Internet48

2,925 views

Published on

  • Be the first to comment

Internet48

  1. 1. “...Алд бие минь алжааваас алжаасугай , ахуй т р минь б алдарсугай…” Чингис хаан Интернет Мэдээллийн файлыг нээж болон хэвлэж унших е-сонин№48 Интернетээс авах үнээр 2007.11.30 Монголын тусгаар тогтнолын түүх Улс тунхагласны ойн өдөртэй Гадаад байдлын хувьд 17 дугаар зууны эхэнд үед холбогдуулан Цахим Өртөөний Монголын умард болон өмнө талд Орос болон Манж анд нөхдөөс энэ сэдвээр бичиж улсууд хүчирхэгжин гарч ирсэн юм. Оросууд 16 дугаар туурисан бүтээлүүдээ ирүүлсээр зууны дунд үеэс Байгаль нуурын ар өвөрт нэгэнт нэвтрэн байна. Энэ удаа ирж, 1651 онд Эрхүү, 1653 онд Чита хотын суурийг тавьжээ. Германий Humboldt-Universiteat Монголын зүүн урд талаар хиллэж байсан манжийн Нурхач zu Berlin-ийн докторант, түүхч баатар (1575-1626) зүрчидийн олон аймгийг нэгтгэж, 1616 И.Будбаярын онд Умард Алтан улс байгуулагдсан байна. Тэрээр улсаа(ibudbayar@yahoo.com) Берлин хотноо 11 сарын 24-нд байгуулсан үеэсээ хөрш зэргэлдээ улс орныг эрхшээлдээунших Монголын тусгаар тогтнолын түүх сэдэвт лекцийг оруулахад чиглэсэн бодлого баримтлах болжээ. Жишээ нь,бүрэн эхээр нь хүргэж байна. 1618 оноос хятадын Мин улс руу, 1619 онд Солонгос руу довтолж байв. (Монгол улсын түүх IV боть, ШУА Түүхийн1206 онд байгуулагдсан Монголын эзэнт улсын төрийн Хүрээлэн, Улаанбаатар 2003, тал 54) Тиймээс ч Мин улстусгаар тогтнол 17 дугаар зуунд алдагдсан бөгөөд энэ нь Монголын хаан Лигдэнтэй манжийн эсрэг эвсэл байгуулжтүүний дотоод байдал болон гадаад хүчин зүйлстэй байсан байдаг.салшгүй холбоотой юм. Дотоод улс төрийн байдлын хувьдМонгол улсын нэгдмэл байдал алдагдаж, Халх Монгол, Ингээд Монголын Лигдэн хаан болон шинээр хүчирхэгжинӨмнөд Монгол, Ойрад буюу Баруун Монгол гэсэн хэсэгт гарч ирсэн манжийн хааны хооронд хэн нь тус бүс нутагтхуваагдсан байв. Үүний зэрэгцээ Буриадууд Байгаль ноёрхлоо тогтоохын төлөө тэмцэл өрнөсөн байна. Түүхэннуурын ар өврөөр нутаглаж, Халхын ноёдод татвар төлдөг сурвалжийн мэдээнээс үзэхэд тус тэмцэлд Лигдэн хаанбайжээ. ялагджээ. Тэрээр дахин хүчээ сэлбэх зорилгоор Хөх нуур луу явах замдаа 1634 онд өвчнөөр тэнгэрт хальсан байна.Монголчууд зүүн баруун гэж хуваагдах болсон нь газар Ингээд манжийн хааны сүр хүч, нэр нөлөө ихээхэннутгийн байршил, эрхлэх аж ахуйтайгаа холбоотойгоор нэмэгдсэн тул 1636 онд Өмнөд Монголын 49 ноёдынтэртээ 11 дүгээр зууны үеэс ойн, талын гэж ялгагдах чуулганаар түүний эзэн эрхийг нь хүлээн зөвшөөрчээ.