Өвчний тодорхойлолт, үүсгэгч шалтгаан, эмгэг жам, эмнэл зүйн шинж тэмдэг, эмгэг хувиралт, эмчилгээ, тэмцэх, урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ

1. Сэдэв 1. Худалдааны хорио цээтэй өвчнүүд:
шүлхий

2. Худалдаанд шууд хориг тавигддаг Хил дамжин халдварладаг
өвчнүүд (ДМАЭМБ)
• Шүлхий
• Үхрийн тархины эд сархиагтах эмгэг
• Бог малын мялзан өвчин
• Африкийн гахайн мялзан
• Үхрийн мялзан
• Үхрийн цээж
• Адууны Африкийн тахал

3. •Шүлхий
• Шүлхий
• Шүлхий
• Шүлхий
• шүлхий

5. ШҮЛХИЙ ӨВЧНИЙ ДЭЛХИЙ ДАХИНЫ БАЙДАЛ
87th OIE General Session
26 - 31 May 2019

6. ШҮЛХИЙ

7. Шүлхийтэй тэмцэх хөтөлбөрөө албан ёсоор батлуулсан
гишүүн орнууд
Тогтоол N 16. (ДАЭМБ-ын 87 дугаар Ерөнхий чуулган, 2019 оны 5 сар)
Шүлхийтэй тэмцэх албан ёсны хөтөлбөр баталсан.
ДАЭМБ-ын Хуурай газрын амьтны эрүүл мэндийн кодын 2018 оны хэвлэлийн 8.8
дахь бүлгийн дагуу шүлхий өвчинтэй тэмцэх албан ёсны хөтөлбөртэй орнууд:
• Хятад
• Монгол
• Намибиа
• Энэтхэг
• Мороко
• Тайланд

8. А хэвшлийн шүлхий
А хэвшлийн шүлхий 20 улс/оронд гарсан байна.
А хэвшлийн шүлхий (2017 он, 2018 оны эх)

9. Serotype O
35 улс/оронд О хэвшлийн шүлхийтэй байна.
(data based on reports received up to 6 May 2018)

10. Шүлхийн вирусын эх уурхайн дэлхийн ай сав
Шүлхийн вирус шинэ бүс нутгуудад тархан дэлгэрэх үндсэн
шинж чанар болон боломж бололцоотой байдаг хэдий ч гарал
үүсэл нэгтэй вирусын халдвар тодорхой бүс нутагт орогнол
байдалтай орчиж байдаг ажээ.
Шүлхийн вирусын удам зүйн гарал үүслийг капсидын гадна
талын VP1 уургийг кодолж байгаа нуклеотидын дараалалд
харьцуулалт хийх замаар тодорхойлж болдог байна.

11. Шүлхий өвчний вирусын 7 ай савын доторх ийлдсэн хэвшлүүдийн тархалтын
байдал
• O, А Хамгийн өргөн тархалттай ийлдсэн хэвшил (7 ай савын 6-д нь бүртгэгдсэн)
• SAT3 зөвхөн ай сав 6-д байдаг. (within southern Africa).
• Asia-1, SAT1 болон SAT2 ийлдсэн хэвшлүүд мөн газар зүйн хязгаарлагдмал
тархалттай байна.

12. Ази тивийн газрын зураг
Монголд халдвар дамжих зураглал

13. БНХАУ

14. Хилийн бүс Дэгдэлт
Зүүн+ ЗУ
7
Өмнөд
0
Баруун
5
Хойд
0
Нутгийн
гүнд(УБ) 1
МОНГОЛ УЛСАД ХАЛДВАР ДОВТЛОН ОРЖ ИРДЭГ ҮҮД ХААЛГА

15. ШҮЛХИЙН КЛИНИК ИЛРЭЛ

16. • Шүлхий өвчнийг клиник шинж тэмдгээр
оношлох
• Үлхийн насжилтыг тогтоож сурах
Сургалтын төгсгөлд эзэмших чадвар

17. Өвчний талаар
ойлгох, анхны
таамаг онош
Клиник үзлэг
Эпидемтологийн
судалгаа
Лабораторийн
онош

