บทที่ 7 วัคซีน

1. แผนบริหารการสอนบทที่ 7
หัวขอเนื้อหาประจําบท
1. ความรูเบื้องตนเกี่ยวกับระบบภูมิคุมกัน
2. แผนการสรางเสริมภูมิคุมกันโรคของประเทศไทย
3. วัคซีนพื้นฐาน
4. อาการขางเคียง และแนวทางการดูแลตนเอง
วัตถุประสงคเชิงพฤติกรรม
เมื่อนักศึกษาไดศึกษาจบบทที่ 7 แลว นักศึกษาควรมีความสามารถดังตอไปนี้
1. อธิบายคําจัดความของวัคซีนได
2. อธิบายความแตกตางระหวางวัคซีน และการสรางเสริมภูมิคุมกันโรคชนิดอื่นได
3. ระบุชนิดของวัคซีนพื้นฐาน รวมถึงแผนการสรางเสริมภูมิคุมกันโรคได
4. บอกประโยชนของวัคซีนพื้นฐานแตละชนิดได
5. อธิบายวิธีการบริหารวัคซีนได
6. บอกผลขางเคียงที่สําคัญของวัคซีนพื้นฐานได
7. ใหคําแนะนําในการดูแลตนเองหลังไดรับวัคซีนได
วิธีสอนและกิจกรรมการเรียนการสอน
วิธีสอนและกิจกรรมการเรียนการสอนประจําบทที่ 7 ประกอบดวยรายละเอียดดังนี้
1. บรรยายตามเนื้อหา โดยใชโปรแกรมการนําเสนอ (power point) ประกอบคําอธิบาย
2. แสดงตัวอยางภาพการใหวัคซีน และใหนักศึกษาอภิปรายประเด็นเกี่ยวกับวิธีการใหวัคซีน
อายุที่ควรไดรับวัคซีน
3. รวมกันสรุปประเด็นสําคัญของการเรียน
4. มอบหมายงานใหนักศึกษาประเด็นความรูเกี่ยวกับวัคซีนที่ถูกบรรจุไวในสมุดบันทึก
สุขภาพแมและเด็ก
สื่อการเรียนการสอน
1. เอกสารประกอบการสอนรายวิชา เภสัชวิทยาเบื้องตน บทที่ 7 วัคซีน
2. โปรแกรมนําเสนอ เรื่อง วัคซีน
3. สมุดบันทึกสุขภาพแมและเด็ก

2. วิธีวัดผลและการประเมินผล
1. สังเกตพฤติกรรมผูเรียน
1.1 พฤติกรรมความตรงตอเวลาในการเขาเรียน และการสงงานที่ไดรับมอบหมาย
1.2 พฤติกรรมการมีสวนรวมแสดงความคิดเห็นของผูเรียนในระหวางเรียน
1.3 พฤติกรรมการมีสวนรวมในการทํากิจกรรมกลุม
2. ประเมินผลงานที่มอบหมาย
2.1 ใบงาน

3. บทที่ 7
วัคซีน
ความรูเบื้องตนเกี่ยวกับระบบภูมิคุมกัน
ภูมิคุมกันในรางกายทําหนาที่เปนกลไกในการปองกันตนเอง และทําลายเชื้อโรคหรือสิ่งแปลก
ปลอม ซึ่งวิธีการสรางภูมิคุมกันใหกับรางกาย มี 2 วิธีคือ การใหภูมิคุมกันชนิดสําเร็จรูปของคนหรือ
สัตวที่มีอยูกอน หรืออิมมูนโกลบุลิน (Passive immunization) ซึ่งเมื่อใหเขาสูรางกาย ภูมิคุมกันนี้จะ
สามารถออกฤทธิ์ตอตานเชื้อโรคไดทันที แตผลปองกันโรคใชไดในระยะเวลาที่ไมนาน และการให
วัคซีนเพื่อกระตุนรางกายใหสรางภูมิคุมกัน (Active immunization) วิธีนี้อาจใชเวลาหลายสัปดาห
หรือเปนเดือน ในการที่จะทําใหรางกายสามารถสรางระดับภูมิคุมกันไดเพียงพอในการปองกันโรค
วัคซีน (Vaccine) เปนชีววัตถุหรือแอนติเจนที่ผลิตมาจากเชื้อโรค หรือพิษของเชื้อโรคที่ถูกทํา
ใหไมสามารถกอโรคในคนได เพื่อกระตุนใหรางกายสรางภูมิคุมกันตอโรค สามารถจําแนกได 3
ประเภท ดังนี้
1. วัคซีนประเภทท็อกซอยด (Toxoid) เปนวัคซีนที่ผลิตขึ้นโดยการนําพิษของเชื้อโรคมาทํา
ใหหมดฤทธิ์ไป แตยังสามารถกระตุนภูมิคุมกันได ใชสําหรับโรคติดเชื้อที่เกิดจากพิษของเชื้อ เชน โรค
คอตีบ และโรคบาดทะยัก
2. วัคซีนชนิดเชื้อตาย (Killed vaccine) เปนวัคซีนที่ผลิตขึ้นโดยใชเชื้อโรคทั้งตัวที่ตายแลว
หรือเฉพาะสวนประกอบบางสวนของเชื้อโรคหรือโปรตีนสวนประกอบของเชื้อที่ผลิตขึ้นมาใหม เชน
วัคซีนตับอักเสบบี วัคซีนไอกรน วัคซีนไขสมองอักเสบเจอี วัคซีนโปลิโอชนิดฉีด และวัคซีนไขหวัดใหญ
เปนตน
3. วัคซีนชนิดเชื้อเปน (Live vaccine) เปนวัคซีนที่ผลิตขึ้นโดยใชเชื้อโรคมาทําใหออนฤทธิ์ลง
จนไมสามารถทําใหเกิดโรคแตเพียงพอที่จะกระตุนภูมิคุมกันของรางกายได เชน วัคซีนหัด-หัด
เยอรมัน-คางทูม วัคซีนอีสุกอีใส วัคซีนโปลิโอชนิดกิน วัคซีนไวรัสโรตา และวัคซีนไขหวัดใหญชนิดพ
นจมูก เปนตน
แผนการสรางเสริมภูมิคุมกันโรคของประเทศไทย
แผนการสรางเสริมภูมิคุมกันโรคของประเทศไทย แบงลักษณะการใหวัคซีนเปน 4 แบบไดแก