болсноос эхтэй. Байгаль нуурын баруун, Хөвсгөл нуурынзүүн хойд захаар нутаглаж байсан ойрадууд 1207 онд Тухайн үед Баруун Монголын Торгууд болон ДөрвөдийнМонголын эзэнт улсын бүрэлдэхүүнд орсноор засаг зарим хэсэг баруун тийш нүүдэллэн Ижил мөрөнд очижзахиргааны хувьд дөрвөн мянганд зохион байгуулагдсан суурьшсан нь өнөөгийн Халимагийн өвөг дээдэс юм. Мөнбайна. Энэ үеэс түүхэнд дөрвөн ойрад хэмээн тэмдэглэгдэх Гүүш хан хэмээн алдаршсан Хошуудын Төрбайх ноён 1636болсон байдаг. Ойрад хэмээх нэрийн хувьд “ойн”, “ард” онд Хөх нуурыг эзэлсэн төдийгүй 1642 онд Төвдийн хаанхэмээх хоёр үгнээс үүсэн гэж ихэнх эрдэмтэд үздэг. Тэд өргөмжлөгдсөн байдаг. Түүний удам 1717 онд Зүүнгарынхожим Алтай тийш нүүн нутаглах болсон бөгөөд 17 дугаар хаант улс Хөх нуур Төвдийг эзлэх хүртэл тус бүс нутгийгзууны эхэн үед Цорос, Торгууд, Дөрвөд, Хошууд гэсэн захирч байлаа. Ийнхүү Гүүш ханы үед Хошуудууд Хөхдөрвөн аймгаас бүрдэх болжээ. Халх бол Зүүн Монголын нуурт шилжин суурьсан бөгөөд хожим Хөх нуурынзургаан түмний нэг бөгөөд дотроо долоон хошуу буюу монголчууд хэмээн нэрлэгдэх болсон байдаг. Тэд 1723 ондБатмөнх хааны отгон хүү Гэрсэнз жалайр хунтайжийн Манжийн эзэнт улсад дагаар орсонд 29 хошуунд зохиондолоо хүүгийн эзэмшилд хуваагдаж байв. Харин 17 дугаар байгуулжээ. Харин Цоросын Эрдэнэбаатар хунтайж баруунзууны үе болж ирэхэд тэдгээр язгууртны удам дотроос Монголын үлдсэн хэсгийг нэгтгэн Зүүнгарын хаант улсыгТүшээт хан, Сэцэн хан, Засагт хан нар ихээхэн нөлөөтэй байгуулсан байна.болсон байна. Тэд Монголын уугуул нутгийг сахиж, говийнхойд талд нутаглаж байсан явдал нь бусдаас харьцангуй Халхыг Сэцэн хан Шолой, Түшээт хан Гомбодорж, Засагттусгаар байдалтай болгожээ. Зүүн Монголын бусад зургаан хан Субадай нар захирч байсан бөгөөд энэ үеийг түүхэндтүмний үр хойчис бол их говийн өмнүүр нутаглах Өмнөд Халхын хаант улс, Халхын 3 Хаант улс хэмээн тэмдэглэсэнМонгол бөгөөд тухайн үед Цахар, Хорчин, Түмэд, байдаг.Юншээбүү, Ордос, Найман, Жарууд зэрэг 16 аймаг байжээ.Ийнхүү монголчууд түүхэн хөгжлийн явц болон Өмнөд Монголын аймгууд манжийн хаанд дагаар орж,байгаль-газарзүйн хүчин нөхцөлийн улмаас дээрхи гурван манжийн түрэмгийлэл бодитой нүүрлэх болсонд Халхынхэсэгт хуваагдах болсон төдийгүй дотроо мөн олон Сэцэн хан Шолой, Түшээт хан Гомбодорж, Засагт ханязгууртнуудын эзэмшил болох хошуунд хуваагдаж байв. Субадай, Зүүнгарын Эрдэнэбаатар хунтайж, ХошуудынМонголын язгууртан ноёд харьцангуй өргөн уудам билчээр Гүүш хан нар Монголд шарын шашныг улам дэлгэрүүлэхнутаг, тодорхой өмч хөрөнгө бүхий хамжлага өрх айлуудыг замаар монголчуудын оюун санааны нэгдлийг буй болгох,эзэмшин захирч байсан юм. Тиймээс ч эдийн засгийн хувьд өөр хоорондын харилцааг харилцан зохицуулах зэргээр эвхарьцангуй биеэ даасан язгууртан ноёд хааны төв захиргааг нэгдлийг бататгах нэгэн ижил бодлого баримтлах болжээ.эсэргүүцэх нь түгээмэл байжээ. Түүний тод нотолгоо нь 1640 оны Тарвагатайн Халх Интернет е-сонины эх сурвалж: http://internetnews.pbwiki.com