18. ШҮЛХИЙ ӨВЧНИЙ ҮНДСЭН ШИНЖ
Үхэр, хонь, ямаа, гахай, одос үхэр зэрэг гэрийн тэжээвэр болон зэрлэг 70 гаруй мал, амьтан
өвчилдөг
Нууц үе 1-14 хоног, ихэвчлэн 2-5 хоног. Халдвар дамжих гол зам нь амьсгал, тэжээл
боловсруулах зам. Амьсгалын замаар халдварлахад тэжээл боловсруулах замыг бодвол
харьцангуй цөөн тооны вирус хангалттай байдаг
Гахай нь тэжээл боловсруулах замаар халдвар авах нь түгээмэл харин хивэгч мал тэжээл
боловсруулах замаар халдвар авах нь ховор байдаг.

19. Бүх төрлийн шүүрэл, биеэс ялгаруулж буй зүйлд вирус агуулагддаг
Клиник шинж тэмдэг илрэхээс 2 хоногийн өмнөөс вирус ялгарч эхэлдэг. (сүүгээр 4
өдрийн өмнөөс гадагшилна ).
Гахай нь маш олон тооны вирусыг амьсгалын замаар гадашглуулдаг : вирус үйлдвэрлэгч эх уурхай
болдог
Шүлхий өвчний үндсэн шинж

20. Picornoviridae, Aphthovirus: 25-30 нм дугтуйгүй, РНХ агуулсан вирус.
Вирус нь хүрээлэн буй орчинд тэсвэртэй.
Шүлхий өвчний үүсгэгч

21. Клиник оношлогоо хийхэд анхаарах зүйл
Эхлээд холоос ажиглахаа мартаж болохгүй
✔ ✗
• Өвчилсөн малыг олох, үзлэг хийх малаа сонгох
• Үзлэгийг системтэйгээр хийх
• Эмгэг хувирлыг дүрслэх, зураг авах
• Маягтанд бүх хийсэн зүйлээ тэмдэглэх

22. Клиник оношлогоо хийхэд анхаарах зүйл
Сүргийг зайнаас ажиглахаа мартаж болохгүй
✔ ✗

23. • Халуурах, номойрох, сүүний
гарц муудах
• Үлхий үүсэх
• Үхрийн шүлс гоожих
• Доголох
• Өсвөр насны мал гэнэт үхэх
• Хээл хаях
• Архаг өвчлөл (мастит,
доголох)
ШҮЛХИЙ ӨВЧНИЙ КЛИНИК ШИНЖ ТЭМДЭГ

24. Үхэрт цэврүү, үлхий үүсэх хэсгүүд

25. Үхэрт цэврүү, үлхий үүсэх хэсгүүд
Хөл:
• Титэм
• Салаа
хооронд
• Өсгий
Ам
• Хэл
• Хатуу тагнай
• Буйл
• Уруул
Хамрын нүх
Зүрх
Гүзээний
хужирхай
Хөх

26. Үлхий гэж юу вэ?
Үлхийн насжилт гэж юу вэ?
Үлхийн эмгэг хувирлын нас чухал уу?

27. Үлхийн нас
Энэ арга нь үхэр, бог малд хэрэглэхэд үр дүнтэй. Аманд үүссэн шархныг үнэлэх
хэрэгтэй ба туурайнд үүссэн шархыг үнэлэх тохиромжгүй байдаг. Учир нь
хоёрдогч халдвар байдаг.
Клиник өвчлөлийн өдөр Тайлбар
Өдөр 1 Хучуур эд цайвар болох , шингэнээр дүүрсэн цэврүү үүсэх
Өдөр 2 Хэлбэржээгүй хучуур эдээр үүсгэгдсэн шинэ хагарсан цэврүүнүүд,
шарх нь хурц ирмэгтэй ,ширхэнцэрт эдийн давхарга үүсээгүй
Өдөр 3 Цэврүүний хурц ирмэг байхгүй болсон,цайвар улаан өнгөтэй ууссан
шарх. Ширхэнцэрт эдийн давхарга үүсэж эхэлсэн
Өдөр 4 Ширхэнцэрт эдийн давхарга бүрэн үүссэн, захын хэсгээх хучуур эдийн
дахин бий болсон нь тодорхой харагдах
Өдөр 7 Шархлаа хүрээгээ тэлсэн, зарим хэсгээрээ тав тогтож, эдгэрсэн.
Ширхэнцэрт эдийн бүрхүүл хэвээр

