Conxunto de documentos escritos, gráficos estatísticos e imaxes sobre a burguesía e o proletariado. tamén se inclúen documentos sobre o movemento obreiro.

1. Colección documental Capítulo V 1º de Bacharelato
A sociedade industrial e o Movemento obreiro.
A sociedade industrial . Unha opotunidade para a igualdade e o progreso.
A. A sociedade de clases. Características xerais.
“Unha vez abolida a situación de privilexio de que gozaban os estam entos privilexiados da nobreza e
o clero, a sociedade europea emprega novos criterios para clasificar os grupos e individuos . A nova sociedade
de clases organiza aos individuos , básicamen te en función da súa riqueza e non de situacións de privilexio
herdadas ou adquiridas.
A riqueza -e a cultura como consecuencia directa- como criterio de diferenciación social permite
establecer un tipo de sociedade moito máis dinámica e aberta na que -polo menos en teoría- existen
posibilidades de ascenso social para todos aqueles individuos que consigan os recursos económicos necesarios
ou que logren unha formación cultural que lles permita ascender a postos máis elevados na escala social. O
mérito persoal queda así premiado, igual que a valía intelectual, a capacidade de em prender accións lucrativas
ou o risco de iniciar negocios e instalar industrias.
Esta mobilidade social, é dicir, a posibili dade de nacer nun ha determin ada clase e asc ender na esc ala
social en función das circunstancias persoais, vai se r unha das características máis destacadas desta nova
estructura social, su bstituta da soc iedade pechada e inmobilista do Antigo Réxime. Do mesmo modo que se
aascende, tamén un individuo pode descender socialmente pola perda de poder económico ou deterioro da súa
posici ón socia l.
Evidentemente, todos estes cambios non se produciron ao mesmo tempo en toda Europa nin foi radical
a perda de poder dos antigos grupos dominante s, sobre todo da nobreza. Algúns individuos destes vellos grupos
de privilexiados adaptáronse aos novos cambios pero outros mostráronse totalmente contrarios a aceptalos.
Sin embargo, no seu conxunto, a sociedade europea camiñou con paso firme cara unha sociedade de clases na
que o pode r da burgues ía se rá cada vez maior.
Na sociedade de clases, a desigualdade económica producida pola acumulación dos bens de producción
en mans duns pouc os e a nec esidade da inmensa maiorí a -asalariados, proletarios- de traballar para eles a
cambio dun salario, vai se conve rter no eixe cen tral da nova estruct ura social.
As clases ricas, acomodadas, están formadas tanto por nobres (que aínda que perderan os seus
privilexios sociais e políticos conservaron as posesións, básicamente terras) como por burgueses enriquecidos
coa actividade comercial, industrial, financeira e tamén debido ao desempeño de cargos administrativos e
políticos. Estes dous grupos, enfrontados durante o Anti go réxime , estreitan ag ora as súas relacións, xa que
defenden intereses comúns; os nobres participan en negocios (noutros tempos desprezados) e os burgueses
casan con nobres ou permíteselles o acceso aos títulos nobiliarios.”
(AL F E I R Á N R O DRIG UEZ, x.; RO MERO MASIÁ , A: Historia do Mundo Contem poráneo. 1º de bachar relato. Ed. Co nsorc io
editorial galeg o. A Coruña, 20 03. Paxs. 86 e 8 7)
B. Os grupos sociais na sociedade de clases.
“A sociedade vienesa en 1902.
Descubrín que había polo menos tres capas sociais superpostas. A primeira compoñíase principalmente
da alta aristocracia. A segunda estaba mái s extendida, com posta de minist ros do Estado, da pequena nob reza,
de altos funcionarios, de grandes financeiros, xudeos bautizados, así como diplomáticos. A terceira c apa era
diversa e comprendía profesores, artistas escribanos, xudeos, funcionarios de segunda orde, actores e
políticos.
Había pouca comunicación entre estas capas. No cúmio do edificio social erguíase o emperador, a
familia imperial, os memb ros da Corte, planeando tan alto por riba do común dos mortais e tan ben protexidos
por unha antiga etiqueta española, que podían, se se presentaba a ocasión, permitirse moverse, coma deuses,
81

2. entre a multitude...”
(WICK HAN ST EED, Henr y. (Corresponsal do Times, en Londres): Mes souvenirs. París, p lon, 192 6,)
C. A sociedade de clases. A igualdade xurídic a.
“Na Idade Media, e no entanto a propag ació n dos post ulado s cristiáns, a desigua ldade era ostens ible
entre a sociedade humana, principalmente polo que toca á institución da servidume, na que os servos estaban
supeditados á vontade do señor feudal e á nobreza.
A desigualdade fáctica que prevalecía ata antes da Revolución francesa, traducíase na consecuente
desigualdad xurídica, que non era senón o recoñecemento que facía o Dereito Posi tivo respecto dos privilexios,
potestades e prerrogativas dunha clase social e eco nómica sobre outra. At a a administración de xust iza, cuxo
recto e debido desempeño debe ter como suposto fundamento a igualdade, desenvolvíase en planos de marcado
sectarismo, revelado na existencia dos diferentes fueros.
A Revolución francesa, i nspirada no seu contido filosófico-xurídico polas doutrinas polít icas de Rouss eau
e do jus-naturalis mo, princi palmente, consti tuíu a orixe da consagración xurídica da igualdade humana como
garantía individual ou prerrogativa do home opoñible ás autoridades estatais. A nte a lei e para o Estado
desapareceron todos aqueles factores que integraban a desigualdad entre os diversos gobernados. Con todo,
a igualdade legal abstracta traduciuse na realidade económica, primordialmente entre o capital e o traballo,
nunha profunda desigualdad. Esta, no entanto, non se manifestou como unha negativa da garantía individual de
igualdade, senón como un estado existente entre dúas clases sociais e económicas dete rminadas, ou sexa,
entre dous suxeitos sociais colocados na mesma situación de gobernados, estado que se remediou mediante
a consagración das garantías sociais.
En conclusión, a Revolu ción francesa trouxo consi go a consagración xurídica defini tiva da igualdade
humana como garantía individual, subsistiendo actualmente como tal na maioría dos ordenamientos
constitucionais dos países civilizados contemporáneos.”
(BURGOA ,Ignacio:Antecedentes históricos da igualdade como s ituación do i n di v i d u o .
En:http ://orbita.starm edia.com/~m iggarm e/anteced entes_h istoricos_de_ la_ig.htm . 13-II-2006)
D. A sociedade de clases habita na cidade. Os problemas de infraestructura urbana..
“Limpeza.- Na antiguidade establa deplorablemente abandoado estre ramo de policía. Os viciños
arroxaban aos basureiros que había nos portais (cando non á rúa) todo o lixo e os desperdicios das casas, e só
unha vez por semana era recollido o lixo e barridas as rúas. Posteriormente se facía o barrido cada dous días;
e en 1833, coa intención de conxurá-la invasión do cóler-morbo, acordouse a supresión dos basureiros dos
portais e estableceuse o barrido diario, dispoñendo que os veciños depositasen pola noite os lixos no arroio
da rúa. Os montóns de lixo que con esta disposición se formaban no centro das rúas, incomodaban bastante
ós veciños e forasteiros que se retiraban un pouco tarde, ó mesmo tempo que servían de campo de exploración
ós trapeiros, e de sabroso pasatempo ós cáns vagabundos. Como consecuencia disto mellorouse este servicio,
e hoxe a limpeza fáise ás primeiras horas da mañán (de 6 a 8 nos meses de maio a outubro e de 7 a 9 nos
restantes do ano), baixando os veciñ os ó portal as ce stas de lixo , que son recollidas polo s carros da vila
debidamente dispostos, e provistos dunha campaniña que avisa a súa presencia ás criadas.
A limpeza nocturna (ou dos pozos de inm undicia) principia ás doce da noite e conclúe ás seis da mañán,
facéndose con arreglo ó número de solicitudes que durante o día se presentan na oficina da vista xeral, sita
na rúa de San Opropio. Hai días nos que a pesar de ser Madrid un pobo de 7000 casas, non chegan a vinte as
solicitudes, o que proba certa morosidade por parte dos veciños, e confirma tamén o feito constante do pouco
que se pode esperar da cooperación dos particulares nos ramos de policía que esixan certa asiduidade, ou que
ocasionen algunha molestia. Importa por consiguiente trazar canto antes o plano subterráneo da vila e levar
a cabo un sistema de alcantarillas completo, que permita verificar a exportación das augas inmundas coa
celeridade e perfección doutras capitais, e prescindir de contar coa s emp re feble eficacia dos viciños.
Desgraciadamente o alcantarillado existente, a pesar do moito que costou, é aínda insignificante pola súa
extensión, e sobre todo sumamente defectuoso na súa construcción.
Sumideiros públicos.- En todos os pobos numerosos faise dificil evitar o desaseo e a fetidez que
ocasionan os oríns, que moitos non reparan en soltar onde queira que lles oc urre a necesi dade daquela
82