  2. 2. “Биеийн б х р нэгийг ялна, Ухааны б х р мянгыг ялна” Ардын мэргэн гнээсОйрадын чуулган бөгөөд тус чуулганаас Дөчин дөрвөн эзэнт гүрний хойд хилийг манах үүрэг хүлээжээ. Өөрөөрхоёрын их цааз хэмээх эрх зүйн баримт бичгийн баталсан хэлбэл Монголын ноёд манжийн хааны вассал буюу түшмэгявдал юм. Мөн 1639 онд Түшээт хан Гомбодоржийн таван болсон юм. Харин гадаад харилцааны хувьд бие даасаннастай хүү Занабазарыг Халх Монголын шашны тэргүүнээр эрхгүй байв. Ийнхүү манжийн хаан язгууртан ноёдоор ньөргөмжилсөн байдаг. Гэтэл дээрх нөлөө бүхий ноёд бараг дамжуулан Монголыг захирах болсон бөгөөд хариннэгэн зэрэг шахам таалал төгсөж, (1652 онд Сэцэн хан үүнийгээ баталгаатай болгох зорилгоор хошуу захирах эрхШолой, 1655 онд Түшээт хан Гомбодорж, Гүүш хан мэдэл бүхий ноёдын тоог улам олшруулах бодлогоТөрбайх нар, 1660 онд Эрдэнэбаатар хунтайж) тэдний явуулсан байдаг. Түүний үр дүнд 1691 онд Халхад хошуузалгамжлагчид эцэг өвгөдийн бодлогыг үргэлжлүүлж захирсан 8 засаг ноён байсан бол ХХ зууны эхэн гэхэд 86чадаагүй явдал Монголын цаашдын тусгаар тогтнол болсон байлаа. Мөн дайнч монголчуудыг номхоналдагдах эх суурийг тавьсан байна. Тухайлбал Түшээт хан хүлцэнгүй байлгах үүднээс шарын шашныг хөхүүлэнЧахундорж болон Зүүнгарын Галдан бошигт хаан хоёр учир дэмжих, цай тамхи, гурил будаа, даавуу даалимба зэрэгзүйгээ ололцоогүйн улмаас Галдан бошигт Халхад цэрэглэн материаллаг хэрэгцээг нь байнга хангах сүлжээг бийорсон байдаг. Түүний үр дагавар нь Халхын ноёд албат болгожээ.ардаа аван өмнөд Монголын нутагт зугатан очиж, манжийнхаанаас тусламж хүсчээ. Манжийн хаан дагаар орсон Ийнхүү Монголыг манжийн эзэнт улсын вассал маягаартохиолдолд туслах боломжтой гэсэн хариу өгсөн бөгөөд хоёр зууныг элээх хооронд дэлхийн улс төрийн байдал эрсХалхын ноёдын 1689 оны Ар элстэйн чуулганаар манжид өөрчлөгдсөн байлаа. Газарзүйн их нээлт, европындагаар орох шийдвэр гаргажээ. Яг энэ үед мөн буриадууд орнуудын хөрнгөтнийн хувьсгалын үр дүнд шинэ ихОросын эзэн эрхийг хүлээн зөвшөөрч татвар төлөх болжээ. гүрнүүд төрөн гарч, колоничлолын эрин үеийг нэгэнтЭнэ тухай “Буриадууд 1689 оны 1 дүгээр сарын 15-нд эхлүүлээд байв. Тэд ХХ зууны эхэн гэхэд манжийн эзэнтОросын цагаан хаанд захирагдахаа илэрхийлж гэрээ улсад эрх тэгш бус гэрээг хүчээр тулган байгуулахбайгуулсан” хэмээн А. Рупен тэмдэглэсэн байдаг. (А. Рупен, болсноор хэрэг дээрээ тус улсыг өөр өөрсдийн нөлөөнийХХ зууны монголчууд, Улаанбаатар 2000, тал 126) Тэд хүрээнд хуваан авах болсон юм. Энэ нь Хятад орондөмнө нь Халхын ноёдод татвар төлдөгөөр шалтаглан Орост гадаадынхыг эсэргүүцсэн бослого хөдөлгөөн үүсэхэдтатвар төлөхөөс зайлсхийж ирсэн боловч өмгөөлөл авах хүргэсэн төдийгүй хятадын үндэсний сэхээтэн,Халх нь Ойрадуудад ялагдсан үе таарсан нь Оросын эзэн хөрөнгөтнүүд харийн манж угсаатныг хөөн гаргах, хаантэрхийг хүлээн зөвшөөрөхөд хүргэсэн бизээ. Ингээд 1691 ёсыг халж БН улс байгуулахыг уриалан дуудах болжээ.