4. 1. วัคซีนพื้นฐาน
วัคซีนพื้นฐาน (Compulsory vaccines) คือวัคซีนที่ไดรับการบรรจุในแผนสรางเสริม
ภูมิคุมกันโรคของประเทศ แนะนําใหใชในเด็กไทยทุกคน ไดแก วัคซีนบีซีจี วัคซีนตับอักเสบบี วัคซีน
คอตีบ-บาดทะยัก-ไอกรน วัคซีนโปลิโอชนิดกิน วัคซีนหัด-หัดเยอรมัน-คางทูม และวัคซีนไขสมอง
อักเสบเจอี
2. วัคซีนเสริมหรือวัคซีนเผื่อเลือก
วัคซีนเสริมหรือวัคซีนเผื่อเลือก (Optional vaccines) เปนวัคซีนที่มีประโยชนแตโรคที่ป
องกันไดดวยวัคซีนเหลานี้ยังไมมีความสําคัญดานสาธารณสุขในลําดับตน ๆ รวมทั้งวัคซีนกลุมนี้มีราคา
สูง ยังไมสามารถจัดใหใชกับเด็กทั้งประเทศได ผูที่ตองการฉีดตองเสียคาใชจายเอง ไดแก วัคซีนตับ
อักเสบเอ วัคซีนอีสุกอีใส วัคซีนฮิบ วัคซีนนิวโมคอคคัสชนิดคอนจูเกต วัคซีนโรตา และวัคซีนเอชพีวี
นอกจากนี้วัคซีนเสริมยังหมายรวมถึงวัคซีนพื้นฐานที่ไดรับการพัฒนาเพื่อใหมีผลขางเคียงลดลง ซึ่ง
นิยมใชในประเทศพัฒนาแลว เชน วัคซีนโปลิโอชนิดฉีด และวัคซีนไอกรนชนิดไรเซลล
3. วัคซีนที่ใชในกรณีพิเศษ
วัคซีนที่ใชในกรณีพิเศษ (Vaccines in special circumstances) คือวัคซีนที่มีขอบงชี้
ชัดเจน เพื่อใชในกลุมที่มีความเสี่ยงสูงตอการเกิดโรคหรือหากเกิดโรคอาจมีอาการและภาวะแทรก
ซอนที่รุนแรง เชน วัคซีนนิวโมคอคคัสสําหรับผูปวยโดนตัดมาม วัคซีนไขหวัดใหญสําหรับผูปวย
โรคหัวใจ โรคปอดเรื้อรัง และผูสูงอายุ วัคซีนพิษสุนัขบาสําหรับผูที่ถูกสัตวกัด วัคซีนทัยฟอยด
สําหรับผูที่จะเดินทางไปยังพื้นที่ซึ่งมีการระบาดของโรค วัคซีนไขกาฬหลังแอนสําหรับผูที่จะเดินทาง
ไปยังประเทศทางตะวันออกกลาง เปนตน
4. วัคซีนที่กําลังอยูระหวางการวิจัยและพัฒนา
วัคซีนที่กําลังอยูระหวางการวิจัยและพัฒนา (Investigational vaccines) คือวัคซีนที่มี
ความสําคัญในการปองกันโรคที่กําลังเปนปญหาในหลายประเทศ และอยูในขั้นตอนของการวิจัย การ
ผลิต หรืออยูระหวางการทดลองในอาสาสมัคร เชน วัคซีนไขเลือดออก วัคซีนมาลาเรีย วัคซีนเอดส
เปนตน

5. วัคซีนพื้นฐาน
กระทรวงสาธารณสุขไดกําหนดวัคซีนพื้นฐานที่เด็กไทยทุกคนควรไดรับ โดยเนนวัคซีนปองกัน
โรคที่เปนปญหาสําคัญ ซึ่งในปจจุบันประกอบดวยวัคซีนปองกันวัณโรค คอตีบ-บาดทะยัก-ไอกรน
โปลิโอ ตับอักเสบบี หัด-คางทูม-หัดเยอรมัน และไขสมองอักเสบเจอี โดยกระทรวงสาธารณสุขทํา
หนาที่จัดหาและจัดระบบบริการเพื่อใหเด็กทุกคนในประเทศไดรับวัคซีนตามกําหนด
1. วัคซีนพื้นฐานที่กําหนดใหในแตละชวงวัย
ตารางแสดง วัคซีนพื้นฐานที่ใหในชวงอายุตาง ๆ
ชื่อวัคซีน จํานวนครั้งที่ให อายุที่ไดรับ
BCG 1 แรกเกิด
HB 3 แรกเกิด, 2 และ 6 เดือน
DTP 5 2, 4, 6, 18 เดือน และ 4-6 ป
**ชวงอายุ 2, 4 และ 6 เดือน อาจใหวัคซีนรวม DTP-HB แทน DTP
และ HB ชนิดแยก
OPV 5 2, 4, 6, 18 เดือน และ 4-6 ป
dT  12-16 ป (ป. 6) หลังจากนั้นกระตุนทุก 10 ป
 หญิงมีครรภ ถายังไมเคยไดรับวัคซีนในวัยเด็ก ใหฉีดตามกําหนด 0,
1, 6 เดือน และกระตุนทุก 10 ป
MMR 2 9-12 เดือน (ในกรณีที่ไมมีวัคซีน MMR ใหวัคซีนหัดแทน) และ
6-7 ป (ป. 1)
JE 3 18 เดือน (2 เข็มหางกัน 4 สัปดาห)
และ 2 ป 6 เดือน (1 ปหลังเข็มสอง)
ที่มา: ปรับปรุงจาก กุญกัญญา โชคไพบูลยกิจ และคณะ, 2550
หมายเหตุ: 1) วัคซีนทุกชนิดถาไมสามารถเริ่มใหตามกําหนดได ก็เริ่มใหทันทีที่พบครั้งแรก
2) วัคซีนที่ตองใหมากกวา 1 ครั้ง หากเด็กเคยไดรับวัคซีนมาบางแลว และไมมารับครั้ง
ตอไปตามกําหนดนัด ใหวัคซีนครั้งตอไปนั้นไดทันทีเมื่อพบเด็ก โดยไมตองเริ่มตนครั้งที่ 1 ใหม
3) หากมีบันทึกหลักฐานวาเคยไดรับ BCG มากอน ไมจําเปนตองใหซ้ํา แมจะไมมีแผลเปน
บริเวณที่ไดรับวัคซีน
การเวนระยะหางของวัคซีน อายุนอยที่สุดที่สามารถใหวัคซีนไดและระยะหางแตละโดสดัง
แสดงในตารางการใหวัคซีน ไมควรใหวัคซีนอายุนอยกวาที่แนะนําและเวนระยะหางสั้นกวาที่แนะนํา