28. Өдөр 1
Хучуур эд цайвар болох , шингэнээр дүүрсэн цэврүү үүснэ
Өдөр 1

29. Өдөр 2
Хэлбэржээгүй хучуур эдээр үүсгэгдсэн шинэ хагарсан
цэврүүнүүд, шарх нь хурц ирмэгтэй, ширхэнцэрт эдийн давхарга
үүсэж эхлээгүй
Өдөр 2

30. Өдөр 3
Цэврүүний хурц ирмэг байхгүй болсон,цайвар улаан өнгөтэй
ууссан шарх. Ширхэнцэрт эдийн давхарга үүсэж эхэлнэ
Өдөр 3

31. Өдөр 4-6
Ширхэнцэрт эдийн давхарга бүрэн үүссэн, захын хэсгээрх хучуур
эдийн дахин бий болсон нь тодорхой харагдана
Өдөр 4-6

32. Өдөр 7 -10 Шархлаа хүрээгээ тэлсэн, зарим хэсгээрээ тав тогтож, эдгэрсэн. Ширхэнцэрт
эдийн бүрхүүл хэвээр
Өдөр 7-10

33. Өдөр 10+ Үлхий үүссэн хэсгийн тав, хагарал, ширхэнцэрт эдийн өсөлт, товчин
хэлбэрээ алдсан байдал
(Schematic representations – courtesy of Jenny Maud, EuFMD)
Өдөр 10+

34. .0

35. Гахай
Ихэнх мэдээллийг тагалцагны шархнаас харж болно
Тагалцагны дээд ирмэгт (туурга) шарх үүссэн бол < 1 долоо хоног болсон
Иймд тагалцагны ирмэг, шарх хоорондын зайг анхаарах хэрэгтэй
Нас гүйцсэн гахайд туурайн гадна бүрхүүл долоо хоногт 1мм ургадаг.
Эхээс салгасан тооройд долоо хоногт 2мм ургана.

36. Өдөр 1-3
1
3
3
2
2
1

37. Өдөр 4-9
8
96-7 8
4-5 4-5

38. Гахайн зүрх : Тархмал үхжил, үнхэлцэгний
үрэвсэл
Өдөр 20
Гахай

39. Шүлхий өвчин бог малд
Хөнгөн шинж тэмдэг илрэх нь
:
“өвчин үүсгэгч чимээгүй
үржиж, тарж байна гэсэн үг”

40. • Эхлээд холоос ажиглах, системтэй ажиллах, сайтар тэмдэглэж авах
• Үлхийн насжилтыг зөв тогтоох
• Гахайд тагалцагны ирмэг, шарх хоорондын зайг анхаарах
Дүгнэлт

41. Тодорхойлолтууд
Эндемик
• Тодорхой бүс нутаг дахь популяцийн дунд
их бага хэмжээгээр байнга тохиолддог
өвчин
Шинэ халдвар (exotic)
• Тодорхой газар нутагт
тохиолддоггүй өвчин.
43

42. Шинэ халдвар
Эрүүлжүүлэх
• = вирусыг бүрэн устгах
• Шинжлээд нядлах арга
• Вирус эргэлдээгүй болохыг
нотлох
Эндемик
Тэмцэх арга хэмжээ
• = Шүлхийн нөлөөллийг
бууруулах
• Шүлхийн тохиолдлын тоог
бууруулсны дараа вирусын
эргэлтийг зогсооход чиглэх
• Үүний дараа эрүүлжүүлэх үйл
ажиллагаанд шилжих
Тэмцэх үйл ажиллагааны зорилгууд

