1. ใบความรู้
เรือง การสื บพันธุ์แบบอาศัยเพศของพืช
การสื บพันธุ์ของพืช
พืชดอกมีวธีการสื บพันธุ์ 2 แบบ คือ
ิ
1. การสื บพันธุ์แบบอาศัยเพศ
สิ งสําคัญทีบอกเพศของพืชดอกคือ เกสรตัวผูและเกสรตัวเมียการสื บพันธุ์แบบอาศัยเพศจึงเป็ น
้
้ั
การสื บพันธุ์ทีเกิดการผสมระหว่างละอองเกสรตัวผูกบไข่ในรังไข่ของเกสรตัวเมีย เมือผสมกันแล้วก็
เจริ ญเติบโตเป็ นเมล็ด ซึ งเมือนําไปเพาะจะงอกเป็ นพืชต้นใหม่ได้กระบวนการในการสื บพันธุ์แบบ
อาศัยเพศของพืชดอก คือ การถ่าย ละอองเกสรและผสมเกสร
2. การสื บพันธุ์แบบไม่ อาศัยเพศ
เป็ นวิธีการสื บพันธุ์อย่างง่าย ๆ ของพืชทีจะเกิดต้นใหม่ได้โดยไม่ตองใช้เมล็ดหรื อการผสมเกสร
้
แต่อย่างใด พืชดอกมีวธีสืบพันธุ์แบบไม่อาศัยเพศหลายวิธี เช่น การงอกต้นใหม่จากส่ วนต่างๆ เช่น
ิ
่
กล้วย ขิง งอกเป็ นลําต้นใหม่จากลําต้นทีอยูใต้ดินทีเรี ยกว่าการแตกหน่อ เช่นมันสําปะหลัง อ้อย ตัดเอา
ส่ วนของลําต้นทีมีตาและปล้องอยูเ่ พียงท่อนหรื อสองท่อนไปปั กชํา ต้นใหม่ก็จะงอกออกตรงบริ เวณตา
กะเพรา โหระพา ชบา เข็ม นําต้นหรื อกิงไปปั กชําขึนเป็ นต้นใหม่ได้เช่นเดียวกัน ใบของพืชบางชนิด
เช่น ควําตายหงายเป็ น กุหลาบหิ น นํา ไปเพาะให้เกิดเป็ นต้นใหม่
1. สื บพันธุ์แบบอาศัยเพศ เป็ นการสื บพันธุ์ทีเกิดจากการผสมระหว่างเซลล์สืบพันธุ์เพศผูและ
้
เซลล์สืบพันธุ์เพศเมีย พืชต้นใหม่ทีได้จะมีลกษณะของต้นพ่อและแม่ผสมกันซึ งบางครังก็ได้ลกษณะที
ั ั
ดีตามต้องการ แต่บางครังก็อาจได้ลกษณะทีไม่ดี การปฏิสนธิ ของพืชดอก
ั
2. การสื บพันธุ์แบบไม่อาศัยเพศ เป็ นการสื บพันธุ์ของพืชโดยการผลิตพืชต้นใหม่ขึนมาจากพืช
ต้นเดิมด้วยวิธีการต่างๆ ทีไม่ใช่จากการใช้เซลล์สืบพันธุ์พช เช่น การปั กชํา การติดตา การตอน
ื
การทาบกิง เป็ นต้น ซึ งวิธีการแต่ละอย่างก็มีความเหมาะสมสําหรับพืชแต่ละชนิด

2. การถ่ ายละอองเรณู
การถ่ ายละอองเรณู
พืชดอกแต่ล่ะชนิดมีละอองเรณูและรังไข่ทีมีรูปร่ างลักษณะ และจํานวนทีแตกต่างกันเมือ
อับเรณูแก่เต็มทีผนังของอับเรณูจะแตกออกละอองเรณูจะกระจายออกไปตกบนยอดเกสรตัวเมีย
โดยอาศัยสื อต่างๆพาไป เช่น ลม นํา แมลง สัตว์ รวมทังมนุษย์ เป็ นต้น ปรากฏการณ์ทีละอองเรณู
ตกลงสู่ ยอดเกสรตัวเมียเรี ยกว่า การถ่ ายละอองเรณู (pollination) การถ่ายละอองเรณู คือ วิธีการ
ทีละอองเรณูตวผูเ้ คลือนทีไปตกลงบนยอดเกสรตัวเมีย เพือให้เกิดการผสมพันธุ์และสื บพันธุ์ต่อไป
ั
การถ่ายละอองเรณูมี 3 แบบ คือ
1. การถ่ ายละอองเรณูในดอกเดียวกัน พืชทีมีดอกเป็ นดอกสมบูรณ์เพศ คือ พืชทีมีเกสรตัวผู ้
่
และตัวเมียอยูในดอกเดียวกันละอองเรณูตวผูนนสามารถร่ วงหรื อปลิวมาตกบนยอดเกสรตัวเมียได้พืชที
ั ้ ั
ถ่ายละอองเรณูในดอกเดียวกัน ได้แก่ ถัว มะเขือ ฝ้ ายและพืชทีมีดอกสมบูรณ์เพศอืน ๆ
เกสรตัวผู ้ เกสรตัวเมีย
2. การถ่ ายละอองเรณูข้ามดอกในต้ นเดียวกัน เกิดกับพืชทีมีดอกไม่สมบูรณ์เพศ อะอองเรณู ตว
ั
ผูจะต้องเคลือนทีไปตกบนยอดเกสรตัวเมียของอีกดอกหนึงในต้นเดียวกัน พืชทีต้องถ่ายละอองเรณู
้
แบบนี ได้แก่ ฟักทอง แตงกวา เป็ นต้น