6. เพราะจะมีผลตอการตอบสนองการสรางภูมิคุมกันที่อาจไมเพียงพอ ยกเวนบางกรณีที่ตองการใหมี
ภูมิคุมกันเร็ว เชน ตองเดินทางไปในพื้นที่ที่มีโรคชุกชุมหรือกรณีที่มีการระบาด เชน โรคหัดสามารถให
วัคซีนในเด็กอายุนอยกวา 6 เดือนได แตไมนับรวมอยูในโปรแกรมการใหวัคซีนปกติ
2. โรคติดตอที่สามารถปองกันไดดวยวัคซีนพื้นฐาน
โรคติดตอที่สามารถปองกันไดดวยวัคซีนพื้นฐาน ประกอบดวย 10 โรค ไดแก วัณโรค
(Tuberculosis) ตับอักเสบบี (Hepatitis B) คอตีบ (Diphtheria) ไอกรน (Pertussis) บาดทะยัก
(Tetanus) โปลิโอ (Polio) คางทูม (Mumps) หัด (Measles) หัดเยอรมัน (Rubella) และไขสมอง
อักเสบเจอี (Japanese encephalitis) อยางไรก็ตามการทราบถึงชนิดเชื้อโรค อาการและอาการ
แสดงที่พบบอย รวมถึงวิธีการติดตอและการแพรกระจายของเชื้อ ถือวาเปนความรูพื้นฐานที่จะ
เชื่อมโยงใหเกิดความตระหนักถึงความรุนแรงของโรค และเขาใจในความสําคัญของการใหบริการ
วัคซีนแตละชนิด โรคติดตอที่ปองกันไดดวยวัคซีนที่ประเทศไทยกําหนดใหมีการบริการสรางเสริม
ภูมิคุมกันโรคมีสาระสําคัญในแตละโรค สรุปไดดังนี้
2.1 วัณโรค มีสาเหตุจากแบคทีเรีย Mycobacterium tuberculosis ทําใหผูปวยมี
อาการไอเรื้อรัง และมีเสมหะเปนเวลานาน เกิดจากการรับเชื้อที่อยูในน้ํามูก น้ําลาย เสมหะ หนอง
น้ําเหลือง อุจจาระ และปสสาวะของผูปวยที่ปนเปอนอยูในอากาศ พื้นดิน อาหาร เสื้อผา เครื่องใช
ของผูปวย โดยเชื้อเขาสูรางกายทางระบบหายใจเปนหลัก และทางอื่นๆ เชน บาดแผล หรือใชสิ่งของ
รวมกัน
Bacillus Calmette Guerin (BCG) vaccine สําหรับปองกันโรควัณโรค โดยวัคซีนที่มีจําหนายใน
ประเทศไทยเปนชนิดผงแหง ประกอบดวยเชื้อ BCG จํานวน 2-10 ลานตัวตอมิลลิลิตร การใหวัคซีนใหฉีดชั้น
ผิวหนัง (intradermal) ครั้งละ 0.1 ml. ในทุกอายุ ตําแหนงที่กําหนดใหฉีดคือ บริเวณกลามเนื้อตนแขน ไม
ควรฉีดบริเวณสะโพกเพราะดูแลรักษาผิวหนังหลังการฉีดไดยาก
2.2 โรคตับอักเสบบี มีสาเหตุจากเชื้อไวรัส Hepatitis ชนิดบี ซึ่งจะมีผลตอตับ ทารกที่
ติดเชื้อนี้อาจมีอาการเล็กนอย หรือไมมีอาการเลย อยางไรก็ตาม ทารกจะมีความเสี่ยงมากกวาผูใหญ
และอาจเปนพาหะของเชื้อไวรัสชนิดนี้ไดตลอดชีวิต พาหะจะทําใหเชื้อโรคถายทอดไปยังผูอื่นได การที่
รางกายมีเชื้อโรคไวรัสตับอักเสบชนิดบี อาจทําใหเกิดโรคมะเร็ง หรือตับอักเสบไดในภายหลัง เชื้อโรค
ไวรัสตับอักเสบชนิดบีอยูในของเหลวในรางกาย เชน เลือด น้ําลาย น้ําอสุจิ เปนตน ทารกที่มีแมมีเชื้อ
มีความเสี่ยงสูงที่จะติดเชื้อในระหวางคลอด เชื้อไวรัสตับอักเสบชนิดบีอาจเขาสูรางกายไดอีกโดยการ
สัมผัสของโลหิต การใชเข็มฉีดยารวมกัน การมีเพศสัมพันธ และการใชอุปกรณปนเปอนเชื้อโรคมาทิ่ม
แทงรางกาย เปนตน ไดมีการยืนยันแลววาการรับวัคซีนเปนวิธีที่ปลอดภัย และคุมคาเงินที่จะปองกัน

7. อันตรายจากโรคนี้ สําหรับผูติดเชื้อจะมีอาการออนเพลีย เบื่ออาหาร ปวดเมื่อยตามตัว มีไข แนนทอง
ตาเหลืองตัวเหลือง ปสสาวะสีเขม
Hepatitis B (HB) vaccine สําหรับปองโรคตับอักเสบบี เปนวัคซีนชนิดน้ํา เตรียมจากโปรตีนผิวนอกของ
เชื้อไวรัสตับอักเสบบี (HBsAg) ขนาดที่ใชในเด็กแรกเกิดถึงวัยรุนใหวัคซีนครั้งละ 0.5 ml. เขากลามเนื้อ
vastus lateralis ในเด็กทารกหรือเด็กเล็ก หรือบริเวณกลามเนื้อ deltoid ในเด็กโต ในผูใหญใหวัคซีนครั้ง
ละ 1 ml. เขากลามเนื้อ deltoid
2.3 โรคคอตีบ มีสาเหตุจากแบคทีเรีย Corynebacterium diphtheriae ที่พบในปาก
คอและจมูกของผูที่ติดเชื้อ ทําใหมีอาการคลายหวัดในระยะแรก เจ็บคอ เบื่ออาหาร และไอเสียงกอง
สามารถพบเยื่อสีขาวปนเทาที่บริเวณทอนซิลและลิ้นไก โรคคอตีบอาจทําใหเนื้อเยื่อเติบโตทางดานใน
ของหลอดคอ ซึ่งยากตอการกลืนอาหาร หายใจ สารพิษจากเชื้อโรคอาจแพรกระจายไปไดทั่วรางกาย
โดยพิษนี้ทําใหเกิดอาการแทรกซอนที่รุนแรง เชน อัมพาต หรือหัวใจลมเหลว ผูปวยที่เปนโรคคอตีบ
ประมาณรอยละ 7 ตองเสียชีวิต โรคนี้ติดตอไดจากการรับเชื้อที่อยูในละอองเสมหะ น้ํามูก น้ําลาย
ของผูปวยเขาสูรางกายทางระบบหายใจ อาจไดรับเชื้อจากการใชภาชนะรวมกันได
2.4. โรคไอกรน มีสาเหตุจากแบคทีเรียที่ชื่อ Bordetella pertussis แพรกระจายโดย
การไอหรือจาม โรคไอกรนมีผลตอระบบหายใจ และอาจทําใหหายใจติดขัด มีการไอที่กระตุกอยาง
รุนแรง ในชวงการกระตุกเหลานั้น เด็กจะดูดอากาศมากจนเกิดเสียง “กรน” ที่ชัดเจน ผูปวยมีอาการ
น้ํามูกไหล แนนจมูก และไอถี่ ติดตอกันเปนชุด และมีเสียงวูป (whoop) ซึ่งทําใหผูปวยขาดอากาศ
หายใจและตายได โรคไอกรนเปนโรคที่รายแรงที่สุดตอเด็กที่มีอายุไมเกิน 12 เดือน ซึ่งมักตองเขา
รักษาตัวในโรงพยาบาล อาการแทรกซอนที่พบ เชน อาการเกร็ง ปอดอักเสบ ไมรูสึกตัว สมองอักเสบ
และสมองตายถาวร เด็กอายุนอยกวา 6 เดือนที่เปนโรคไอกรนจะตายในอัตรา 1 ตอ 200 คน การ
ติดตอของโรคเกิดจากการหายใจเอาละอองเสมหะ น้ํามูก น้ําลายของผูปวยเขาสูรางกาย
2.5. โรคบาดทะยัก มีสาเหตุจากเชื้อแบคทีเรีย Clostridium tetani สาเหตุของการติด
เชื้อบาดทะยักมักเขาทางบาดแผลที่ปนเปอนเชื้อหรือสปอรของเชื้อ แตเนื่องจากเชื้อจะเจริญไดใน
สภาวะที่ไมมีออกซิเจน จึงมักพบในแผลที่มีการตายของเนื้อเยื่อหรือบาดแผลที่ลึก นอกจากนี้ยังพบใน
เด็กแรกเกิดที่มีการตัดสายสะดือดวยอุปกรณไมสะอาดและมารดาไมมีภูมิคุมกันตอพิษบาดทะยัก และ
เมื่อเชื้อเขาสูรางกายจะสรางสารพิษออกมา และแพรกระจายผานทางระบบไหลเวียนโลหิตและ
น้ําเหลืองเขาสูระบบประสาทสวนกลาง อาการที่สําคัญคือ กลามเนื้อแขนขาเกร็ง หลังแข็งและแอน
ถาอาการรุนแรงอาจชักและเสียชีวิต
วัคซีนบาดทะยัก ที่ใชในปจจุบันมีหลากหลายรูปแบบ ไดแก
(1) วัคซีนปองกันโรคบาดทะยักเดี่ยว (Tetanus toxiod; TT)
(2) วัคซีนผสม