онд Долоннуурт Халхыг Чин улсын бүрэлдэхүүнд авах их Мөн Монгол, Хятадыг эзлэн түрэмгийлсэн урьдынёслол болжээ. Ийнхүү Халх Монгол 1691 онд тусгаар хүчирхэг манж угсаатан нэгэнт үгүй болж, төрийн бодлоготогтнолоо алдсан билээ. Манж Монголын цэрэг 1696 онд бүрэн хятадчилагдсан байлаа. Үүний жишээ нь “ШинэГалданд шийдвэрлэх цохилт өгсөн байдаг. Тэрээр Хаант засгийн бодлого” хэмээх шинэчлэлтийн бодлого юм.Оросоос тусламж хүссэн боловч 1689 онд Нэрчүүд Монголын хувьд энэхүү бодлого нь түүний вассалынМанж-Оросын хооронд найрамдлын гэрээ байгуулагдсан статусыг эвдэж, Хятадын нэгэн муж болгох зорилготойбайсан тул бүтэлгүй болсон юм. Мөн тухайн үед түүний ах байлаа. Тухайлбал түүнийгээ хэрэгжүүлэхээр хятадуудСэнгийн хүү Цэвээнравдан Зүүнгарын хаан хэмээн монгол нутагт суурьших, монгол хятад хүмүүс урагөргөмжлөгдсөн тул нутаг буцах боломжгүй болсон барилдах, монгол хүн хятад нэр хэрэглэх зэргийгбололтой. Ингээд ямар ч дэмжлэггүй болсон Галдан 1697 хориглосон манжийн хуулийг хүчингүй болгож, хятадонд хор хүртэж таалал төгсжээ. иргэдийг олноор нь монгол нутагт нүүлгэн шилжүүлж тариалан эрхлүүлэх, ашигт малтмал бүхий газрыг нээн олжМонголын тусгаар тогтнолын сүүлийн голомт Зүүнгарын уурхай нээх зэрэг арга хэмжээ авч эхэлжээ. Ийнхүү монголхаант улс Цэвээнравдан, Галданцэрэн хаан нарын үед үндэстний язгуур эрх ашиг хөндөгдсөн явдал Монголд эрхтусгаар тогтнолоо тууштай хамгаалж байсан ч чөлөөний хөдөлгөөн газар сайгүй өрнөхөд хүргэжээ. ХаринГалданцэрэнгийн дараа дахин хаан ширээний тэмцэл түүнийг зарим ноёд лам нар удирдан зохион байгуулж,өрнөсөн явдал тусгаар тогтнолоо алдахад хүргэжээ. тусгаар тогтносон төр улсаа сэргээн байгуулах үйлсийгТодорхой өгүүлбэл манжийн хаан Зүүнгарт хаан ширээний сэдсэн билээ. Энэ нь манжийн хаанчлалын сүүлийнтөлөө тэмцэл өрнөсөн энэ үеийг ашиглан эзлэн авахаар жилүүдэд тэдний цалин пүнлүүг тавих явдал тасалдахшийдвэрлэж, манж, хятад төдийгүй Өмнөд Монгол, Цахар, болсон, хэргэм зэргийг хахууль авч байж саяБарга, Халхаас цэрэг татаж 1755 оны 7 сар гэхэд Зүүнгарын залгамжлуулах болсон, шарын шашныг дэмжих бодлогохаант улсыг эзлэн авсан байна. Үүний өмнө буюу 1723 онд өөрчлөгдсөн зэргээс үүдэлтэй байв. Мөн монголын ардХөх нуур болон Төвдийг эзлэн аваад байлаа. Ийнхүү олон төдийгүй язгууртан ноёд хятадын пүүсэнд төлжманжийн хаадын 1620-иод оноос 1755 он хүртэл 130-aад дийлэхгүй өрөнд унасан явдал нөлөөлсөн бизээ.жилийн турш явуулсан цэрэг-улс төрийн бодлогын дүндМонголын тусгаар тогтнол алдагдсан билээ. 