3. เกสรตัวเมีย
เกสรตัวผู ้
่
3. การถ่ ายละอองเรณูข้ามต้ น เกิดกับพืชทีมีดอกตัวผูหรื อดอกตัวเมียอยูคนละต้นจึงต้องใช้
้
วิธีการถ่ายละอองเรณูขามต้นพืชทีมีดอกสมบูรณ์เพศหรื อพืชทีมีดอกตัวผูและดอกตัวเมียอยูในต้น
้ ้ ่
เดียวกันก็อาจจะถ่ายละอองเรณูขามต้นได้เหมือนกันโดยอาศัยลมมนุษย์หรื อสัตว์พาไป
้
สิ งทีช่ วยในการถ่ ายละอองเรณู
พืชเคลือนทีด้วยตนเองไม่ได้ ส่ วนประกอบของพืชก็เคลือนทีไปเองไม่ได้เช่นกัน ละอองเรณู
ตัวผูเ้ มือไม่สมบูรณ์เพศและเติบโตพร้อมทีจะถ่ายละอองเรณูไปผสมพันธุ์จึงต้องอาศัยธรรมชาติและ
สิ งแวดล้อมเข้าช่วยเหลือ สิ งสําคัญทีช่วยในการถ่ายละอองเรณูของพืชดอกได้แก่แมลง
แมลงเป็ นสัตว์ทีมีส่วนช่วยในการถ่ายละอองเรณูของพืชมากทีสุ ดดอกของพืชเมือเจริ ญเติบโต
กลีบดอกจะมีสีสวยงาม บางชนิดมีกลินหอมบริ เวณโคนกลีบดอกจะมีนาหวานซึ งเป็ นอาหารของแมลง
ํ
พืชสร้างสี กลินและนําหวานทีดอกเพือล่อแมลงมาเกาะแล้วละอองเรณูตวผูจะได้ติดไปกับขา ขนปี ก
ั ้
ปากของแมลงไปตกลงบนยอดเกสรตัวเมีย แมลงทีช่วยในการถ่ายละอองเรณูของพืชมีหลายชนิด
เช่น ผีเสื อ ผึง แมลงภู่
พืชบางชนิดทีเป็ นพืชเศรษฐกิจ หรื อพืชทีใช้บริ โภคเป็ นอาหาร ถ้าปล่อยให้เกิดการถ่ายละออง
เรณู ตามธรรมชาติ ผลผลิตทีได้จะไม่มากนัก เช่น ทุเรี ยนพันธุ์ชะนีจะติดผลเพียงร้อยละ 3 ส่ วนพันธุ์
ก้านยาวติดผลร้อยละ 10 พืชบางชนิด เช่น สละ เกสรเพศผูมีนอยมาก จึงทําให้การถ่ายละอองเรณูเกิด
้ ้
ได้นอย นอกจากนียังมีปัจจัยหลายประการทีส่ งผลให้การถ่ายละอองเรณูได้นอย เช่น จํานวนของแมลง
้ ้
ทีมาผสมเกสร ระยะเวลาของการเจริ ญเติบโตเต็มทีของเกสรเพศเมีย และเกสรเพศผูไม่พร้อมกัน้
ปั จจุบนมนุษย์จึงเข้าไปช่วยทําให้เกิดการถ่ายละอองเรณูได้มากขึน เช่น เลียงผึงเพือช่วยผสมเกสรศึกษา
ั
การเจริ ญของละอองเรณู และออวุล แล้วนําความรู ้มาช่วยผสมเกสร เช่นในทุเรี ยน การเจริ ญ เติบโต
ของอับเรณู จะเจริ ญเต็มทีในเวลา 19.00 – 19.30 น. ชาวสวนก็จะตัดอับเรณูทีแตกเก็บไว้ และเมือเวลาที
่ ั
เกสรเพศเมียเจริ ญเต็มที คือ ประมาณเวลา 19.30 น. เป็ นต้นไป ก็จะนําพูกนมาแตะละอองเรณูทีตัดไว้
วางบนยอดเกสรเพศเมีย หรื อเมือตัดอับเรณู แล้วก็ใส่ ถุงพลาสติก แล้วไปครอบทีเกสรเพศเมีย เมือเกสร
เพศเมียเจริ ญเต็มทีแล้วการถ่ายละอองเรณู จะเกิดได้ดี และในผลไม้อืน เช่น สละก็ใช้วธีการเดียวกันนี
ิ