8.  วัคซีนผสมบาดทะยัก คอตีบ ไดแก DT vaccine เปนวัคซีนปองกันโรคบาดทะยัก
และคอตีบสําหรับเด็กเล็ก และ dT vaccine เปนวัคซีนปองกันโรคบาดทะยัก และคอตีบสําหรับเด็กโตอายุ
7 ปขึ้นไปและผูใหญ ซึ่งมีความตางจาก DT ตรงที่ dT มีการลดขนาดของ diphtheria toxoid ในวัคซีนลง
เพื่อลดผลขางเคียง วัคซีนชนิดนี้เปนวัคซีนที่ใหสําหรับผูที่มีขอหามในการฉีดวัคซีนไอกรน
 วัคซีนผสมบาดทะยัก คอตีบ และไอกรน วัคซีนรวม DTP เปนวัคซีนที่ใชในการปองกัน
โรคคอตีบ บาดทะยัก และไอกรน โดยเปนวัคซีนผสมซึ่งมีวัคซีนสามชนิดรวมกันอยู เพื่อฉีดครั้งเดียวและ
ปองกันไดทั้ง 3 โรค ไดแก
DTwP (Diphtheria, Tetanus, whole cell Pertussis vaccines)
DTaP (Diphtheria, Tetanus, acellular Pertussis vaccines)
Tdap (Tetanus, reduced Diphtheria, acellular Pertussis vaccines)
การใหวัคซีน DTwP และ DTaP ใหครั้งละ 0.5 ml. ฉีดเขากลามเนื้อ vastus lateralis
ในเด็กเล็ก สําหรับ Tdap ใหครั้งละ 0.5 ml. เขากลามเนื้อ deltoid ในเด็กอายุมากกวา 7 ปและผูใหญ
2.6. โรคโปลิโอ มีสาเหตุจาก Polio virus โรคโปลิโออาจทําใหเกิดอาการที่ไมรุนแรงหรือ
รุนแรงก็ได เกิดจากเชื้อไวรัสในกระเพาะอาหารและลําไส อาการที่สําคัญ คือ ไข อาเจียน กลามเนื้อ
แข็งเกร็ง อาจมีผลตอระบบประสาท มีอาการอัมพาตกลามเนื้อแขนหรือขาลีบได หากเปนอัมพาตที่
กลามเนื้อกระบังลมผูปวยอาจเสียชีวิตได โรคนี้ติดตอโดยการรับเชื้อที่ปนเปอนมากับอุจจาระของผูป
วยเขาสูรางกายทางปาก ประมาณรอยละ 5 ของผูปวยโรคโปลิโอจะเสียชีวิต และประมาณรอยละ 50
ของผูรอดชีวิตจะเปนอัมพาตถาวร
Oral Polio Vaccine (OPV) และ Inactivated Polio Vaccine (IPV) วัคซีน OPV เปนวัคซีนที่เตรียม
จากเชื้อไวรัสโปลิโอที่ยังมีชีวิตอยูแตทําใหออนฤทธิ์ลงแลว และไมกอใหเกิดโรคในผูที่มีภูมิคุมกันปกติ ใหโดย
การรับประทาน ซึ่งเปนการเลียนแบบการติดเชื้อโรคนี้ตามธรรมชาติ โดยใหครั้งละ 0.1-0.5 ml (2-3 หยด
แลวแตบริษัทผูผลิต) สวน IPV เปนวัคซีนที่ทําจากเชื้อไวรัสโปลิโอที่ตายแลว สามารถใหในคนที่มีภูมิคุมกัน
บกพรองได ใหโดยการฉีดเขากลามเนื้อตนขา (vastus lateralis) สําหรับเด็กเล็ก และกลามเนื้อตนแขน
(deltoid) สําหรับเด็กโต
2.7. โรคคางทูม มีสาเหตุจาก Mumps virus ทําใหมีไข ปวดศีรษะ และติดเชื้อในตอม
น้ําลาย ทําใหตอมน้ําลายบริเวณใตคางบวมโต และอาจแพรกระจายไปสูอวัยวะอื่นได วัยรุนหรือ
ผูใหญชายประมาณ 1 ใน 5 ที่ติดเชื้อโรคคางทูม อาจเกิดอาการอักเสบและปวดบวมของอัณฑะ ซึ่ง
อาจทําใหเปนหมันได โรคนี้ติดตอจากการหายใจเอาละอองน้ําลายของผู ปวยเขาสูรางกาย หรือ
รับประทานอาหารรวมกับผูปวยโดยใชภาชนะรวมกัน
2.8. โรคหัด มีสาเหตุจาก Measles virus อาการเดนของโรคคือ ไข มีผื่นแดงขึ้นทั่วราง
กาย คัดจมูก ไอ อาการแทรกซอนจากโรคหัดอาจเปนอันตรายมาก และเกิดโรคปอดบวมไดประมาณ

