Áèä ÿàãààä ñòðåññò ºðòäºã âý?
• Áóñäààñ áóðóó õàéõ, ê¿íçèéí
ñóðãààëüä “Óõààíò õ¿í ººðººñºº áóðóó
õàéäàã áîë óõààí ìóóò ºðººë áóñäààñ
áóðóó õàéäàã” ãýæ áè÷æýý.
• “Á¿õ ç¿éë áîëîõã¿é áàéãàà ó÷èð áè
áóõèìäàæ áàéíà, ¿¿íýýñ àðàé ººð
áàéõ áàéñàí...”

24. • Áóñäûã ººð÷ëºõ ãýæ îðîëäîõ,
• Á¿õ ç¿éëèéã òºãñ áîëãîõ ãýæ õ¿ñýõ,
• “Áè àçã¿é õ¿í...”
• “Õýí ÷ íàäàä òóñàëæ äýìæèõã¿é áàéíà...”
• “Áóñäàä òààëàãäàõ ¿¿äíýýñ áè þó ÷
õèéõýýñ áóöàõã¿é...”

25. Ñòðåññò ºðòºõã¿éí òóëä òà
þó õèéõ âý?
1.Áóñäàä ò¿ðýìãèéëýõýýñ çàéëñõèéõ
2.Èíýýæ áàéõ

26. Ñýòãýëèéí õÿìðàëûí òàëààðõ òàøàà
îéëãîëò:
• ñòðåññ èëýð÷ áàéãààã ìýäýõýä õÿëáàð
• ñòðåññ íü ÿìàð íýãýí õîð óðøèãã¿é, ò¿ð çóóðûí
¿éë ÿâö
• ñóë äîðîé õ¿ì¿¿ñ ñòðåññò èë¿¿ ºðòäºã
• ñòðåññýýñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ íü áîëîìæã¿é
ç¿éë
• ñòðåññ áèé áîëæ áóéã ìýäýðäýã
• á¿õ õ¿í ñòðåññò àäèë òºñòýé õàðèó ¿éëäýë
õèéäýã

27. Òàíä äàðààõü ñýòãýö ôèçèîëîãèéí
øèíæòýé ººð÷ëºëò¿¿ä àæèãëàãäâàë
ñòðåññòýé áîëñîí áàéõ
ìàãàäëàë áèé:

28. • íîéðã¿éäýõ
• óóðëàõ, áóõèìäàõ
• àéäàñ ò¿ãø¿¿ðòýé áîëîõ
• öî÷èõ
• ººðèéí õÿíàëò ñóëðàõ
• èë¿¿ õºëðºìòãèé áîëîõ
• ãàðûí àëãà õºëðºõ

29. • ãàð, õºë õ¿éò äààõ, äààðàõ ìýäðýìæ
òºðºõ
• õ¿éòýí õºëñ öóòãàõ
• äîòîð ýâã¿éöýõ
• õîîëíû äóðøèë èõýâ÷ëýí áóóðàõ,
çàðèì òîõèîëäîëä èõñýõ
• àíõààðàë ñàðíèõ
• àð÷ààã¿é áàéäëûí ìýäðýìæ ¿¿ñýõ

30. Ñòðåññèéã àìüäðàë àõóé, ò¿¿íèé
õýâ çàãâàð, á¿òýëã¿é ¿éë
àæèëëàãàà, áóñäûí çóðøèë, òààã¿é
íºõöºë ãýõ ìýò îëîí ç¿éëñ ¿¿ñãýäýã.
Ýäãýýðèéã îáúåêòèâ, ñóáúåêòèâ
õ¿÷èí ç¿éë ãýæ àíãèëæ áîëíî.

31. Ñýòãýöèéí çàâñðûí ýìãýã:
Ñòðåññ, íåâðîç, àïàòèÿ, äåïðåññ,
ôðóñòðàöèÿ çýðýã.