4. การผสมเกสร เป็ นกระบวนการผสมพันธุ์ของพืชดอกทีเกิดต่อเนื องจากการถ่ายละอองรณู
บางครังอาจจะเรี ยกการผสมเกสรว่า “การปฏิสนธิ ก็ได้ การผสมเกสรหรื อการปฏิสนธิ ของพืชมีขึนเพือให้
พืชได้มีเมล็ดทีมีตนอ่อนไว้ขยายพันธุ์สืบทอดต่อไป ในการผสมเกสรต้องใช้เกสรตัวผูและเกสรตัวเมีย
้ ้
เป็ นองค์ประกอบสําคัญ เริ มตังแต่เกสรตัวผูตกลงบนยอดเกสรตัวเมีย ซึ งมีนาเหนียวๆ คอยจับให้ละออง
้ ํ
เรณู ตวผูจบแน่น ละอองเรณู ตวผูจะดูดนําหวาน ๆ จนพองโตแล้วงอกสิ งทีมีลกษณะคล้ายท่อออกมาชอน
ั ้ั ั ้ ั
ไชลงในก้านเกสรตัวเมีย ลงไปถึงรังไข่ทีโคนเกสรตัวเมีย ในรังไข่จะมีไข่อยูเ่ ป็ นจํานวนมาก เมือท่อที
งอกมาจากละอองเรณู ตวผูเ้ จาะรังไข่เข้าไปแล้ว เชือจากละอองเรณูตวผูก็จะเข้าผสมกับไข่จึงจะเรี ยกว่า
ั ั ้
เกิดการผสมหรื อการปฏิสนธิ ในการผสมเกสรนันจะต้องใช้ละอองเรณูตวผูและไข่เป็ นจํานวนมากเพราะ
ั ้
การผสมระหว่างละอองเรณู ตวผูกบไข่จะผสมกันเป็ นคู่ ๆ เพียงหนึง ต่อหนึงเท่านัน ถ้ามีละอองเรณู
ั ้ั
ตัวผูนอยมาก การเจริ ญเติบโตเป็ นเมล็ดและผลก็มีโอกาสน้อยตามไปด้วย หลังการผสมเรณูหรื อปฏิสนธิ
้ ้
้ ่
แล้ว ไข่ทีได้รับการผสมจะเจริ ญเติบโตเป็ นเมล็ด รังไข่ทีห่ อหุ มอยูจะเจริ ญเติบโตเป็ นเนือของผลต่อไป
หลังจากเกิดการปฏิสนธิแล้ ว ส่ วนต่ างๆ ของดอกจะมีการเปลียนแปลงดังนี
กลีบเลียง จะเหี ยวแล้วร่ วงหล่นไป
กลีบดอก จะเหี ยวแล้วร่ วงหล่นไป
เกสรตัวผู ้ จะเหี ยวแล้วร่ วงหล่นไป
เกสรตัวเมีย จะเจริ ญไปเป็ นผลไม้รังไข่
ออวุล จะเปลียนแปลงไปเป็ นเมล็ด
รังไข่ จะเจริ ญไปเป็ นผล
ไซโกต เจริ ญไปเป็ นเอมบริ โอ
เอนโดสเปิ ร์ ม เจริ ญไปเป็ นอาหารสําหรับเลียงเอมบริ โอ
่
ในพืชบางชนิดเอนโดสเปิ ร์ มจะสลายไปก่อนทีเมล็ดจะเจริ ญ ดังนันอาหารสะสมจึงอยูภายใน
ใบเลียงของเอมบริ โอ การปฏิสนธิ ซอนของพืชดอกมีความสําคัญเป็ นอย่างมาก เนืองจากเป็ นการสร้าง
้
อาการให้แก่สิงมีชีวตอืนๆ เช่น ผลไม้ทีเราใช้รับประทานก็เกิดมาจากการปฏิสนธิ อาหารพวก ข้าว
ิ
่
ข้าวโพด ก็เป็ นส่ วนของเอนโดสเปิ ร์ ม อาหารในเมล็ดถัวหลายชนิดก็เป็ นอาหารทีสะสมอยูในใบเลียง
ของเอมบริ โอของถัว