1911 оны зун Халхын ноёдын нууц чуулган Их Хүрээнд болж, манжийн шинэ засгийн бодлогын талаар хэлэлцсэнМанжийн хааны эзэн эрхийг хүлээн зөвшөөрч, дагаар орсон байна. Энэ үеэр Халхын зарим ноёд тусгаар улсаа сэргээнМонголын язгууртан ноёд манжийн хаанаас хэргэм зэрэг байгуулах, уг үйл хэрэгт Хаант Оросоос дэмжлэг гуйхаархүртэж, жил бүр тухайн хэргэм зэргийнхээ дэвээр цалин хэлэлцэн тогтжээ. Ингээд Монголын төлөөлөгчдөөр Чинпүнлүү авах болсон байна. Түүгээр ч зогсохгүй зарим нэр ван Ханддорж, Да лам Цэрэнчимэд, өвөрмонголын Хайсаннөлөө бүхий ноёд эсхүл манжийн төрд гавьяа байгуулсан нар явсан бөгөөд тэд Халхын хаадын тамгатай тусламжийнноёд манжийн хааны гүнжтэй ураг барилдаж, худ ургийн бичгийн зэрэгцээ худалдаа болон төмөр зам тавих, шууданхолбоотон болж байв. Мөн тэд өөр өөрсдийн эзэмшил харилцаа өргөтгөх хэлэлцээр байгуулах санал тавьжээ.хошуу нутгаа захирах эрхээ хадгалан үлдсэн юм. Харин тэд (Монгол улсын түүх, V боть, Улаанбаатар 2003, тал 54)жил бүр манжийн хаанд бэлэг өргөж, хааны амар мэндийг Оросын Засгийн газар Монголын асуудлаар хуралдаанэрэх үүрэгтэй байв. Энэ бол хаанд үнэнч байгаагаа харуулж хийж, Монголын асуудалд идэвхитэй оролцохгүйгээр манжбуй хэрэг юм. Мөн албат ардаасаа татвар хураан авч улсын монголын хооронд зуучлан, монголчуудын язгуур эрхсанд тушаах, шаардлагатай үед цэрэг эрс гарган нийлүүлэх, ашгаа хамгаалах явдлыг дипломат замаар дэмжих шийдвэр Цахим шуудангийн хаяг: esonin@yahoo.com 2
  3. 3. “…Ask not what your country can do for you; ask what you can do for your country…” John F. Kennedyгаргасан байна. Харин 1911 оны 10 сард Хятадын өмнөд суурь Монголын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөнгүй.мужид хөрөнгөтний хувьсгал гарч, манжийн хааны байр Хаант Орос Япон хоёр 1907, 1910 оны нууц гэрээгээрсуурь ихээхэн суларсан явдал монголчуудад таатай боломж Монгол Манжуур дахь эрх ашгийн хүрээгээ нэгэнтолгосон юм. Тиймээс ч Халхын ноёд “Халхын Хүрээний тодорхойлчихоод байв. Тухайлбал Орос-Японы 1907 оны 7газрын хэргийг түр эрхлэн шийтгэх газар” хэмээх түр сарын 30-ны гэрээнд “Японы эзэн хааны засгийн газар Оросзасгийн газрын шинжтэй байгууллага байгуулжээ. Түүний улсын Гадаад Монгол дахь тусгай сонирхлыг хүлээнүндсэн үүрэг нь Монголын тусгаар тогтнолын бэлтгэлийг зөвшөөрч, тэрхүү сонирхолд хохирол учруулж болохуйцхангах явдал байв. Тухайлбал тус газраас гадаад, дотоод аливаа оролдлогоос татгалзахыг үүрэг болгоно” (Баабар,монгол, хөх нуур, барга, алашаа зэрэг бүх монголын засаг ХХ зууны Монгол, Улаанбаатар 1996, тал 157) гэжээ.