3. frecuente emisión. Así é que os arredores dos teatros, dos cafés e demáis lugres dalgun ha concurrencia, as
rinconadas das rúas e prazas, os calexóns, os portais das c asas que non teñe n porteiro, todo se ve inundado,
causando non pouca repugnancia ó olfato e ata incomodidade ós pés dos transeuntes. Esta verdadeira
calamidade urbana dos pobos grandes non pode reme diarse senón multiplic ando os mexadeiros e as garitas
públicas, así gratúitas coma de pago, e evitando, mediante un incansable ce lo por parte dos dependentes da
policía urbana, que siga o costume de mexar en calquera parte.
Alumeado e se reos.- Antigamente o alumeado das rúas e prazas estaba a cargo dos viciños, c oidaban
de prender, li mpar e cons ervar os farole s, e dos propie tario s, que ti ñan ó seu cargo costear e repoñer os
faroles e as palomiñas, abonando ademáis ós viciños o custo das luces. En 1765 estableceuse unha dirección
oficial deste ramo de policía, dispoñéndose a iluminación das rúas e prazas durante os seis meses de inverno,
ou sexa dende outubro a abril. En 1744 acordouse que a iluminación continuase nos demáis meses de verán. En
1798 crearonse os serenos, reunindo este ramo co do alumeado, e aumentando ata 96 reais anuais o imposto
anual de 64 rs. 20 mrs(maravedíes) por cada luz, que se viña pagando dende o 1º de xaneiro de 1766. Esta
contribución de farol e sereno aumentou dende o 1º de xaneiro de 1820 ata 120 rs., cúia cantidade é a mesma
que se sigue pagando hoxendia. En 1835 estabrecéronse os faroles de reverbero, sendo en todo Madrid en
número de 2410, ó cargo de 187 faroleiros, que son os mesm os serenos, bai xo a vixiancia dun inspec tor xeral
e de 10 celadores de districto.- no septenio de 1838-44 os gastos ordinarios e custo do alumeado público
importaron unha suma total de 4.329,641 rs. 24 mrs.
O alumeado de aceite em pezouse fai dous ou tres anos a sus tituír polo de gas. Se ben xa ilum inadas
por este medio as principais rúas; estan canalizadas outras moitas rúas, coas súas cañerías postas; e den tro
de poucos mese s todo Madrid poderá estar alumeado polo gas na vía pública, así com o empeza a estalo tamén
en moitos almacéns, cafés e edificios particulares.”
(MONLAU, P.F. (1985): Madrid en la mano, o el amigo forastero en Madrid y sus cercanías. Ed. Facsími da editada por primeira
v e z e n M adrid en 1850 . Madrid. Guillermo B lázquez. En : BIOSC A, G.; CLAVI JO, C.: Cambio y diversidad en el mundo
contemporá neo. Textos para la enseñanza de las Ciencias Sociales. Ed. Graó. Col. Mat eriales para la Innovación E ducativa (MI E),
nº 7. Barcelona, 1993. Paxs. 38,39 e 40)
E. As paisaxes urbanas.
París no Século XIX. Avenue de l’Opera. En:
www.ebay.es
Paríos no século XIX. Vaudeville. En: www.ebay.es
83

4. F. Exodo rural e crecemento da poboaci ón urbana en Europa.
G. Os ensanc hes urbanos de m ediados do sécu lo XIX. Barcelona.
84

5. H. Os ensanche s urbanos de mediados do século XIX . Viena.
I. A vida nas cidades.
85

6. J. A burguesía. Caracteres xerais.
“En primeiro lugar, pois, polo que se refire ós patróns: con moi poucas ecepci óns, son un grupo de
homes que xurdíu do negocio do algodón sen educación nin preparación, excepto a que pui desen adquirir gracias
aá súa relación co pequeno mundo de comerciantes na lonxa de Mánchester; pero para contrarrestar este
defecto, dan unhas apariencias, gracias a un ostentoso desfile de mansións elegantes, enxovais, libreas,
parques, cabalos, cans de caza, etc., que se coidan de exhibir an te o c omercian te ex tranxeiro de forma máis
fastuosa. Por suposto, as súas casas son elegantes palacios que superan con moito, en volume e extens ión, as
residencias refinadas e fascinantes que se poden ver nos arredores de Londres... pero o observador puro das
belezas da natureza e a arte combinados advertirá nelas unha deplorable falta de gusto. Educan as s úas
familias nas escolas máis caras decididos a darlle á súa descendencia unha dobre ración do que a eles lles falta.
Así, sen que a penas teñan nas súas cabezas unha segunda intención, son materialmente pequenos monarcas,
absolutos e despóticos no s seus dist ritos particulares; e para que todo iso se man teña, ocupan todo o seu
tempo en maquinar como obter a maior cantidade de traballo a cambio do menor gasto.”
(Relato dun operario da industria do algod ón en 1818. En: Historia do mundo contemporáneo, 1º Curso de bacharelato. Ed.
Rodeira. A coruña, 2002. Pax. 78)
K. A cotidianei dade da burguesía.
Unha fam ilia burguesa . FONTE : /www.portalplanetasedna.com.ar/burguesia.htm
L. O proletariado. O concepto de proletariado.
“A industria moderna transformou o pequeno taller do mestre patriarcal na gran fábrica do capitalismo
industrial. Masas de obreiros, amoreados na fábrica, están organizados en forma militar...
Pequenos industriais, pequenos comerciantes e alugadores, toda a escala inferior das clases medias
dout ro tempo, caen nas fi las doproletariado; uns, porque os seus pequenos capitais non lle s alc anzan para
acometer empresas industriais e sucumben na competencia cos capitalistas máis fortes; outros, porque a súa
habilidade profesional vese desprezada ante os novos métodos de producción...
Nesta etapa, os obreiros forman unha mas a diseminada por todo o país e disgrgada pola competencia.
(MARX e ENGE LS: Manifesto comunista.)
86