32. Áèå õ¿íèé îíöëîãèéí õóâüä ÿìàð çàí
àðàíøèíòàé õ¿í ñòðåññò
èë¿¿ ºðòºõ âý?
•Ìåëàíõîëèê
•Ôëåãìàòèê
•Ñàíãâèíèê
•Õîëåðèê

33. ßìàð àæèë ìýðãýæëèéí õ¿í ñòðåññò
èë¿¿ ºðòºæ áîëîõ âý?
• Õ¿÷íèé áàéãóóëëàãûíõàí áóþó öàãäàà,
ïðîêóðîð ã.ì.
• Ýìíýëãèéí áàéãóóëëàãàä àæèëëàäàã
õ¿ì¿¿ñ áóþó ÿëàíãóÿà ýêñòðèìàëü
íºõöºëä, òóõàéëáàë ãýìòýë, ñîãîã,
ñýòãýöèéí ýìãýãòýé ºâ÷òºíòýé, ø¿¿õ
ýìíýëýã, ò¿ðãýí òóñëàìæ ã.ì.

34. • Íèéãìèéí ýìçýã äàâõðàãûí õ¿ì¿¿ñò
¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã áàéãóóëëàãà,
òóõàéëáàë õîðîî çàõèðãààíû äóíä
òºâøèíèé àæèëòíóóä.
• Åðäèéí áóñ íºõöºëä àæèëëàäàã õ¿ì¿¿ñ,
òóõàéëáàë øºíèéí ýýëæ, øóóãèàíòàé
íºõöºëä, ¿éëäâýð, ìàøèí òîíîã òºõººðºìæ
äýýð àæèëëàäàã õ¿ì¿¿ñ ã.ì.

35. Ñòðåññýýñ õýðõýí óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ
âý?
• Áóñàäòàé õàðèëöàõ õàðèëöààíä
àíõààðàõ, òóõàéëáàë çºð÷èë ìàðãààí íü
àñóóäëûã øèéäâýðëýõã¿é, “ÿëàã÷,
ÿëàãäàã÷” ãýæ ¿ã¿é ó÷èð òà çààâàë
ÿëàõ ãýæ õè÷ýýõ õýðýãã¿é, áóóëò
õèéõ, áóñäûã ñîíñîõ, ººðèé㺺 çºâ
îéëãóóëàõ àìààð áîëîí áè÷ãýýð, îéëãîæ
óíøèõ áóþó 4 skill-ä ñóðàëöàõ.
• Áèå áÿëäðàà ýð¿¿ëæ¿¿ëýõ.

36. • Ìåäèòàöèéí äàñãàë õèéõ, òóõàéëáàë
áîäîë ñàíààãàà áèåýð ò¿ãýýõ, ººðèéãýý
äàñãàëæóóëàõ õýä õýäýí àðãà áàðèëûã
õýðýãëýæ, àëü òîõèð÷ áóéã ñîíãîí ýõëýýä
2 äîëîî õîíîãèéí òóðø, äàðàà íü òîãòìîë
õè÷ýýëëýõ.
• Äàñãàë ñóðãóóëèëòûí õ¿ñýí õ¿ëýýñýí ¿ð
ä¿í òàíû õóâüä ÷óõàë áèø, õàðèí õèéæ
áóé ÿâöàä à÷ õîëáîãäîë ºãºõ.

37. Ñòðåññèéã õýðõýí äàâàí òóóëàõ âý?
• ªºðèéí àíõààðàë, ýð÷ õ¿÷ýý àñóóäëûã
øèéäâýðëýõ áîëîí ººðèéãýý çîõèöóóëàõ
ãýñýí 2 ÷èãëýëýýð õóâààðèëàõ.
• Ñòðåññ íü óíòàæ àìàðñãààð áàãàñàõã¿é.
• Áîãèíî õóãàöààíû õóðö ÿâöòàé ñòðåññèéí
¿åä òàéâàí õºäºë㺺í õèéõ, òóõàéëáàë
ÿàðàëã¿é àëõàõ, àÿòàé òààòàé íºõöºëä
õîîëëîõ, øèíãýí ç¿éë óóõ ã.ì.