ноёдод Жавзандамба Хутагтыг хаан өргөмжлөн тусгаар улс Энэхүү гэрээнд анх удаа Гадаад Монгол хэмээх нэрийгбайгуулах тухай мэдэгдэж, тус тусын харьяат хошуу хэрэглэсэн бөгөөд үүнээс хойш олон улсын эрх зүйннутгийг цэрэг томилон хамгаалах, манж, хятад түшмэдийг баримтад хэрэглэгдэх болсон юм. Манжийн хаад анх цагаанхөөн гаргах тушаал хүргүүлжээ. Ингээд 1911 оны 12 дугаар хэрмээс хойшхи нүүдэлчдийг гадаад муж хэмээн нэрлэжсарын 29-нд Жавзандамба Хутагтыг шашин, төрийг хослон байсан боловч хожмоо өмнөд Монголын 49 хошууг дотоодбарьсан наран гэрэлт, түмэн наст Богд хаан хэмээн Монгол засаг, Халх, Ховдын хязгаар, Хөх нуурын зэрэг бусад 150улсын хаан ширээнд өргөмжлөх их ёслолыг Их Хүрээнд хошууг гадаад засаг хэмээн нэрлэх болсон байдаг. Харинхийсэн байна. Энэ бол тусгаар тогтносон Монгол улс дээрх гэрээнд Монголын аль хэсгийг хамруулан үзсэн ньбайгуулагдсаныг албан ёсоор тунхаглан зарласан хэрэг тодорхой бус үлдсэн юм. Монгол нь Оросын хувьдбайлаа. Тусгаар тогтнолын энэ өдрийг 1941 он хүртэл жил худалдаа, эдийн засгийн ашиг сонирхлын бүс нутаг байсныбүр дурсан тэмдэглэдэг байв. (Л. Жамсран, Олноо зэрэгцээ түүний алс дорнод дахь хилийн аюулгүй байдлынөргөгдсөн Монгол улс, Тусгаар тогтнол сонин, 1990.12.29 хувьд стратегийн чухал ач холбогдолтой байв. Тиймээс№102) Богд хаан анхны зарлигаараа өрнөдийн жишгээр Орос улс Монголыг өөрийн нөлөөний бүс гэдгийг Японтаван яам бүхий Засгийн газар байгуулжээ. Монголын төр төдийгүй Англи, Францаар хүлээн зөвшөөрүүлээд байсансэргэн байгуулагдмагц нийт монголчууд даяар тусгаар юм. Гэхдээ тэд Монголын тусгаар тогтнолыг бүрэн дэмжихулсдаа нэгдэн нийлэх хөдөлгөөн өрнөсөн билээ. Их Хүрээ бодол байсангүй. Энэ нь дараах хоёр шалтгаанаас үүдэлтэйдэхь манжийн амбан сайдыг 1911 оны 12 сарын 4-нд, байв.Улиастай дахь манжийн жанжинг 1912 оны 1 сарын 12-ндхөөн гаргаснаар Халх Монгол яг 220 жил тогтсон манжийн 1. Монголын тухайн үеийн хүчин чадлыг дүгнэн үзээдноёрхлыг түлхэн унагаасан юм. Хөлөнбуйрын Баргууд 1912 Монголын тусгаар тогтнолыг бүрэн дэмжих нь өөртөөоны 1 сарын 2-нд манж түшмэдийг хөөн гаргаж, Монгол хэтэрхий өндөр хариуцлага хүлээх болно хэмээнулсад нэгдэн орж буйгаа албан ёсоор илэрхийлжээ. Харин болгоомжилжээ. Тухайлбал ГЯЯ-ны сайд Д. СазановХовдын хязгаар дахь манжийн амбан эсэргүүцсэн тул төрийн Думын хуралдаан дээр “Халх бол бие даасанцэргийн хүчээр 1912 оны 8 сарын 7-нд эзлэн авсан байдаг. улс болох түүхийн хувьд бэлтгэгдээгүй юм. Учир ньМөн Дарьганга 1912 оны 3 сард Богдын засгийн газрыг цэрэг, санхүү, төрийн зүтгэлтэн байхгүй” гэж хэлжхүлээн зөвшөөрч, Монгол улсад албан ёсоор нэгдэн орсон байжээ.юм. 2. Монголын асуудлаас болж бусад гүрнүүдтэй харилцаагаа хурцатгах ялангуяа Хятадтай сайнӨмнөд Монголын хувьд 49 хошууны 35 нь Богдын засгийн хөршийн харилцаагаа бусниулах сонирхолгүй байв.