7. M. As condicións de vida do proletariado.
“Que non vira nunca, antes, (de clarou) unha miseria coma a da súa parroquia. A xente non ten mobles,
fáltalles todo, a miudo habit an dúas parellas de esposos na mesma habitación. Un día visitou sete casas nas que
non encontrou ningunh a cama, en algunhas nin xi quera palla; persoas de oitenta anos durmían sobre un armazón
de madeira. Case todas permanecían vestidas durante a noit e. Nu n sot o enc ontrara dúas familias de campesiños
escocese s: dous dos fillos mo rreran pouco despois de ter chegado á cidade, o terceiro estaba moribundo no
momento en que os visitou; para cada familia había sobre o pavimento un montonciño de palla sucia; ademáis,
o soto -onde non era posible recoñecer a unha persoa en pleno día- tamén daba cobixo a un asno”
(ENGE LS, F.: La situación de la clase obrera en Inglaterra. 1845. Ed. De F. Warshaver, Júcar, Madrid, 1980. Pax. 55)
N. O traballo infan til.
“A experiencia xa demostrou todo o que pode producir o traballo dos nenos e a ventaxa que se pode
atopar en emplealos cedo nas labores de que son capaces. O desenvolvemento das escolas de industria debe
dar tamén resultados materiais importantes. Se alguen se tomase a molestia de calcular o valor total do que
gañan dende agora os nenos educados según este método, sorpre nderí ase ó cons iderar a carga de qu e exo nera
ó país o seu traballo, que basta para cubrir o seu mantemento, e os ingresos que os seus esforzos laboriosos
e os hábitos nos que son formados veñen engadir á riqueza nacional.”
(PITT,W lliam: Discurso no Bill Whitbread sobre a asistencia pública, 12 de febreiro de 1796)
As orixes do movemento obreiro. ¡As máquinas son as culpabl es!
O. Un caso británico.
“Na tarde do venres, arredor das catro, un numeroso grupo de revoltosos atacou a fábrica de tecidos
pertencente ós señores Wroe e Duncroft, en West Houghton..., e, atopándoa desprotexida, pronto se
apoderaron dela. Inmediatamente a incendiaron e todo o edificio coa súa valiosa maquinaria, tecidos, etc., foi
completamente destruído. Os danos ocasionados son inmensos, tendo costado a fábrica sóa 6.000 libras. A
razón argumentada para xustificar este acto horrible é, como en Middleton, o “tecido a vapor”. Por este
espantoso suceso, dúas respectables familias sufriron un dano grave e irreparable e un gran número de pobres
quedaron sin emprego. Os revoltosos parecen dirixir a súa vinganza contra toda clase de adiantos nas
maqui narias. ¡Que trab ucados están! ¿Que sería deste país si n tais ad iantos ?”
(Annual Register, 26 de abril de 1812. Citado en George Rudé, 1978)
P. Un cas o español.
“O 2 de marzo, máis de 1.200 homes se dirixiron ás fábricas situadas fora da cidade de Alcoi e
destruíron as súas máquin as (que non eran de vapor). O 9 de marzo, o diputado alcoiano, Sr. Gisbert, explicaba
nas Cortes as causas do motín ludita:
<<Como la invención de las máquinas excusa gran cantidadde brazos, nada tiene de extraño que,
viniendo a ser cesantes los que antes se ocupaban en el trabajo, acosados del hambre y de la necesidad, se
precipiten en estos excesos.>>”
(Diario de sesións. 9 de marzo de 1825)
A situación da c lase traballadora. Diversas opinións ó respecto.
Q. A opinión dun experto.
“Ó meu xuízo, o feito económico máis funesto para as crases ob reiras será a separación absoluta, cada
vez máis completa, que se produce netre os dous elementos da producción, o capital e o traballo, e que coloca
así en perpetua hostilidade a dous intereses opostos. A producción, na medida que medra e crea axentes
mecánicos máis complic ados , esixe u nha m asa de capi tais que só un reduc ido n úme ro de homes ricos está en
condicións de reunir. Os i nstrumen tos de traballo quedan, pois , vedados para se mpre para o obreiro laborioso
que aspira a salir da precaria condición de simple asalariado.”
87

8. (BURE T, E.: Sobre la miseria de las clases trabajadoras en Inglaterra y Francia. Bruxelas, 1843)
R. A opinión dun ideólogo.
“Na manufactura e no oficio, o obre iro sírvese da ferramenta; na fábrica sirve á máquina. Nos dous
primeiros casos, o moveme nto do medi o de traballo dimana do obreiro, mentras que no último é o obreiro quen
ten que seguir ó movemento. Na manufactura, os obreiros son membros dun mecanismo vivo. Na fábrica existe
un mec anis mo independe nte d eles , ó qu e se incorporan como secuela viva. O triste tormento du n traballo
infinito, que repite sempre o mesm o proceso mecánic o, semella o traballo de Sísifo. O peso do traballo cae,
o mesmo que a rocha, constantemente sobre o obreiro extenuado (...).
Toda producción capitalista que sexa non só proceso de traballo, senón á vez proceso de incremento
de capital, ten como carac terística común que non é o ob reiro quen aplica a condición do traballo, senón que
é á inversa, a condición do traballo aplica ó obreiro; pero só coa introducción da maquinaria adquire esta
inversión técnica unha realidade palmaria.”
(MARX , K.: El cap ital. 1867-1874)
S. A opinión dun médico.
“Un médico do Hospital Xeral de Sheffield (Inglaterra), ó analizar as causas de morte dos anos 1837-
1842, chega á seguinte conclusión:
<<Moi limi tada debe sera o bservaci ón de calquer médico que non lle levara á conclusión de qu e as
mortes de centos de persoas desta cidade se deben atribuír a unha caren cia d as co usas indi spen sables para
vivir. Pode que morran de enfermidade, pero esta é ocas ionada polo feito de vivir na pobreza, conxugada co
excesivo esforzo no traballo>>
(Informe do Dr. Holland. Sheffield, 1842 )
T. A opinión da Igrexa.
“Os debe res do s cap italistas e os amos: n on tratar ós obreiros como a escravos; respectar neles a
dignidade da persoa humana, ennobrecida polo crácter cristiano (...). É inhumano abusar dos homes, coma se
non fosen máis que cousas, só para as ganancias (...). Deber dos amos é dar a cada un o que mereza en xustiza.
Determinar a medida xusta do salario depende de moitas causas, pero teñan moi presente os ricos e os amos
que nin as leis divinas ni n as humanas lles permiten oprimir en proveito propio ós necesitados e desgraciados,
buscando a propia ganancia na miseria do seu próximo.”
(LEON XIII: Encíclica Rerum Novarum , 1891)
As primeiras organizacións ob reiras. Reformismo dende o propio sistem a.
U. A loita dende o Parlamento.
“Unha votación democrátic a levaría ó Parlamento ós representantes da crase obreira, ó ser mioritaria
na poboación inglesa, e permitiría con isto a aprobación de medidas de reforma social. Os seis puntos
reclamados pola Carta do Pobo eran: 1) Districtos ele ctorais iguais; 2) Sufraxio universal; 3) Ren ovación anual
do parlamento; 4) Supresión do requisito de ser propietario para ser Diputado; 5) Voto segredo mediante
papeletas; 6) Pago de dietas ós diputados.”
(DAGE NVILLE , R.: Marx y Engels. El Sindicalismo, 1976)
V. O socialismo utópico.
“O novo sis tema fúndase en pri ncipios que capac itarán á humanidade para impedir na próxima
xeneración todos os males e miserias que nós e os nosos antepasados temos experimentado (...). Acabaráse
coa ignorancia; impediráse que as malas pasións se fortalezan; a amabilidade e a caridade prevalecerán
universalmente; non se coñecerá a pobreza; o interés de cada individuo estará en estreita relación co interés
de todos os individuos do mundo. Non haberá ningunha contradicción entre os desexos e apetencias dos homes.
A moderación e simplicidade de maneiras será a característica de todos os componentes da sociedade (...).
88