38. Íîéðã¿éäëèéã õýðõýí çîõèöóóëàõ âý?
• Íîéð õ¿ðýõã¿é áàéíà ãýñýí áîäëîîñ
çàéëñõèéõ, ¿¿íä à÷ õîëáîãäîë ºãºõã¿é
áàéõ.
• Õàðàíõóé îð÷èíä óíòàõ.
• Àãààð îðóóëàõ.
• Óñàíä îðîõ.
• Óíòàõûí ºìíº àãààðò àëõàõ.

39. • Îðîéí öàãààð áèåèéí õ¿÷íèé áîëîí îþóíû õýò
à÷ààëëààñ çàéëñõèéõ.
• Õîîëíû äàðàà 20-30 ìèíóò àìðàõ.
• Íýã õýâèéí ç¿éë õèéõ, òóõàéëáàë
õ¿¿ðíýñýí, ñýòãýëèéí õºäëºë áàãàòàé
ºã¿¿ëëýã, íîì çîõèîë óíøèõ, íàìóóõàí
õºãæèì ñîíñîõ.
• Íîéðã¿éäñýíýýñ ìàðãààøèéí àæèëä ñºðºã
íºëººëíº ãýäýã áîäëîîñ çàéëñõèéõ.

40. Ñòðåññèéã õýðõýí áàãàñãàõ, àðèëãàõ âý?
• ªäºð á¿ð ñàéõàí äóðñàìæ ¿ëäýýõýýð
ºíãºð¿¿ëýõ.
• Èíýýæ áàéõ.
• ªºðèé㺺 óðàìøóóëæ ¿íýëæ áàéõ,
òóõàéëáàë ººðòºº òóñãàéëàí áýëýã
áýëòãýæ áýëýãëýõ.
• Ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí õóâüä äýëã¿¿ðò î÷èõ
áóþó “øîïïèíã” õèéõ.

41. • Óðëàã ñî¸ëûí ãàçàð, òóõàéëáàë óðàí
çóðãèéí ãàëàðåé, ìóçåé, ¿çýñãýëýí, íîìûí
ñàí, íîìûí äýëã¿¿ð, áýëýã äóðñãàëûí
ç¿éëñ, öýöãèéí äýëã¿¿ðò î÷èõ, çóðàã
çóðàõ, çóðàã àâàõ ã.ì. áóþó “àðòòåðàïè”.
• Óñàíä îðîõ, ãîëûí ýðýãò î÷èæ óñíû ÷èìýý,
äàâàëãààã ñîíñîõ, óñàíä ñýëýõ, íàðëàõ
ã.ì. “àêâàòåðàïè”.

42. • Öàã õóãàöààã õýìíýæ ìº÷ á¿ðèéã ¿ð
ä¿íòýé ºíãºðººæ, àæèë àìüäðàëàà
òºëºâëºæ, õýòèéã õàðæ “Ýíý ìèíèé õóâüä 5
æèëèéí äàðàà à÷ õîëáîãäîëòîé õýðýãòýé
áàéæ ÷àäàõ óó” ãýäãèéã ýðýãö¿¿ëýõ.
• “¯ã¿é” ãýæ õýëæ ÷àääàã áàéõ, ãýõäýý
¿¿íèéã çºâ ¿åä çºâ àãóóëãààð õýðýãëýõ
÷àäâàðòàé áàéõ.
• Ñýòãýëèéí õºäºë㺺íèéã çºâ çîõèöóóëàõ.

43. • Õàìãèéí äîòíû õ¿ì¿¿ñòýý “õàéðòàé” ãýæ
õýëýõ.
• Äîëîî õîíîãèéí 1 ºäºð áóþó õàãàñ ñàéí
ºäðèéã ººðèéí äóðòàé ç¿éëèéã õèéæ
ºíãºð¿¿ëýõ.
• Äîëîî õîíîãò 2-3 óäàà áèåèéí òàìèðûí äàñãàë
õèéæ, õºëºð÷, óóðàíä ñóóæ, áèåèéí õ¿÷íèé
àæèë õèéæ ºíãºðººõ.