9. รอยละ 4 ของกลุมคนไขทั้งหมด อาจเกิดอาการเยื่อหุมสมองอักเสบจนทําใหเสียชีวิตได เกิดจากการ
รับเชื้อโดยหายใจเอาละอองเสมหะ น้ํามูก น้ําลายของผูปวยอื่นเขาสูรางกาย
2.9. โรคหัดเยอรมัน มีสาเหตุจาก Rubella virus มักเปนโรคที่มีความรุนแรงนอยใน
กลุมเด็ก แตมีผลตอวัยรุนและผูใหญดวย ผูติดเชื้อจะมีอาการที่สําคัญ คือ มีไขเล็กนอย ปวดขอ มีผื่น
ขึ้นทั่วตัวคลายโรคหัด แตตอมน้ําเหลืองที่หลังหู ทายทอย และดานหลังลําคอโตดวย มีอาการ 2 ถึง 3
วัน คนไขมักฟนตัวจากโรคหัดเยอรมันไดโดยเร็ว สิ่งที่เปนอันตรายมากที่สุดจากโรคหัดเยอรมันคือ
หากติดเชื้อในระหวางตั้งครรภ ทารกที่คลอดออกมาจะมีความพิการรุนแรง อาจเกิดอาการหูหนวก ตา
บอด หัวใจพิการแตกําเนิด โรคนี้ติดตอกันไดงาย การติดเชื้อเกิดจากการหายใจเอาละอองเสมหะ
น้ํามูก น้ําลายของผูปวยเขาสูรางกาย วิธีปองกันแมและเด็กจากโรคหัดเยอรมันคือ ใหแมรับวัคซีนกอน
ตั้งครรภ และสรางภูมิตานทานแกเด็กทุกคนเพื่อยับยั้งการแพรเชื้อ
Measles Mumps and Rubella (MMR) Vaccine สําหรับปองกันโรคหัด คางทูม และหัดเยอรมัน ซึ่ง
เปนวัคซีนมีชีวิต ชนิดผงแหง ซึ่งตองละลายในตัวทําละลายตามคําแนะนําของบริษัทผูผลิต ขนาดบรรจุขวด
ละ 1 dose พรอมดวยตัวทําละลาย 1 ขวด ปริมาณ 0.5 ml. ใชฉีดเขาชั้นใตผิวหนัง (subcutaneous)
บริเวณตนขา (vastus lateralis) สําหรับเด็กเล็ก และตนแขน (deltoid) สําหรับเด็กโต
2.10. โรคไขสมองอักเสบเจอี มีสาเหตุจาก Japanese B encephalitis virus อาการที่
สําคัญคือ เยื่อหุมสมองอักเสบ ผูปวยไมรูสึกตัว ชักเกร็ง อาจเสียชีวิตได โรคนี้มีแหลงรังโรคในสัตว
หลายชนิด เชน หมู วัว ควาย มา โดยมียุงรําคาญเปนพาหะที่สําคัญที่นําเชื้อติดตอมายังคน ยุงเหลานี้
มักเพาะพันธุในทุงนาที่มีน้ําเจิ่งนอง และตามแหลงน้ําขังทั่วไป
Japanese Encephalitis (JE) Vaccine สําหรับปองกันโรคไขสมองอักเสบเจอี ซึ่งเปนวัคซีนชนิดเชื้อตาย
ใหโดยการฉีดวัคซีนเขาชั้นใตผิวหนัง (subcutaneous) ขนาดที่ฉีดสําหรับเด็กอายุต่ํากวา 3 ป ใหฉีดครึ่ง
dose คือ 0.25 ml. (สําหรับสายพันธุ Beijing) หรือ 0.5 ml. (สําหรับสายพันธุ Nakayama) และสําหรับ
เด็กอายุมากกวา 3 ปจนถึงผูใหญใหฉีดเต็ม dose บริเวณที่ฉีดคือบริเวณตนขา (vastus lateralis) สําหรับ
เด็กเล็ก และตนแขน (deltoid) สําหรับเด็กโตและผูใหญ
3. การเก็บรักษาวัคซีน
การเก็บรักษาวัคซีน ควรเก็บในที่อุณหภูมิที่เหมาะสม โดยการควบคุมอุณหภูมิในการเก็บ
และในการเคลื่อนยายวัคซีนทุกครั้ง ควรมีการเช็คอุณหภูมิในการเก็บวัคซีน ตูเย็นควรมีเทอรโมมิเตอร
รายงานอุณหภูมิปจจุบัน อุณหภูมิต่ําสุดและสูงสุด หลักการเก็บวัคซีนโดยทั่วไปมีดังนี้
3.1 ตัวทําละลายไมควรเก็บในชองแชแข็ง โดยทั่วไปเก็บที่อุณหภูมิหอง หรือในตูเย็น
3.2. วัคซีนควรผสมแลวใชทันทีและไมควรนํามาใช ถามีการผสมแลวทิ้งไวนานกวา