5. การปฏิสนธิซ้อน
เมือละอองเรณูตกลงบนยอดเกสรเพศเมีย ทิวบ์นิวเคลียสของละอองเรณู แต่ละอันจะสร้าง
หลอดละอองเรณูดวยการงอกหลอดลงไปตามก้านเกสรเพศเมียผ่านทางรู ไมโครไพล์ของออวุล ระยะนี
้
เจเนอเรทิฟนิวเคลียสจะแบบนิวเคลียสแบบไมโทซิ สได้ 2 สเปิ ร์ มนิวเคลียส (spermnucleus) สเปิ ร์ ม
นิวเคลียสหนึงจะผสมกับเซลล์ไข่ได้ไซโกต ส่ วนอีกสเปิ ร์ มนิวเคลียสจะเข้าผสมกับเซลล์โพลาร์
นิวเคลียสไอได้ เอนโดสเปิ ร์ ม (endosperm) เรี ยกการผสม 2 ครัง ของสเปิ ร์ มนิวเคลียสนีว่า
การปฏิสนธิซ้อน (double fertilization)
การเกิดผล
ภายหลังการปฏิสนธิ ออวุลแต่ละออวุลจะเจริ ญไปเป็ นเมล็ด ส่ วนรังไข่จะเจริ ญไปเป็ นผล
มีผลบางชนิดทีสามารถเจริ ญมาจากฐานรองดอก ได้แก่ ชมพู่ แอปเปิ ล สาลี ฝรัง
ผลของพืชบางชนิ ดอาจเจริ ญเติบโตมาจากรังไข่โดยไม่มีการปฏิสนธิ หรื อมีการปฏิสนธิ
ตามปกติแต่ออวุลไม่เจริ ญเติบโตเป็ นเมล็ด ส่ วนรังไข่สามารถเจริ ญเติบโตเป็ นผลได้ เช่น กล้วยหอม
องุ่นไม่มีเมล็ด

6. นักพฤกษศาสตร์ ได้แบ่งผลตามลักษณะของดอกและการเกิดผลออกเป็ น 3 ชนิด ดังนี
1. ผลเดียว (simple fruit) เป็ นผลทีเกิดจากดอกเดียว หรื อ ช่อดอกซึ งแต่ละดอกมีรังไข่เพียง
อันเดียวเช่น ส้ม ลินจี เงาะ ลําไย ทุเรี ยน ตะขบ เป็ นต้น
่
2. ผลกลุ่ม (aggregate fruit) เป็ นผลทีเกิดจากดอกหนึงดอกซึ งมีหลายรังไข่อยูแยกกันหรื อ
่
ติดกันก็ได้อยูบนฐานรองดอกเดียวกัน เช่น น้อยหน่า กระดังงา สตรอเบอรี มณฑา เป็ นต้น
3. ผลรวม (multiple fruit) เป็ นผลเกิดจากรังไข่ของดอกย่อยแต่ละดอกของช่อดอกหลอม
รวมกันเป็ นผลใหญ่ เช่น ยอ ขนุน หม่อน สับปะรด เป็ นต้น

7. การเกิดเมล็ด
การเกิดของเมล็ดพืช
ภายหลังการปฏิสนธิ ( double fertilization ) ของพืชดอก ซึ งเกิดขึนภายในออวุลของรังไข่
จะได้ไซโกตและเอนโดสเปิ ร์ ม ทังไซโกตและเอนโดสเปิ ร์ ม จะจริ ญเติบโตและพัฒนาอยูภายในเมล็ด่
โครงสร้ างภายในเมล็ดพืช
เมล็ด ( Seed ) หมายถึง ออวุลซึ งเจริ ญเต็มทีแล้วภายหลังการปฏิสนธิ เมล็ดแต่ละชนิดจะมี
รู ปร่ าง ลักษณะ ขนาด แตกต่างกันไป แต่จะมีส่วนประกอบหลักเหมือนกันคือ เปลือกหุ มเมล็ด ้
เอ็มบริ โอ และ เอนโดสเปิ ร์ ม

8. แบบฝึ กหัด