газрыг хүлээн зөвшөөрч, Монгол улсад нэгдэн нийлэх Үнэхээр ч зэрэг шахам манжийн ноёрхлоос гарсанхүсэлтэй байгаагаа мэдэгдсэн байна. Харин Хөх нуур, Хятадын БН улс Монголыг өөрийн нэгэн муж гэсэнАлашаа зэрэг хэт алслагдсан газрын монголчууд тусгаар байр суурийг тууштай баримталж, түүний тусгаарулсдаа нэгдэн орох боломжгүй шахам болсон байлаа. тогтнолыг сонсохыг ч хүсэхгүй байсан юм. Жишээ нь,Жишээ нь, энэ тухай Алашаагийн засаг ноён Нийслэл БНХУ-ын 1912 оны 3 сарын 10-ны үндсэн хуульдХүрээнд “Манай Алашаа нутаг уулсын дунд хуваагдсан, “БНХУ-ын газар нутаг 22 муж, Гадаад, Дотоод Монгол,эргэн тойрон 13 сяньтай (сянь-хятадын засаг захиргааны Төвд, Хөх нуураас бүрдэнэ” (Udo B. Barkmann,нэгж) зах нийлж иргэн нутгийн дотор бүхий адгийн хязгаар Geschichte der Mongolei, Bonn 1999, S. 123) гэж заасанучир бослого гарган тэмцэх хэцүү, хүчин мөхөсдөн хий байдаг.дэмий алмайран гайхсаар өдрийг өнгөрүүлэн байна” (Ш.Сандаг, Монголын улс төрийн гадаад харилцаа, Гэвч Монголын бодит байдал болон хууль ёсны ЗасгийнУлаанбаатар 1971, тал 306) хэмээн мэдэгдэж байжээ. газрыг огт хэрэгсэхгүй байж чадаагүй юм. 1912 оны 10 сард Хаант Орос болон Монголын хооронд найрамдлын гэрээГэвч Монгол улсын тусгаар тогтнол бусад улсууд, ялангуяа болон худалдааны протокол байгуулсан. Энэхүү гэрээгээрхөрш хоёр улсаараа хүлээн зөвшөөрөгдсөн тохиолдолд л Орост худалдааны давуу эрх олгосны зэрэгцээ Оросынбүрэн хангагдах ёстой болсон юм. Тухайн үеийн олон зүгээс Гадаад Монголд автономит засаг байгуулах,улсын харилцаанд алив улсын тусгаар тогтнолыг хүрээлэн Хятадын цэрэг нутагтаа оруулахгүй байхад нь туслах үүрэгбуй улсууд хүлээн зөвшөөрсөн тохиолдолд л оршин хүлээжээ. Орос болон Хятад Монголын асуудлаар нилээдтогтнож болдог практик нэгэнт тогтоод байлаа. Энэ зарчим удаан маргасны эцэст 1913 оны 10 сарын 23-нд Монголын1648 оны “Вэстфалийн гэрээ” хэмээн алдаршсан тухай тунхаг гаргасан. Түүнд Орос улс, Монгол дахьхэлэлцээрээс эхтэй билээ. Европын түүхэнд гучин жилийн Хятадын эзэн эрхийг хүлээн зөвшөөрсөн бол Хятад улсдайн гэж тэмдэглэгдсэн дайныг эцэслэсэн дээрх Гадаад Монголын автономитыг хүлээн зөвшөөрчээ. Мөнхэлэлцээрээр Германы олон ванлигуудын тусгаар энэ үеэр Урианхайг Орос, Алтайн хязгаарыг Хятад авахаартогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. Тэгвэл Монгол улс хэлэлцэн тохирсон байна. Ингээд 1914-15 оны Монгол,тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхагласан явдал тус бүс Хятад, Орос гурван улсын Хиагтын хэлэлцээрээр Монголнутгийг сонирхогч их гүрнүүдийн дунд “Монголын улсын тусгаар тогтнолын статусыг эвдэж, зөвхөн Гадаадасуудал” хэмээх нилээд маргаантай асуудлыг буй болгосон Монгол нь Хятадын эзэн эрхийн дор орших, автономит улсюм. Өөрөөр хэлбэл алс дорнод дахь их гүрнүүдийн гэсэн статусыг тулган хүлээлгэсэн төдийгүй газар нутгийнсонирхол хийгээд Монголын талаарх хөрш хоёр орны байр хувьд Халх дөрвөн аймаг, Ховдын хязгаараас бүрдэнэ гэж Интернет е-сонины эх сурвалж: http://internetnews.pbwiki.com 3