9. Cada un posuirá, si n perxuizo dos demái s, todo o que poda tende r á súa comodidade, ó seu benestar e á súa
felicidade (...). Ó seu debido tempo, formaranse comunidades con tales caracteres.”
(OW EN, R.: Informe a los habitantes de New Lanark, cidade que fundou arredor da fábrica que dirixía. 1816
W. O proxecto de New Harmony en Indiana de R. Owen. 1825.
X. Outras creacións do Socialismo utópico.
Fonte dos gravados:/www.upf.edu/materials/fhuma/portal_geos/tag/t5/t5.htm
89

10. Socialismo e anarqui smo. Revolución para abolir o si stema.
Y. O socialismo científico.
“De todas as crases que a hora presente se atopan enfrontadas coa burguesía, só a burguesía é unha
crase verdadeiramente revolucionaria (...). As Crases medias -pequenos fabricantes, tendeiros, artesáns,
campesiños- combaten á burguesía por que é unha ameaza para a súa existencia como crases medias. Non son,
pois, revolucionarias, senón conservadoras; en todo caso son reaccionarias: piden que a Historia retroceda. Se
se axitan revolucionariamente é por temor a caer no proletariado (...). Toda unha série de elementos modestos
que viñan pertencendo á crase media son absorvidos polo proletariado.
A plebe das grandes cidades, esa podredume pasiva... pode atoparse arrastrada ó movemento por unha
revolución proletaria; sin embargo, as súas condicións de vida predispóñena máis a venderse á reacción.
As condicións de existencia da vella sociedade están xa abolidas nas condic ións de existe ncia do
proletariado: O proletariado está sin propiedade; as súas relacións de familia non teñen nada en com ún coas
da familia burguesa; o traballo industrial moderno, que impli ca a servidume do obreiro ó capital... , despoxa ó
proletariado de todo carácte r nacional. As leis, a moral, a relixión, son para él meros prexuizos burgueses (...).
A revolución comunista é a ruptura máis radical coas relacións de propiedade tradicionais (...). Xa
dixemos que o primeiro paso da revolución obreira é a elevación do proletariado ó poder, a conquista dea
democracia. O proletariado valerase do poder para ir despoxando á burguesía de todo o capital, para centralizar
todos os in strumentos da producc ión e n mán s do E stado, é d icir, do proletariado organizado como clase
dominante.”
(MARX , K. e ENGE LS, F.: O manifesto comunista. 1848)
Z. O socialismo científico. A teoría da loita de clases
“Toda a historia da sociedade humana, ata hoxe, é unha historia da loita de clases.
Libres e escravos, patricios e plebeos, baróns e servos da gleba, mestres e ofic iais, nunha palabra,
opresores e oprimidos fronte a fronte, sempre empeñados nunha loita ininterrompida, velada unhas veces, e
outras franca e aberta, nunh a loit a que cond uce en cada etapa á transf ormación revolucionaria de todo un
réxime social ou ó exterminio de ámbalas clases belixerantes.
A moderna sociedade bu rguesa que se ergue sob re as ruínas da sociedade feudal non aboliu os
antagonismos de clase. O que fixo foi c rear novas clases, novas con dicións de opresió n, novas modalidades de
loita, que vieñeron substuí-las antigas.
Sen embargo, a nosa época, a época da burguesía, caracterízase por ter simplificado estes
antagonismos de clase. Hoxe, toda a sociedade tende a separarse, cada vez máis abertamente, en dous grandes
campos antagónicos: a burguesía e o proletariado.”
(MARX , K. e ENGE LS, F.: O manifesto comunista. 1848)
Z. 1. O socialismo c ientífico. O concepto de plusvalía.
“Ago ra ben, ¿qu é ocurre de spoi s de q ue o o breiro vende ó c apitalis ta a súa forza de t raball o; é di cir,
despois de que a pon á súa disposición, en troques do salario acordado, por xornal ou a destaxo? O capitalista
leva o obreiro ó seu taller ou á súa fábrica, onde se atopan xa preparados todos os elementos necesarios para
o traballo: materias primas e materiais auxiliares (carbón, colorantes, etc.), ferramentas e maquinaria. Aquí,
o obreiro comenza a traballar. Supoñamos que o seu salario é, coma antes, de tres m arcos ó día, sendo
indiferente que os obteña como xornal ou a destaxo. Volvamos supoñer que, en doce horas, o obreiro, co seu
traballo, engade ás materias primas con sumidas un no vo valor de seis marcos, valor que o capitalista realiza ó
vender a mercancía rematada. Destes seis marcos, paga ó obreiro os tres que lle corresponden e garda os tres
restantes. Agora ben, se o obreiro, en doce horas, crea un valor de seis marcos, en seis horas creará un valor
de tres. É dicir, que con seis horas que traballe resarcirá ó capitalista o equivalente dos tres marcos que este
lle entrega como salario. Ó cabo de seis horas de traballo, ámbolos dous están en paz e ningún adeuda un
céntimo ó outro.
-¡Alto ahí! -berra agora o capitalis ta-, eu aluguéi ó obreiro por un día enteiro, por doce horas. Seis
horas non son máis que media xornada. De xeito que ¡a seguir traballando, ata cubrir outras seis horas, e só
90