10. คําแนะนํา
3.3. วัคซีนชนิดเชื้อมีชีวิต ไดแก วัคซีนหัด-หัดเยอรมัน-คางทูม วัคซีนอีสุกอีใส ไมควรถูก
แสง เพราะจะทําใหเชื้อในวัคซีนตายได
3.4. วัคซีนสวนใหญมีลักษณะภายนอกมองดูคลายกัน ดังนั้นไมควรดูดวัคซีนหลาย ๆ
ชนิดใสกระบอกฉีดยาทิ้งไวเพราะอาจทําใหฉีดผิดได ยกเวนจะเปนการใหวัคซีนชนิดเดียวในคนหลายๆ
คนพรอมกัน เชน การรณรงคใหวัคซีนปองกันไขหวัดใหญ เมื่อดูดวัคซีนใสหลอดฉีดยาควรจะเขียนชื่อ
วัคซีน lot number กํากับไว
3.5. วัคซีนที่บรรจุมากกวาหนึ่งโดสตอหนึ่งขวด หลังฉีดวัคซีนถามีวัคซีนเหลือในขวด
หากเก็บถูกวิธีและไมมีการปนเปอนเชื้อสามารถเก็บไวใหครั้งตอไปได จนกวาวัคซีนจะหมดอายุ หรือ
ตามเอกสารกํากับของบริษัท
4. วิธีการบริหารวัคซีน
วิธีการบริหารวัคซีนขึ้นอยูกับชนิดของวัคซีนและชวงอายุที่ให การใหวัคซีนทุกครั้งตองทํา
การบันทึกชื่อวัคซีนในสมุดฉีดวัคซีน บริษัท lot number วันหมดอายุของวัคซีน รวมทั้งวันที่ใหวัคซีน
และชื่อผูใหวัคซีน การใหตองใหแบบปราศจากเชื้อ โดยทั่วไปถาใหถูกวิธีอยางระมัดระวังโอกาสติดเชื้อ
จากการฉีดวัคซีนมีนอยมาก การใหดวยวิธีไมปราศจากเชื้อจะทําใหเกิดการติดเชื้อแบคทีเรียในกระแส
เลือดและเกิดฝบริเวณที่ฉีด วิธีการบริหารวัคซีนที่สําคัญมี 5 วิธีไดแก
4.1. การรับประทาน (Oral route) วิธีนี้ทําใหมีภูมิคุมกันในกระแสเลือดและลําไส เชน
วัคซีนโปลิโอชนิดหยอด วัคซีนทัยฟอยดชนิดรับประทาน และวัคซีนไวรัสโรตา
4.2. การพนทางจมูก (Inhalation route) ทําใหมีภูมิคุมกันในกระแสเลือดและทางเดิน
หายใจ ไดแก วัคซีนไขหวัดใหญชนิดพนจมูก
4.3. การฉีดเขาชั้นผิวหนัง (Intradermal) โดยฉีดเขาในชั้นผิวหนัง ใหเปนตุมนูนขึ้น การ
ฉีดวิธีนี้ทําใหแอนติเจนเขาไปทางระบบน้ําเหลืองไดดี สามารถกระตุนภูมิคุมกันชนิดพึ่งเซลล (cell
mediated immune response) และใชปริมาณวัคซีนนอย แตผูฉีดตองมีความชํานาญในการฉีด
เชน วัคซีนบีซีจี วัคซีนพิษสุนัขบา
4.4. การฉีดเขาใตผิวหนัง (Subcutaneous) ใชสําหรับวัคซีนที่ไมตองการใหดูดซึมเร็ว
มาก และเปนวัคซีนที่ไมมี adjuvant เชน วัคซีนหัด-หัดเยอรมัน-คางทูม
4.5. การฉีดเขาชั้นกลามเนื้อ (Intramuscular) ใชสําหรับวัคซีนที่ตองการใหดูดซึมเร็ว
การฉีดเขากลามเนื้อควรฉีดบริเวณกลามเนื้อตนขา (Vastus lateralis) สําหรับเด็กเล็ก หรือกลามเนื้อ
ตนแขน (Deltoid) สําหรับเด็กโตและผูใหญ ไมควรฉีดที่กลามเนื้อสะโพก เนื่องจากกลามเนื้อตนขา

11. และตนแขนมีเลือดมาหลอเลี้ยงมาก มีการเคลื่อนไหวมาก และยังเปนบริเวณที่มีปริมาณไขมันนอย จึง
มีความสามารถในการดูดซึมไดรวดเร็ว ทําใหรางกายสรางภูมิคุมกันไดดีกวา
5. ขอแนะนําทั่วไปเกี่ยวกับวัคซีน
5.1 หากผูที่รับการฉีดวัคซีนมีไขสูงควรเลื่อนการฉีดวัคซีนออกไป แตถาเปนการเจ็บปวย
เล็กนอย เชน เปนหวัด น้ํามูกไหลโดยไมมีไข สามารถใหวัคซีนตามปกติได
5.2 ผูที่มีประวัติไดรับอิมมูโนโกลบุลิน (Immunoglobulin) หรือผลิตภัณฑที่มีสวน
ประกอบของแอนติบอดี (Antibody) รวมทั้งเลือดและผลิตภัณฑของเลือดในระยะเวลาไมนาน หาก
ตองการรับวัคซีนชนิดเชื้อเปนที่มีสวนประกอบของวัคซีนหัดหรืออีสุกอีใส ควรเลื่อนการฉีดวัคซีนออก
ไปกอนเนื่องจากวัคซีนอาจไมไดผล ทั้งนี้ระยะเวลาที่ควรเลื่อนขึ้นอยูกับชนิดและขนาดของผลิตภัณฑ
ของเลือดหรืออิมมูนโกลบุลินที่ไดรับ
5.3 หากแพวัคซีนหรือสวนประกอบของวัคซีน ควรหลีกเลี่ยงการใหวัคซีนชนิดนั้น ๆ ผูที่
แพไขชนิดรุนแรงไมควรใหวัคซีนที่ผลิตจากไข เชน วัคซีนไขหวัดใหญ แตสามารถใหวัคซีนหัดได
เนื่องจากในวัคซีนมีปริมาณของไขอยูนอย
5.4 ควรอธิบายใหผูปกครองหรือผูปวยทราบวาจะฉีดวัคซีนปองกันโรคอะไร และอาจ
เกิดปฏิกิริยาใดบางหลังฉีด
5.5 ตองทําการบันทึกชื่อวัคซีนในสมุดฉีดวัคซีนทุกครั้งที่ใหวัคซีน และควรบันทึกชื่อ
วัคซีนเปนภาษาที่เขาใจงาย ควรแนะนําผูปกครองใหเก็บสมุดบันทึกวัคซีนไวจนเด็กโตเปนผูใหญ เพื่อ
เปนประโยชนในการประเมินภูมิคุมกันตอโรคได
5.6 ไมควรใหวัคซีนเชื้อเปนในหญิงตั้งครรภ
5.7 ผูหญิงที่ไดรับวัคซีนชนิดเชื้อเปน ควรคุมกําเนิดหลังไดรับวัคซีนนาน 1 เดือน
5.8 วัคซีนสวนใหญควรเก็บในตูเย็น วัคซีนเชื้อเปนที่อยูในสภาพผงแหงแข็ง ควรเก็บไวใน
ตูแชแข็ง
5.9 ทารกที่คลอดกอนกําหนดสามารถรับวัคซีนไดตามปกติ ยกเวนกรณีที่น้ําหนักตัว
นอยกวา 2,000 กรัม ควรใหวัคซีนตับอักเสบบีซ้ําอีกครั้งเมื่อน้ําหนักตัวมากกวา 2,000 กรัม หรืออายุ
1-2 เดือน และฉีดใหครบสามครั้ง โดยไมนับการฉีดเมื่อแรกคลอด
5.10 การใหวัคซีนในผูปวยที่มีภูมิคุมกันบกพรองอาจไดผลไมดี แตอาจมีประโยชน
มากกวาไมใหซึ่งตองเสี่ยงจากการเกิดโรคตามธรรมชาติซึ่งอาจรุนแรง และไมควรใหวัคซีนมีชีวิตเพราะ
อาจเกิดปฏิกิริยารุนแรง
5.11 ผูที่ไดรับยาสเตียรอยดขนาดสูงและเปนเวลานาน ไมควรใหวัคซีนเชื้อเปนจนกวาจะ
หยุดใชยาแลวระยะหนึ่ง