43. Шинэ халдвар
Эрүүлжүүлэх
• = вирусыг бүрэн устгах
• Шинжлээд устгах
• Вирус эргэлдээгүй болохыг нотлох
• Бэлэн байдлын төлөвлөгөө = тухайн
өвчний халдварыг бүрэн устгах үйл
ажиллагааны төлөвлөгөө
• ДМАЭМБ зааврууд үүнийг хэрхэн
хийхэд чиглэгддэг
Эндемик
Тэмцэх арга хэмжээ
• = Шүлхийн нөлөөллийг бууруулах
• Шүлхийн тохиолдлын тоог бууруулсны
дараа вирусыг эргэлтийг зогсооход
анхаарах
• Үүний дараа эрүүлжүүлэх үйл
ажиллагаанд шилжих
Монгол улс онцлогтоо тохируулан
зорилго, тактик үйл ажиллагааг
тодорхойлох хэрэгтэй
• Шүлхийтэй тэмцэх шаталсан арга хэмжээ
(PCP-FMD) нь үүнд хэрхэн хүрэх талаар
зөвлөмж өгнө
1. Өвчний тархалтыг ойлгох
2. Өвчинтэй тэмцэх
3. Вирусын эргэлтийг зогсоох
Зорилго

44. 46

45. ӨВЧИН эсвэл ХАЛДВАР
47
Клиник эмч Эпидемиологич
Өвчин   Халдвар
Тохиолдолд
суурилсан
Хандлагыг шинждэг
Хувь малд Популяцид
Алдаатай
мэдээлэл
Судалгааны загвар
алдааг багасгадаг
Гарсны дараа Урьдчилан

46. Эрсдэлд суурилан Шүлхийтэй тэмцэх
48
Эрсдлийн
үнэлгээ
Шүлхийн
ийлдсийн
хэвшил
Хаана
гарсан
Ямар
улиралд
Ямар насны
мал,төрөл,
аж ахуйн
хэлбэр
Эрсдэлт хүчин
зүйлс,
халдвар яаж
орж ирэв, ман
яагаад цааш
тархав
Нийгэм
эдийн
засгийн үр
нөлөө
Дэгдэлт бүрт
эдгээр
асуултуудад
хариулах ёстой

47. Вакцинжуулалт
• Урьдчилан сэргийлэх
• Зорилго – нөлөөг бууруулах
• Арга зам
• Эрсдэлд суурилсан = эрсдлийн
үнэлгээ
• Шаардлагууд
• Вакцины чанар
• Вакцинд хамрагдалт
• Вакцины дараах тандалт
• Байгууллагын чадамж
• Тогтолцоо
• Яаралтай
• Зорилго – эргэлтийг зогсоох
• Арга зам
• Дэгдэлт илэрсэн бүсэд масс
вакцинжуулалт хийх
• Шаардлагууд
• Вакцины чанар
• Вакцинд хамрагдалт
• Арга хэмжээний хурд
• Тандалтын бүс
• Байгууллагын чадамж
• Тогтолцоо
49
Эндемик Шинэ халдвар

48. Урьдчилан сэргийлэх вакцинжуулалт
Эрсдэлд суурилсан зорилтууд
• Нийгэм, эдийн засгийн үр
нөлөөг бууруулах
вакцинжуулах
• Тархалтыг бууруулах зорилгоор
вакцинжуулалт хийх
• Эрсдэлтэй цэгүүд
50

49. Шүлхийтэй тэмцэх: Хэрхэн тэмцэх вэ?
Ганцаараа юу эсвэл хамтдаа юу?
51

50. 52
Малчдыг аль талдаа оруулахыг хүсэж байна?