11. entón estaremos en paz! e, en efecto, o obreiro non ten máis remedio que someterse ó contrato que
“voluntariamente” ten pactado, e no que se obriga a traballar doce horas entei ras por un producto de traballo
que só costa seis horas.”
( E N G E L S , F.: Introducc ión á edición de 1891 do estudio de C . Marx: Traballo asalariado e capital. 1847. En: Obras escollidas.
Tomo I, paxs. 150-152)
Z. 2. O socialismo científico. O materialismo histórico.
“O resultado final ao que cheguei e que, unha vez obtido, serviu de fío conductor ós meus estudios,
pode resumirse así: na producción social da súa vida, os homes contraen determinadas relacións necesarias e
independentes da súa vontade, relacións de producción, que corresponden a unha determinada fase de
desenvolvemento das súas forzas productivas materiais. O conxunt o destas relacións de producc ión forman
a estructura econñom ica da sociedade, a base real sobre a que se ergue a superestructura xurídica e política
e á que corresponden determinadas formas de conci encia social. O m odo de producción da vida material
condiciona o proceso da vida social, política e espiritual en xeral. Non é a conciencia do home a que determina
o seu ser, senón que, pola contra, é o ser social o que determin a a súa concienci a. Ao chegar a unha determinada
fase de desenvolvemento, as forzas productivas materiais da socie dade entran en contradicción c oas relacións
de producción existentes, ou, o que non é máis ca expresi ón xu rídic a dis to, coas relaciós de propied ade de ntro
das que se desenvolveron ata alí. De formas de desenvolvemento das forzas productivas, estas relacións
convertense nos seus atrancos. E ábrese así unha época de revolución s ocial. Ao cambiar a base eco nómica,
revoluciónase, máis ou menos rapidamente, toda a inmensa estructura erixida sobre ela. Cando se es tudian esas
revolucións, hai que di stingui r entre os cambios materiais ocorridos nas condi cións econ ómicas de producción...
e as formas xurídicas, polític as, relixiosas, artístic as ou filosóficas, nunha palabra, as formas ideolóxicas nas
que os homes adquiren conciencia deste conflicto e loitan por resolvelo.”
(MARX . K.: Contribución á crítica da economía política. 1859)
Z. 3. O socialismo científico. A Dictadura do Proletariado.
“Xa deixamos dito que o primeiro paaso da revolución obreira será a xaltación do proletariado ' Pode r,
a conquista da demo cracia.
O prolet ariado valerase do Pode r para ir despoxando paulatinamente a burguesía de todo de todo o
capital, de tódolos instrumentos da producción, centralizando estes en m ans do Estado, é dic ir, do proletariado
organizado como clase gobe rnante, e procurando fomentar por tódolos medios e coa maior rapidez posible as
enerxías producticas.
Claro é que, ó principio, isto só se poderá levar a cabo mediante unha acción despótica sobre a
propiedade e o réxime burgués de producción, por medio de medidas que, aínda que de momento parezan
economicamente insuficientes e insostibles, no trans curso do m ovem ento será u n gran resorte propuls or e das
que non se pode prescindir como medio para transformar todo o réxime de producción vixente.”
(MAR X, K. e E NGE LS, F.: O ma nifest o Com unista . 1848)
Z. 4. O socialismo científico. A sociedade sin clases.
“Tan axiña como, no transcurso do tempo, teñan desaparecido as diferencias de clase e toda a
producción estea concen trada en mans da sociedade, o Estado perderá todo carácter político. O poder político
non é, en rigor, máis que o poder organizado dunha clas e para a opresión da outra. O proletariado vese forzado
a organizarse como clase para loitar contra a burguesía; a revolución leva ' poder; máis tan logo como des de el,
como clase gobernante, derribe o réxime vixente de producción, con este fará desaparece-las condicións que
determinan o antagonismo de clases, as clases mesmas e, polo tanto, a súa soberanía como tal clase.
E a vella sociedade burguesa, coas súas clases e os seus antagonismos de clase, será substituída por
unha asociación na que o libre desenvolvemento de cada un condicione o libre desenvolvemento de todos.”
(MARX , K. e ENGE LS, F.: O manifesto comunista. 1848)
91

12. Z. 5. O socialismo científico. Revisionismo: Bernstein.
“A pesar dos considerables progresos que a crase obreira ten feito dende opunto de vi sta intele ctual,
político e económico, dende os tempos en que Marx e Engels escribían, eu non a considero, incluso hoxe, como
bastante avanzada para adueñarse do poder político. Creo o meu deber dicilo, tanto máis por canto, neste
sentido, ven introducíndose na literatura socialista un canto que ameaza con deformar todo xuízo sano, e non
descoñezo que en ningunha parte estaría tan seguro dunha apreciación obxectiva das miñas observacións como
entre os obreiros que forman a vangarda na loita ploa emancipación da súa clase... Só os literatos que nunca
viviron no movemento obreiro poderán ter nestas cuestións unha opinión diferente. Daquí o furor cómico de
G. V. Plejan ov co ntra todos os socialis tas q ue no n ven dende agora na clase obreira o que o seu destino histórico
lles reserva no porovir, e que siguen vendo problemas alí onde él ve solucións que só esperan ser aplicadas...
E a verdade é que, en xeral, nin caeron no pauperism o, como prevía O Manifesto Comunista, nin están
tan exentos de prexuízos e de defectos como quixeran facer crer os seus admiradores... Esta verdade debera
ser comprendida, en primeiro lugar, por aqueles que, no que toc a ás proporcións numé ricas entre a clas e pob re
e a clase posuidora, gostan darse esaxeracións fantásticas.”
(BERN STEI N, E. : Socialismo teórico y socialdemocracia práctica. Ed. Stock, París 1900, pax. 62-63)
Z. 6. O socialismo científico. Revisionismo: Kautsky.
“O que nós poñemos en dúbida é a posibilidade para un partido proletario de formar con partidos
burgueses un goberno ou un poartido gubernamental, sin caer polo mesmo en contradiccións insuperables que
o farían fracasar necesariamente. En todas partes o poder político é un órgano de domi nación de clase. Po lo
tanto, o antagonismo entre o proletariado e as crases posuidoras é tan formidable que xamáis o proletariado
poderá exercer o poder conxuntamente con unha desas crases. A crase posuidora esixirá sempre e
necesariamente que o poder polít ico cont núe reprimin do ó proletariado. Es te, pola contra, esixirá dun goberno
no que o seu propio partido estea representado que os órganos do Estado o apóien nas sú as loitas contra o
capital. É esto o que entraña o fracaso de todo gob erno de coalición entre partido proletario e partido
burgués.”
(K AUTSKY, K.: El camino del poder. Citad o segú n P. Louis , Cent cinquante ans de pensée socialiste. Ed. Nueva Serie , París ,
Riviere, 1953. Paxs. 32-33)
Z. 7. O socialismo científico. Revisionismo: Rosa Luxemburgo.
“A teoría oportunista no partido, a teoría formulada por B ernstein, non é máis que un intento
inconsciente para asegura r o predo minio do s ele mntos pe quenoburgue ses que ingre saron no no so partido para
cambiar a política e os fíns deste no seu proveito. O problema de reforma ou revolución, esta últim a, meta final
do noso movemento, é, básicamente, noutras palabras, o problema do carácter pequeno burgués o proletario
do movemento obreiro.
Por consiguiente, está no interés da masa proletaria do Partido chegar a compenetrarse activa e
detalladamente da presente controversia teórica co oportunismo. En tanto que o coñecemento teórico
permaneza como privilexio duns c antos “académic os” dentro do Partido, éste atoparase en gran perigo de ir
ó fracaso. Só cando a gran masa de traballadores tome nas súas m ans con máis vigor as armas do socialismo
científico, todas as inclinacións pequeno burguesas, todas as correntes oportunistas, se anularán.”
(LUXE MBUR GO,R.: Reforma ou revolución. 1899. Paxs. 171 -173)
Z. 8. O anarquismo. Diferencias entre comunismo e anarquismo.
“Os comunistas cren un deber organizar as forzas obreiras para apoderarse do poder politico dos
Estados. Os socialistas revolucionarios, en cambio, só confían na libertade...; pensan que a humanidade se
deixou mandar demasiado tempo e que a orixe da súa infidelidade non está nuha ou noutra forma de goberno,
senón no mesmo feito do goberno, sexa éste o que sexa. Éste é o punto que divide esencialm ente ós soci alistas
ou colectivistas revolucionarios dos comunistas autoritarios, partidarios da iniciativa absoluta do Estado. Eles
afirman que somentes a dictadura -a súa, por suposto- pode crear a vontade do pobo. Nós repostámoslles:
ningunha dictadura pode ter outro obxecto que o de perpetuarse; ningunh a dic tadura pode ría en xendrar e
desenvolver no pobo que a soporta outra cousa que a escravitude: a libertade só pode ser creada pola libertade.
92