12. 5.12 การใหวัคซีนหลังสัมผัสโรคแลวในผูปวยที่ไมมีภูมิคุมกันมากอน อาจชวยปองกันโรค
ไดในกรณีสัมผัสโรคบางชนิด เชน หัด ตับอักเสบเอ อีสุกอีใส แตควรใหวัคซีนในระยะเวลาสั้นที่สุด
หลังสัมผัสโรค โดยระยะเวลาหลังสัมผัสโรคที่วัคซีนจะมีประสิทธิภาพขึ้นอยูกับวัคซีนแตละชนิด
5.13 โดยทั่วไปวัคซีนชนิดเดียวกันมีปริมาณและสวนประกอบเหมือนกัน เชน ตับอักเสบ
บี คอตีบ-บาดทะยัก-ไอกรน ชนิดทั้งเซลล ที่ผลิตจากตางบริษัทสามารถนํามาใชทดแทนกันไดในการ
ใหวัคซีนครั้งถัดไป แตวัคซีนที่สวนประกอบของแตละผูผลิตมีความตางกัน ไมควรใชแทนกัน อยางไรก็
ดีหากไมสามารถหาวัคซีนชนิดเดิมได ใหใชตางบริษัทไดเพราะประโยชนจากการไดรับวัคซีนมีมากกวา
ความกังวลในเรื่องความตางกันของวัคซีน
5.14 กรณีที่มีการใหวัคซีนซ้ํา เนื่องจากไมมั่นใจวาเคยไดรับวัคซีนมากอนหรือไม
โดยทั่วไปไมมีอันตรายรุนแรง แตอาจมีปฏิกิริยาตอวัคซีนเพิ่มขึ้นไดและเปนการสิ้นเปลือง
5.15 โดยทั่วไปการตรวจเลือดกอนและหลังรับวัคซีนไมมีความจําเปน ยกเวนกรณีที่
วัคซีนมีราคาแพงและผูจะรับวัคซีนอาจเคยเปนโรคมากอน แนะนําใหตรวจเลือดหากคาใชจายไมสูง
จนเกินไป สําหรับการตรวจเลือดหลังรับวัคซีนอาจมีความจําเปนในบางกรณี เชน เด็กที่คลอดจาก
มารดาซึ่งเปนพาหะของไวรัสตับอักเสบบี
5.16 น้ําหนักตัวไมไดเปนตัวกําหนดขนาดของวัคซีนที่ใชทั้งในเด็กและผูใหญ แตจะใช
อายุเปนตัวกําหนด
5.17 การใหวัคซีนทิ้งชวงหางกันเกินไปกวาที่กําหนด ไมไดทําใหภูมิคุมกันต่ําลง แตหาก
ระยะหางของวัคซีนใกลกันเกินไปอาจทําใหภูมิคุมกันต่ํากวาที่ควรจะเปน กรณีไมไดมารับวัคซีนตาม
กําหนด ไมจําเปนตองเริ่มตนใหม ไมวาจะเวนชวงหางไปนานเทาใด ใหนับตอจากวัคซีนครั้งกอนได
5.18 วัคซีนแตละเข็มควรฉีดคนละตําแหนง และไมควรนําวัคซีนตางชนิดมาผสมกันเพื่อ
ฉีดครั้งเดียว ยกเวนมีขอมูลที่ไดศึกษามาแลววาสามารถทําได
5.19 วัคซีนเชื้อเปนสามารถใหพรอมกันหลายชนิดในวันเดียวกัน แตหากจะใหไมพรอม
กัน ควร เวนระยะเวลาใหหางกันอยางนอย 1 เดือน สําหรับวัคซีนเชื้อตายจะใหหางกันนานเทาใดก็ได
อาการขางเคียง และแนวทางการดูแลตนเอง
หลังจากการใหวัคซีนควรใหคําแนะนําเพื่อสังเกตความผิดปกติที่อาจเกิดขึ้นจากผลขางเคียง
ของวัคซีน โดยปฏิกิริยาที่เกิดขึ้นนอกเหนือจากที่เด็กจะมีอาการงอแงจากความไมสุขสบายแลว ยังมี
ทั้งปฏิกิริยาที่เกิดขึ้นเฉพาะที่ (Local reaction) และปฏิกิริยาทั่วรางกาย (Systemic reaction) ทั้ง
ชนิดไมรุนแรงและชนิดรุนแรง ดังนี้

13. 1. ปฏิกิริยาเฉพาะที่
ปฏิกิริยาเฉพาะที่ เปนอาการและอาการแสดงเฉพาะที่ในบริเวณที่ฉีดวัคซีน ไดแก อาการ
บวม แดง ปวด หรือคันบริเวณที่ฉีดวัคซีน อาจมีเลือดออกซึมเล็กนอย และหายไดในระยะเวลาอันสั้น
อาการเหลานี้จะหายไปไดเอง การดูแลตนเองโดยทั่วไป เชน ไมแนะนําใหสัมผัส กดแรง คลึง หรือ
นวดบริเวณที่ฉีดวัคซีน ดูแลความสะอาดบริเวณที่ฉีด สังเกตอาการวามีอาการปวด บวม แดง รอนบริ
เวณที่ฉีดหรือไม หรือมีลักษณะผิดปกติใด ๆ เชน มีเลือดออกมา มีอาการไขสูงมากใหรีบมาพบแพทย
สามารถประคบเย็นเพื่อลดอาการปวดได หรือรับประทานยาแกปวดลดไข หากมีไขรวมดวยใหเช็ดตัว
ลดไขหรืออาจใหยาลดไขรวมดวย
2. ปฏิกิริยาทั่วรางกาย
ปฏิกิริยาทั่วรางกาย อาจมีอาการและอาการแสดงชนิดไมรุนแรง เชน มีไขสูงมากกวา 39
องศาเซลเลียส ซึม เบื่ออาหาร รองกวน อาเจียน หรือมีผื่นขึ้นตามตัว การดูแลเบื้องตน ไดแก เช็ดตัว
ลดไขหรือใหยาลดไขรวมดวย ใหเด็กดื่มน้ําหรือดื่มนมใหมาก ๆ สังเกตอาการผิดปกติที่แสดงถึง
ปฏิกิริยาที่เกิดขึ้นทั้งระบบชนิดรุนแรง คือ อาการแพแบบอะนาไฟแลคซิส (Anaphylaxis) เชน
หายใจลําบาก หายใจมีเสียงวี๊ด มีผื่นขึ้นทั้งตัว มือ เทา หนา ปากบวม หรือมีอาการผิดปกติทางสมอง
เชน ซึม ออนแรง ภาวะรูสติเปลี่ยนแปลง มีอาการชัก หากพบอาการผิดปกติชนิดรุนแรงใหพามาพบ
แพทยโดยทันที หรือหากพบอาการเบื้องตนเปนอาการและอาการแสดงชนิดไมรุนแรง แตเมื่อใหการ
ดูแลแลวอาการไมดีขึ้นและมีอาการแสดงที่ดูเหมือนเด็กแยลง ใหพามาโรงพยาบาลทันที
ตารางแสดง ปฏิกิริยาขางเคียงที่จําเพาะตามชนิดของวัคซีน
วัคซีน ปฏิกิริยาขางเคียง หมายเหตุ
1. Bacillus Calmette
Guerin (BCG)
1. ปฏิกิริยาเฉพาะที่ : เปนฝในชั้นใต
ผิวหนัง ตอมน้ําเหลืองโตเฉพาะที่
- แผลที่เกิดจาก BCG อาจเปนฝ
ขนาดเล็กอยูไดนาน 3-4 สัปดาห
ไมตองใสยาหรือปดแผล ใหเช็ด
ดวยสําลีชุบน้ําสะอาด
- หากตอมน้ําเหลืองใกลตําแหนง
ที่ฉีด BCG มีขนาดใหญมาก หรือ
เปนฝอาจให INH รักษา 2-3
เดือน หรือทําการเจาะดูดหนอง
ออกในกรณีที่มีขนาดใหญ
มากกวา 3 ซม.