44. • Ãýð îðîí, àæëûí áàéðíû òààòàé äóëààí óóð
àìüñãàëûã á¿ðä¿¿ëýõ, ¿¿íèé òóëä ºíãºíèé
çºâ õîñëîë, øèéäëèéã ñîíãîõ.
• Àìòòàé õîîë õèéõ, õîîë áîë “óðëàã” ãýæ
¿çäýã óëñ ¿íäýñòýí áèé.
• Ǻâ çîõèñòîé õîîëëîõ, òóõàéëáàë
õàãàðõàé, ºí㺠¿çýìæ òààðóó, õàð
öàéíààñ äîòîð íü õàð ºíãºòýé áîëñîí àÿãààð
öàé óóõ, ýñâýë ãàíãàð øààçàíä öàé óóõ
ÿëãàà áèé þó? Öàäòàë èõ õýìæýýòýé õîîë
îðîéí öàãààð èäýõ íü ñòðåññ ¿¿ñãýäýã,
íîéðã¿éääýã íýã øàëòãààí.

45. • Ìàõàí õîîë, ÿëàíãóÿà “õàð” ìàõàí õîîë áàãà
èäýõ.
• Áóñäûã ººð÷èëæ ººðèéíõºº çàí òºëºâ, äàäàë,
çóðøèëä òîõèðóóëàõ, õ¿÷ëýõ îðîëäëîãî õèéõ
íü ìºí ñòðåññ áèé áîëãîäîã. Òýãâýë áóñàä
õ¿ì¿¿ñ ººðèéíõºº çàí òºëºâ, õóâèéí îíöëîãèéã
õàäãàëàõ, õàìãààëàõ íü òàíüä ñààä áîëîõ
¸ñã¿é.
• Áóë÷èíãèéí ÷àíãàðëûã ñóëëàæ áàéõ.
• Àìæèëòã¿é ¿åä ººðòºº ñýòãýë ç¿éí òóñëàìæ
¿ç¿¿ëæ áàéõ.
• Áóñäàä áîëîí ººðòºº óðàì çîðèã õàéðëàæ
áàéõ.

46. • ßäàðãààíä îðîõîîñ õýðõýí ñýðãèéëýõ
òàëààð çîõèõ ìýäëýãòýé áàéõ.
• Äåïðåññèéã ãýòëýí äàâàõ ÷àäâà𠺺ðòºº
áèé áîëãîõ.
• Óõààíã¿é äóðëàëààñ àíãèæðàõ,
çàéëñõèéõ.
• ªºðòºº èðãýëòýé áàéõ.
• È÷èæ óëàéõ çàíãààñ àíãèæðàõ.
• ªºðèé㺺 õºãæ¿¿ëýõ àðãûã çºâ ñîíãîæ
õýðýãëýæ õýâøèõ.

47. 1. Стрессийг зохицуулах түр зуурын
аргууд
• Анхаарлаа сатааруулах
• Өөртэйгөө ярих
• Өдрийн тэмдэглэл хөтлөх
• Төсөөлөн бодох
• Бясалгал хийх
• Тайвшруулах дасгал хийх
• Сэтгэл хөдлөл мэдрэмжээ
хувиргах гэх мэт

48. 2. Стрессийг зохицуулах урт
хугацааны аргууд
• Когнитив сэтгэл засал
• Харилцан нөлөөлөх сэтгэц засал
• Хувь хүний бүлгийн засал
• Төрх үйлийн сэтгэл засал
• Сэтгэлийн дарамтат үйл явдлыг дурсан
санах Астианийн арга гэх мэт

49. • Бишрэн шүтэх
• Ажил амралтаа зөв төлөвлөх
• Өөрийгөө таньж мэдэх
• Дуу хөгжим сонирхох
• Найз нөхөдтэйгөө дотно харьцаатай
байх
• Тусламж авч байх.

50. Анхаарал хандуулсан та бүхэнд
баярлалаа.