13. Marx é un comunista autoritario e centralista. Quere o que nos queremos: o triunfo da igualdade
económica e social, pero no Estado e pola forza do Estado; pola dictadura dun goberno provisional, poderoso
e, por dicilo así, despótico, isto é, pola negación da libertade. O seu ideal económico é o Estado convertido no
único propietario da terra e de todos os capitais, cultivando a primeira por medio de asociacións agrícolas ben
retribuídas e dirixidas polos seus in xeñeiros civiles, e comanditando os segundos mediante asociacións
industriais e comerciais.
Nos queremos ese m esmo triunfo da igualdade económica e s ocial pola abolición do Estado e de todo
canto se chame dereito xurídico que, segundo nós, é a negación permanente do dereito humano. Queremos a
reconstitución da sociedade e a constitución da unidade humana, non dende arriba para abaixo pola vía de
calquer autoridade, senón de abaixo para arriba, pola libre federación de asoci acións obreiras de toda crase,
emancipadas do xugo do Estado.
Hai outra diferencia, esta vez moi persoal, entre él e nós. Enemigos de todo absolutismo, tanto
doctrinario como práctico, nós non nos inclinamos con respecto diante das teorías que non podemos acptar
como verdadeiras, senón diante do dereito de cada cal a seguir e propagar as súas (...). Non é este o talante
de Marx. É tan absoluto nas súas teorías, cando pode, coma na práctica. Á súa intelixencia, verdadeiramente
eminente, une dous delectables defectos: é vanidoso e celoso.”
(Discurso de Mijaíl Bakunin, 1869)
Z. 9. O anarquismo. Concepción da liberdade.
“... Eu non son verdadeiramente libre máis que cando todos os seres humanos que me rodean, homes
e mulleres, son igualm ente libres. A lib erdade do outro, lonxe de ser un límite ou a negación da miña liberdade,
é pola contra a súa condición necesaria e a súa confirmación. Eu non chego a ser verdadeiramente libre máis
que pola liberdade dos outros, de sorte que, canto máis numerosos son os homes libres que me rodean, canto
máis extensa e profunda é a súa liberdade, máis extensa e profunda devén a m iña propia libe rdade. É pola
contra a escravitude dos homes a que pon unha barreira á miña liberdade, ou, o que é o mesmo, é a súa
bestiali dade o que supón unha negación da m iña humanidade porque, digám olo unha vez máis, eu no n podo
dicirme libre verdadeiramente nada máis que cando a miña liberdade, ou o que é o mesmo, cando a miña
dignidade de home, o meu dereito humano, que consiste en non obedecer a ningún outro home e en non
determinar os meus actos máis que confo rme ás miñas convic cións propias, reflectido s pola conciencia
igualmente libre de todos, vólvenme confirmados polo asentimento de todo o mundo. A m iña liberdade persoal
así confirmada pola liberdade de todos exténdese ata o infinito.”
( B A K U N I N, M.: El imperio Knutogermánico y la revolución social. 1871. En: N i Dios n i a m o . A n t ol og í a d e l a n ar q ui sm o. Ed. Campo
abierto, Madrid, 1977. Paxs. 138-139)
Z. 10. O anarquismo. Concepción do Estado.
“... Non dubido en dicir que o Estado é o mal, pero un mal históricamente necesario, tan necesario no
pasado como deberá sela tarde ou cedo a súa extinción c ompleta, tan neces ario como o foron a bestialidade
primitiva e as divagacións teolóxicas dos homes. O Estado non é a socie dade, senón unha forma his tórica tan
brutal como abstracta. Nado hi stóricamente en todos os paíse da maridaxe coa violen cia, da rapiña, do pillaxe
nunha palabra, da guerra e da conquista, cos deuses c reados suce sivamen te pola fantasía teolóxica das nacións,
foi dende a súa orixe e sigue sendo aínda a sanción divina da forza bruta e da iniquidade triunfante.
... A revolución é moito máis doada contra o Estado, porque hai na antureza mesma do Estado algo que
chama á revolta. O Estado é a autoridade, é a forza, é a ostentación e a infatuación da forza.”
(BAKUNIN, M.: Obra citada, paxs. 138-139)
Z. 11. O anarquismo. A concepción da propiedade.
“Se tivera que contestar á seguinte pregunta: ¿qué é a escravitude?, e respondera en poucas palabras:
é o asasinato, o meu pensamento, dende logo sería comprendido. Non precisaría de gran des razoam ento s para
demostrar que o dereito de quitar ó home o pensamento, a vontade, a personalidade, é un dereito de vida e
morte, e que facer escravo a un hom e é as asin alo. ¿Por qu é razón , poi s, non pode co ntes tar á pregunta ¿qué é
a propiedade? Dicindo concretamente: a propiedade é un roubo, sin ter a certeza de non ser comprendido, a
93

14. pesar de que esta segun da afirmación non é máis q ue unha simple transformaci ón da primeira?
Decídome a discutir o principio mesmo do noso goberno e das nosas institucións, a propiedade; estou
no meu dereito. Podo equivocarme na conclusión que das miñas investigacións resulte; estou no meu dereito.
Pláceme colocar o derradeiro pensamento do meu libro na súa primeira páxina; estou tamén no meu dereito.
Un au tor en sina que a propi edade é un derei to ci vil, naci do da o cupa ción e sa ncionado pola lei; outro
sosten que é un dereito natural, que ten por fonte o traballo; e estas doutrinas tan antitéticas son aceptadas
e aplaudidas. Eu creo que nin o traballo, nin a ocupación, nin a lei, poden enxendrar a propiedade, pois ésta é
un efecto sin causa. ¿Pódese censurar por isto? ¿cantos comentarios producirán estas afirmacións?
¿A propiedade é o roubo! ¿Aquí está o toque de rebato do 93! ¡a turbulenta axitación das
revolucións!...”
( P R U D H O N , P. J.: ¿Qué es la propiedad?. 1 84 0 . E n : D. Guerin: N i Dios ni a mo. A ntolog ía del an arquis mo. Ed. Campo ab ierto.
Madrid, 1977, T. I. Paxs. 42-44)
O internacionalismo. ¡Proletarios do mundo u nídevos!
Z. 12. A Primeira Internacional (1864).
“Considerando: Que a emancipación dos traballadores debe ser obra deles mesmos, que os seus
esforzos por conquistar a súa emancipación non deben tender a constituír novos privilexios, senón á estabrecer
para todos os mesmos dereitos e os mesmos deberes.
Que o som etemen to do traballador ó capi tal é a fonte de t oda servidum e: politic a, moral, mate rial.
Que, por esta razón, a emancipación dos traballadores é o gran obxectivo ó que debe ser subordinado
todo o movemento politico (...).
Que todos os esforzos realizados ata aquí fracasaron por falla de solidariedade entre os obreiros das
diversas profesións en cada país, e dunha unión fraternal entre os traballadores de diversas rexións.
Que a emancipación dos traballadores non é un problema local ou n acional, senón qu e, pola contra,
interesa a todas as nacións civilizadas, xa que a súa solución está necesariamente subordinada ó seu concurso
teórico e práctico.
Que o movemento que se leva a cabo entre os obreiros dos países máis industriosos de Europa...
advirte solemnemente non recaer nos vellos erros, e aconsella combinar todos eses esforzos aínda aillados.
Por estas razóns:
Os que abaixo firman, membros do Con sello elexido pola asamblea celeb rada o 28 de setembro de 1864
en Saint-Martin’s Hall en Londres, tomaron as medidas neces arias para fundar a Asociación Internacional de
Traballadores.”
Z. 13. A Segunda Internacional (1889).
“O Congreso rexeita as tendencias revisionistas (...) Que tratan de reemplazar a conquista do poder
mediante a loita contra a bu rguesía, por un ha politica de conc esións cara o orde estabrecida. A consecuencia
dunha tal táctica revisionis ta sería converter un partido que persegue a transformación da sociedade burguesa
en sociedade soc ialista; dun partido, por consigui ente, revolucionario no me llor sentido da palabre, nun partido
que se conformaría con reformar a sociedade b urguesa.
(...) O Congreso dec lara:
1º Que o partido declina toda respo nsab ilidade na s condic ións politicas e e conómicas, bas eadas sobre
a producción capitalista e, por consiguiente, non aproba ningún dos medios que tendan a manter no poder á clase
dominante.
2º Que a democracia socialista non pode aceptar ningunha participación no goberno da sociedade
burguesa...”
(Resolución do Congreso de Amsterdam, 1904)
94