14. วัคซีน ปฏิกิริยาขางเคียง หมายเหตุ
2. Hepatitis B (HB) 1. ปฏิกิริยาเฉพาะที่ : ปวด บวม แดง
2. ปฏิกิริยาทั่วรางกาย : ไข
3. อาการแพ : Anaphylaxis
- ใหประคบเย็นภายใน 24
ชั่วโมงแรก เพื่อลดอาการปวด
บวม แดง หากมีไขดูแลเช็ดตัว
ลดไข หรือใหรับประทานยาลด
ไขรวมดวย
- สังเกตอาการแพยา
3. Diphtheria, Tetanus,
Pertussis (DTP)
1. ปฏิกิริยาเฉพาะที่ : ฝ ปวด บวมแดง
ตําแหนงที่ฉีด
2. ปฏิกิริยาทั่วรางกาย : ไข ชัก ซึม
คลื่นไส อาเจียน
3. อาการแพ : Anaphylaxis
- วัคซีนไอกรนชนิดไรเซลลทําให
เกิดผลขางเคียงไดเชนเดียวกับ
ชนิดเต็มเซลลแตพบในอัตราที่
นอยกวา
- ใหประคบเย็นภายใน 24
ชั่วโมงแรก เพื่อลดอาการปวด
บวม แดง หากมีไขดูแลเช็ดตัว
ลดไข หรือใหรับประทานยาลด
ไขรวมดวย
- สังเกตอาการแพยา
4. Polio, live attenuate
(OPV)
Vaccine-associated paralytic
poliomyelitis (VAPP) อาจเกิดไดกับ
ผูรับวัคซีนและผูสัมผัส โดยสวนใหญจะ
พบในการใชยาครั้งแรก
-
5. Polio, inactivated (IPV) ไมมีรายงานการเกิดผลขางเคียงที่รุนแรง -
6. Measles, Mumps,
Rubella (MMR)
1. ปฏิกิริยาทั่วรางกาย : ไข ผื่น ในวันที่
5-12 หลังฉีดวัคซีน
2. อาการแพ : พบไดนอยและมักไม
รุนแรง อาจพบผื่นลมพิษตรงตําแหนงที่
ฉีดวัคซีน
- ผูที่แพไขถึงแมจะแพแบบ
รุนแรงสามารถใหวัคซีน MMR
ไดเพราะมีโอกาสเกิดปฏิกิริยา
ต่ํา ดังนั้นจึงแนะนําใหวัคซีนได
เลย โดยสังเกตอาการหลังให
วัคซีนอยางนอย 30 นาที
- หากมีไขดูแลเช็ดตัวลดไข หรือ
ใหรับประทานยาลดไขรวมดวย
- สังเกตอาการแพยา
7. Japanese Encephalitis, 1. ปฏิกิริยาเฉพาะที่ : ปวด บวม - สังเกตอาการแพยา อาจพบ

15. วัคซีน ปฏิกิริยาขางเคียง หมายเหตุ
Inactivated (JE) เฉพาะที่ (พบนอย)
2. ปฏิกิริยาทั่วรางกาย : ไข ปวดศีรษะ
คลื่นไส อาเจียน (พบนอย)
3. อาการแพ : ลมพิษ
ปฏิกิริยาแพไดนานถึง 2
สัปดาหหลังฉีด
สรุป
การใหวัคซีนเปนการกระตุนใหรางกายสรางภูมิคุมกัน สําหรับในประเทศไทยไดกําหนดวัคซีน
พื้นฐานที่เด็กทุกคนจําเปนตองไดรับจํานวน 6 ชนิด ซึ่งมีวิธีการบริหารวัคซีนทั้งโดยการฉีด และการ
รับประทาน การรับวัคซีนครบการเกณฑจะทําใหสามารถปองกันโรคติดเชื้อที่กอใหเกิดอันตรายรุน
แรงในเด็กได บุคลากรสาธารณสุขจึงมีบทบาทสําคัญในการสงเสริมใหผูปกครองพาบุตรหลานมารับ
วัคซีนตามวัยใหครบ รวมถึงการใหคําแนะนําในการปฏิบัติตัวเมื่อเกิดผลขางเคียงภายหลังรับวัคซีนได
คําถามทบทวน
1. จงอธิบายความหมายของคําวาวัคซีน
2. จงอธิบายความแตกตางระหวางวัคซีน และเซรุม
3. วัคซีนพื้นฐานมีจํานวนกี่ชนิด อะไรบาง
4. วัคซีน DTP ใชในการกระตุนภูมิคุมกันเพื่อปองกันโรคใด
5. วัคซีนพื้นฐานชนิดใดที่ใหโดยการรับประทาน
6. อาการไข เปนผลขางเคียงที่สําคัญจากวัคซีนชนิดใด
7. ภายหลังไดรับวัคซีน พบวามีอาการปวด บวมแดงบริเวณที่ฉีด จะใหคําแนะนําในการ
ปฏิบัติตนอยางไร
เอกสารอางอิง
กุญกัญญา โชคไพบูลยกิจ และคณะ. 2550. ตําราวัคซีน และการสรางเสริมภูมิคุมกันโรค.
กรุงเทพฯ : สํานักงานกิจการโรงพิมพองคการสงเคราะหทหารผานศึก.
โครงการสรางภูมิตานทานแหงชาติ. 2548. การรับวัคซีนเพื่อสรางระบบภูมิตานทาน. พิมพครั้งที่ 5.
กรุงเทพฯ : กรมสุขภาพและผูสูงอายุ.

16. ธนกฤต วิลาสมงคลชัย. 2556. โรคบาดทะยัก และวัคซีนปองกันโรคบาดทะยัก. วารสารเพื่อการวิจัย
และพัฒนาองคการเภสัชกรรม. 20 (3) หนา 22-25.
อัญชลี ศิริพิทยาคุณกิจ และคณะ. 2555. หลักสูตรเชิงปฏิบัติการสําหรับเจาหนาที่สรางเสริม
ภูมิคุมกันโรค. พิมพครั้งที่ 2. นนทบุรี : เลคแอนดฟาวดเทน พริ้นติ้ง.
โอฬาร พรหมาลิขิต, อัจฉรา ตั้งสถาพรพงษ และอุษา ทิสยากร. 2554. วัคซีน. กรุงเทพฯ : นพชัยการ
พิมพ.