51. Шүлхий өвчний дэгдэлтийн эсрэг хэрэгжүүлэх арга
хэмжээ
Шүлхийн вирусын эсрэг
дархлаажуулалт
Малын шилжилт, хөдөлгөөнийг
хязгаарлах
Хорио цээр, халдварын эх
булгийг устгах
Био хамгаалал, ариун цэвэр
Шүлхийтэй тэмцэх

52. • Төлөвлөх
• (1) Эхний шат. Эцсийн зорилго, арга барил
(тактик) болон үйл ажиллагааг төлөвлөх
• Үйл ажиллагаа хэрэгжүүлэх
• (2) Зөвхөн төлөвлөсний дараа,
• Үр дүнг шалгах
• (3): хяналт үнэлгээг хийх шаардлагатай
• Өөрчлөлт хийх
• (4) Үнэлгээнд үндэслэн шаардлагатай бол
төлөвлөгөөнд өөрчлөлт оруулж болно.
Үр дүнгийн
менежмент
1
2
3
4
and back
to 1
Үр дүнгийн менежмент

53. Нэгдсэн дүгнэлт
• ЧАНАРТАЙ ВАКЦИНААР САЙН ВАКЦИНЖУУЛАЛТ ХИЙСЭН Ч БИО-ХАМГААЛЛЫГ ЧАНД
САХИХГҮЙГЭЭР ШҮЛХИЙ ӨВЧИНТЭЙ ҮР ДҮНТЭЙ ТЭМЦЭХ БОЛОМЖГҮЙ.
Чанартай
вакцин
Чанартай
вакцинжуулалт
Био-хамгаалалВакцины сайн
үйлдвэрлэл
Чанартай мал
эмнэлгийн
үйлчилгээ

54. • Цонх үеийг олох;
• Дархлааны хүчдэлийг сэргээх хугацааг баримтлах;
• Ямар малыг вакциндахыг тодорхой болгох;
• Вакцинжуулалтын протокол буюу заавар тодорхой байх, бүх
шатанд нэг мөр хэрэгжүүлдэг байх;
Өвчний халдвараас малыг вакцин биш, вакцинжуулалт
хамгаалдаг.
Вакцинжуулалт гэж юу вэ?
Вакцинжуулалтын талаар анхаарах асуудал

55. Вакцин тарих зохистой хугацааг тогтоохын тулд халдварын
дэгдэлтийн ”Цонх үе”-ийг харгалзах хэрэгтэй.
Шүлхийн вакцин тарих зохистой хугацаа

56. Хугацаа- Анхны тохиолдол /Index-case/ мэдээлэгдсэн
сар /2000-2017/
2
4
0
3
0 0
2
1
0 0 0 0
0
1
2
3
4
5
Jan Feb Mar Apr May Jun Jul Aug Sep Oct Nov Dec
2000 оноос хойш 18 жилийн хугацаанд шүлхий
өвчний 13 дэгдэлт гарсан байна. Үүний ихэнх нь 1-4
сард гарсан.

57. Бидний гарт ямар хүч хэрэгсэл байх шаардлагатай вэ?
• Мэдлэг;
• Дадлага туршлага;
• Үүргээ нэр төртэй биелүүлэх чин хүсэл буюу зөв хандлага;
• Вакцин, халдваргүйтгэлийн бэлдмэл, техник хэрэгсэл, санхүү,
хүн хүчний нөөц;
• Хууль тогтоомж, эрх мэдэл.

58. Хэрэв бүрэн хянаж чадахгүй байгаа бол юуг өөрчлөх хэрэгтэй
вэ?
 Хэрэглэж буй вакцин?
 Вакцинжуулалтын заавар?
 Вакцин тарих хугацаа?
 Вакцинжуулалт хэрэгжүүлж байгаа бүс нутаг?
 Вакциндаж байгаа малын төрөл?
 Вакцин тарьж байгаа арга ажиллагаа?
 Тандалт?
 Малын хорио цээр, шилжилт хөдөлгөөн?
 Зорчигч, тээврийн хөдөлгөөн, хорио цээр?
 Хилийн хяналт?
Өөрөөр хэлбэл, бид бүх шатандаа бүтээлч хандлагад
шилжих хэрэгтэй.

59. Анхан шатанд анхаарах асуудал
• Анхдагч мэдээлэл
• Мэдээлэл бүрэн эсэх
• Хугацаандаа мэдээлэгдэх
• Эпидемиологийн судалгаа
• Нийтэд хүртээмжтэй байдал
• Мэдээлэл байхгүйгээс учрах эрсдэл