15. Z. 14. O traballo das mulleres.
“Ocupacións fora da casa:
Poden dividirse en dous grupos:
a) Ocupacións comúns a solteiras e casadas fora do domicilio:
Lavandeiras. O lavado da roupa é a ocupación máis penos a da muller, sen dúbida algunha.
Faise sempre ó aire libre, esixe grandes esforzos, ten plazos fixos e áchase suxeita a non poucas
enfermidades por efecto da auga na que é preciso mergullar as pernas ata os xionllos , pola posición do corpo,
inclinado durante todo o día, e polo contaxio que pode producirse se as roupas proceden de enfermos
infecciosos.
Forneiras. Nalgúns puntos de España, e exemplo disto é Galic ia, as mulleres traballan nos fornos de
pan. Unhas amasan e outras levan o pan ás casas en grandes cest as postas sobre a cabe za. O labor é incómodo
e pesado; e o xornal, que é maior nas primeiras, nunca chega a unha peseta 50 céntimos. As que carrean o pan
cobran en masa.
Auxiliares de fábrica. Hainas de moitas crases, o mesmo tratándose de tecidos e estampados, que de
fundicións e outras industrias. O seu traballo, aínda sendo tan penoso como o das minas, págase e apréciase
como a metade do traballo do home.
Costureiras a xornal. Son as que van ás casas, e hainas de dúas crases: en branco e en cor. Axústanse
de dous xeitos: a sec as ou con comi da.
( E L O R Z A , A.; IGLESIAS, M. do C.: B u r gu e se s y p r ol e ta r io s . C l as e ob r e ra y re f or m a social en la Rest auración (188 4-1889). Laia,
Barcelona. 1973)
Z. 15. O Primeiro de Maio.
“Festa do Traballo. Manifestación internacional do Primeiro de Maio.
Pola xornada de oito horas e unha lexislación protectora do traballo que teña como fin a garantía dun
salario mínimo, a limitación do traballo das mulleres e dos nenos, o reposo dun día por semana e a supresión do
traballo nocturno, das oficinas de colocación e dos intermediarios no traballo.
Porque a xornada de oito horas é traballo e pan para moitos traballadores que se amontoan co
estómago valeiro nas portas dos talleres: en efecto, onde se precisan dous obreiros que traballan doce horas,
precisaríanse tres que traballasen oito horas.
Porque a xornada de oito horas significa o fin do paro periódico que multiplica os efectos do
maquini smo, e a di sminu ción do traballo para os que traballan demasiado, proporcionando traballo ós que non
o teñen.
Porque a xornada de oito ho ras é o aum,e nto dos salario s pola supresión da competencia homicida que
fan os obreiros desocupados ós traballadores ocupados e da baixa de salarios que esta com petencia acarrea.
Porque a xornada de oito horas é, con oito ho ras de sono e oito de descanso, vida de liberdade e de
acción para a crase obreira.
Porque a xornada de oito horas beneficiará ó pequeno c omercio, aumen tando o poder adquisitivo e de
consumo da súa clientela obreira, xa que esta será máis numerosa e mellor pagada, como consecuencia do
aumento forzoso dos obreiros ocupados e dos seus salarios (...).
Traballadores de París:
Festexaredes o Primeiro de Maio coa orde e a dignidade que animan ó proletariado internacional en
marcha cara a súa emancipación.
¡Viva a xornada de oito horas!
¡Viva a República Democrática e Social!.”
(Chamamento do Congreso Internacional de París para a festa internacional do traballo do 1 de maio de 1
Sociedade de clases e movem ento obreiro en Galici a. Cambios menos profundos.
Z. 16. Pervivencia da vella fidalguía.
Ademáis do clero, os fidalgos significab an a grande reserva tradicional de fartura e de enerxía. Eles
95

16. seguían iguais a sí mesmos. Algúns, os máis soados, botábanse á loita política e facían toladas por un partido,
un amigo, unha idea. Os do pazo da Seara de Trasouto non eran deses.. . En setemb ro cobraban as rendas do
pan... Cada foro cumpría coas obrigas da súa constitución ben precisadas nas cartas forais... Nos derradeiros
de setembro recollías o millo... De segida estrondaban polas terras, quentes e baixas da parroquia as cántigas
da vendima... Enfriabas e o bico nas mañás do outono cando as parellas de bo is rac haban na terra os sucos da
sementeira de centeo... En Santos a trasfega e a cobranza das rendas do viño... No inverno... a matanza dos
porcos. Deste xeito, tódalas sazóns do ano coas súas angustias...
O amo a penas vixiaba; non estab a ben que atendera as angusti as e froitos que lle eran deidos por
dereito natural. Soamente nalgunha vegada deixábase ver no fato formigueante da feira, e tódalas mont eiras
baixábanse e tódalas bocas labregas loubaban a sinxeleza do señorito.”
(OTE RO P EDR AYO , R.: Os ca miños da vida . 1928)
Z. 17. As condicións do obreiro.
Este barrio (de Esteiro, en Ferrol) cobixa no s eu seo a crase máis des venturada da sociedade, como
é a prostitución des vergonzada e na rúa; barrio antigo e non reformadas as súas primitivas edificacións, As
casas son vellas, húmidas, con escasa luz e nula ventilación; das ventás colgan pingaxos de toda especie, ou ben
prendas de vestir lavadas que se secan ó aire extendidas sobre un bramante; sin letrinas na súa maioría, e con
pozos negros, que de tais non teñen maáis que o nome, ou sin eles, que tamén os hai, almacenando os seus
moradores os desperdicios e as deyeccións en receptáculos que conducen, a todas horas, a hortos próximos
que xeralmente cultivan, despedindoun fedor capaz de producir vómito ó t ranseunte que teña a des graza de
pasar ó seu carón; barrio o máis populoso, como antes dixemos, e o máis pobre, como dicimos agora, e por esta
causa o máis descoidado en cultura social, educación, instrucción e moralidade; barrio no que, por razón do seu
modo de se r; viven en repugnante consorcio, e como en familia, os pais, os fillos, os porcos, as cabras... Barrio
que ten todas as rúas, agás unha, sin empedrado, facéndose imposible o tránsito en épocas chuviosas por
converterse en baches e charcas...
Un barrio así ten que ser forzosamente antihixiénico, e polo tanto insalubre; ten que ser pola súa
triste condición, o que maior tributo paga á mortalidade, e do que as xentes medianamente acomodadas fuxen
coma da peste.”
(NIETO RODR IGUEZ , P.: Memoria a crec a d a s condicións hixiénicas e e stado sanita rio de El Ferr ol. 1895. En: R O M E R O
MASI Á, A.: Galicia . CC.S S. Xe ogra fía e H istoria . Ed. Bahía. A Coruña, 1997. Paxs. 383-84)
Z. 18. Manifestacións luddistas na fábrica de tabacos da Coruña.
“O luns 7 do actual houbo un pronunciamento de mulleres na fábrica da Palloza desta cidade (A
Coruña). Parece que no lugar dos cigarros que antes se facían nesta fábrica, están agora ensayando a
construcción dout ros de diferente feit ura e cúias follas van engomadas, suprimíndolles os virxinias ou comúns,
e os de capa habana ou mixtos, e na vez destes crearon un taller cigarros cunha máquina para picar o tabaco.
Como ambalas dúas operacións son novas, non se prestan nin acomodan a elas as cigarreiras, porque non saben
facelos, tardando tanto en elaboralos que a penas s acan a terceira parte do xornal que acostumbraban. Esto
e o pouco satisfei tas que están do director da fábrica, exasperóunas en términos que o expresado día 7 a iso
das once da mañán, alborotáronse aquelas catro mil mulleres, arrementendo contra os xefes e empregados do
estabrecemento, destruíndo todo o tabaco picado, pitos e folla que tiveron á mán e o que facía tem po estaban
elaborando, pisoteándoo e bot ándoo ó ma r, romperon e fixe ron pe dazos as má quinas n ovas para picar o tabaco,
e que se dí costaron catorce mil pesos, tirándoas ó mar, o mesmo que os mobles, papeis, libros de caixa e
efectos que atopa ron nas hab itac ións do director, e ata a caixa apareceu estragada e coa falla de diñ eiro que
incluía, que eran uns vinte e oit o mil reais. Tan pronto tiveron notic ia deste lamentable s uceso o Capitán
Xeneral e o Gobernador da provincia, dirixíronse ó moment o ó dito estabrecem ento, coas forzas de infanteria
e cabaleiría dispoñibles, e ó pouco da súa chegada apaciguaron o tumulto, non sin que aquelas subiran ó tellado
e dende alí arroxaron infinidade de tellas, desteitando unha gran proción do edificio dende o que foron
trasladadas por mar e na falla de resgardo á carcel pública unhas vinte e tantas, contra quen e as demáis está
procedendo o xuzgado de primeira instanc ia.
(EL PAIS, DIARIO DE PONTEVEDRA, ano I, nº 16, 13-XII-1857)
96

17. Z. 19. O Internacionalis mo en Galicia.
“A Sección de Carpinteiros fixou nas esquinas grandes carteis bermellos que dín así: Alto -Asociación
Internacional de los Trabajadores-Sección de Carpinteros-. Compañeiros: esta sec ión acordou abolir a velada,
e polo tanto esperamos que ninguén faga traizón a este acordo e convócasevos a un ha reunión que terá lugar
o próximoxoves ó serán. (...)
Todos os días se celebran grandes asambleas, e cando o local non é suficiente, celebranse ó aire libre.
Os carpinteiros, ferreiros, toneleiros e douradores, se os mestres non ceden á demanda de abolir a velada, o
luns 7 decraránse en folga. Queren os burgueses pedir operarios a Valladolid. Sirva esto de aviso ós obreiros
da dita localidade, coma a todos os de España, pra que cumprindo c o deber de solidariedade, os internacionais
da Coruña logren o seu triunfo completo.
(Acta do Consello e Comisión Federal da Rexión Española)
Z. 20. A celebración do 1º de maio.
“Estimado amigo: Aproxímase o día Primeiro de Maio, data designada polos obreiros para poñer en
práctica determinados medios de acción. Adxunto envío a V. un pliego de instruccións ó que debe vostede
aterse para precaver ou reprimir canto s suce sos poidan acontecer... Sírvase vos tede estudiar detidamente...
o espirito das masas ob reiras nesa localidade e porñerme na maior brevidade o que concetúe necesario, a fin
de que as súas ordes poi dan ser debidamente executadas. Xa sabe vostede a forza da Garda Civil que conta
nesa localidade e vostede me dirá se conceptúa precisa algunha máis, en cúio caso ordenarei se concentren
nesa localidade algúns números. Ofreza aos fabricantes, mestres de obras e obreiros de toda crase, protección
co fin de mantelos no se u dereito, adicando a este punto, como ó de impedir resoltamente as manifestacións
na vía pública, toda a súa atención e coidados... Se a gravedade das circunstancias o esixise partípemo
inmediatamente, pois nese caso acudirei persoalmente ó seu c arón para facer prevalecer o principio de
autoridade, o imperio da lei e as instruccións do goberno.”
( L I N A R E S, M.: (Gobernador). Com unic ado a Francisco Bellas (Alcalde de Ferrol). 19-IV-1891). En: ROMERO MASIÁ, Obra
citada)
Z. 21. O sindicalismo católico. Os Círculos Católicos.
“(Son obxectivos do Círculo:)
1º. O relixioso, que consiste en conservar, enrraizar e propagar as crreezas católicas, apostólicas,
romanas, empregando ó efecto todos os medios co nvenientes para formar obreiros honrados e sólidamente
cristianos.
2º. O instructivo, que se dirixe a difundir entre os obreiros os co ñecemento s relixiosos, morais,
tecnolóxicos, de ciencias e artes, literarios e artísticos.
3º. O económico, que se realiza por medio da realización dunha caixa de socorros mútuos, do fomento
de toda clase de asociacións, para a compra de sementes, ferramentas, abonos, etc., e para a indemnización
mútua das perdas sufridas nas industrias agrícolas por caso fortuito, para a adquisición de primeiras materias,
instrumentos emáquinas para os obreiros indu striais, da fundación dunha Caixa de Aforros e Monte de Piedade,
e finalmente, por medio da promoción de toda a asociac ión e de todo canto t enda a mellora do pobre obreiro
baixo o seu aspecto económico.
(CÍC ULO CAT ÓLIC O DE OBR ERO S. Regulame nto . Santiago. 1896. En: ROMERO MASIÁ, A. Obra citada)
Z. 22. O traballo feminino en G alicia. A Fábrica de Tabaco s da Coruña.
“Baixaron xunt as ao andar i nferi or, coa intención de aproveitar a ocasión e velo todo. Se os pitos eran
o Paraíso e os cigarros comúns o Purgatorio, a anloxía continuaba nos talleres baixos, que m erecían o nome de
Inferno (onde estaban) o ñóbrego obradoiro do desveado e o espantoso obradoiro da picadura. No obradoiro
do desveado daba frío ver, agachadas sobre as negras baldosas e baixo a sombría bóveda, sostida por arcos
de cachotería, e algo semellante a unha cripta se pulcral, moitas mulleres, vellas a m aior parte, metidas ata a
cint ura entre moreas de follas de tabaco, que revolvían coas súas mans trémulas , separando a vea da folla.
Outras empurraban enormes pans de prensado, do tamaño e forma dunha roda de muíño, arrimándoos a parede
para que esperasen o turno de ser escollidos e desveados. A atmósfera era a un tempo espesa e glacial.”
97

18. ( P A R D O B A Z ÁN , E . : A Tribuna. 1883. En: A LFEIR ÁN, X. E R OMER O MAS IÁ, A.: Historia do mundo contemporáneo. 1º de
bachar elato. Ed. Consor cio Editorial Galeg o. A Coruña, 20 03. Pax.92)
Documentos fílm icos relacionados c oa unidade temátic a.
1. A nai. Unión Soviét ica. 1926. Dir. V. Pudovkin. Xé nero: drama. Duración: Sin especi ficar.
2. Oliver. Reino Unido. 1968. Dir. C. Reed. Xénero: musical. Duración: 139 m.
3. ¡Que verde era o meu val!. Cita da na u nidade te máti ca anterior.
4. Germina l. Cita da na u nidade te máti ca anterior.
5. Novecento. Italia. 1976. Dir. Bernardo Bertolucci. Xénero: Drama. Duración: 165 m.
6. Daens. Bélxica. 1992. Dir. Stijn Conink. Xénero: drama. Duración: 138 m.
98