  4. 4. “Биеийн б х р нэгийг ялна, Ухааны б х р мянгыг ялна” Ардын мэргэн гнээсзаажээ. Гэвч Гадаад Монгол нь өөрийн эзэн хаантай, улсын эрх зүйн үүднээс нэг ч улс хүлээн зөвшөөрөөгүйүндэсний засгийн газартай, тодорхойлон тогтоосон хил байв. Орос улсын хувьд 1912 оны 10 сарын Орос-Монголынхязгаартай, үндэсний цэрэг армитай байх, бусад улстай найрамдлын гэрээнд Монголын автономит засгийг хүлээнхудалдаа, үйлдвэрийн салбарт гэрээ, хэлэлцээр байгуулахыг зөвшөөрсөн бол 1921 оны 11 сарын 5-ны ЗОУ-Монголынхоёр хөрш нь хүлээн зөвшөөрсөн юм. Энэ л статус 1946 он найрамдлын гэрээнд ардын засгийн газрыг Монголын хуульхүртэл үйлчилж байсан билээ. Мөн энэхүү Хиагтын гэрээнд ёсны засгийн газар л хэмээн хүлээн зөвшөөрсөн юм. ЭнэБарга болон Өмнөд Монголыг автономит Гадаад Монгол бол тусгаар тогтнолыг нь бүрэн зөвшөөрөхөөс өөр асуудалулсын гадна үлдээснээр тэднийг Хятадын харьяанд орох билээ. Түүгээр ч зогсохгүй 1913 оны Орос Хятадын тунхаг,эрх зүйн үндсийг тавьсан юм. 1924 оны ЗОУ БНХУ-ын хоорондын харилцааг зохицуулах гэрээгээр Монгол нь Хятадын нэг хэсэг гэдгийг хүлээнХятадын генерал Сю Шү-жан Монголын автономит засгийг зөвшөөрсөн байдаг. Гэвч Орос улс хууль эрх зүйн хувьд1919 оны 11 сарын 22-нд устгасныг зарласан Хятадын Монголыг Хятадын нэг хэсэг гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхерөнхийлөгчийн зарлигийг уншиж сонсгосноор автономит боловч, тэндээс Хятадын нөлөөг аажмаар шахаж, өөрийнМонголын тусгаар тогтнол алдагдсан билээ. Энэ бол Орост нөлөөний бүс болгох бодлогыг мөн тууштай явуулсан юм.хувьсгал гарч, хүчний харьцаа алдагдсан үеийг ашиглан Жишээлбэл, Гадаад хэргийн ардын комисар Г. ЧичеринХятадууд санасандаа хүрсэн хэрэг байв. Харин 1921 оны 2 Монгол дахь ЗХУ-ын бүрэн эрхт төлөөлөгч Никифоровтсард Барон Унгерн Штернберг Нийслэл Хүрээг Хятадын “БНМАУ нь Хятадын суверенитетийн дор автономи байхцэргээс чөлөөлж Богдыг дахин хаан ширээнд залж, Засгийн хэлбэрийг бид тунхаглах боловч хэрэг дээрээ улс төр, эдийнгазрыг байгуулсан нь автономит Монгол улсыг сэргээн засгийн байгууллын хувьд Монголыг Зөвлөлт маягийнбайгуулсан хэрэг байлаа. Тиймээс ч түүнд Богд хааны хэлбэрт ойртуулахын тулд бид ажиллана.” (Баабар, ХХзарлигаар улсыг мандуулагч их баатар жанжин цолоор зууны Монгол, Улаанбаатар 1996, тал. 328) гэсэн заавар өгчшагнасан байдаг. (О. Батсайхан, Монгол үндэстэн бүрэн байжээ. Харин дэлхийн II дайнд ЗХУ болон түүнийэрхт улс болох замд, Улаанбаатар 2005, тал 131) 1919 онд холбоотон ялсан явдал Гадаад Монголыг ХятадаасМонголын тусгаар тогтнолыг устгасан үеэс Монголын бүрмөсөн салгаж, тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрөхнийгмийн янз бүрийн анги бүлгүүд тусгаар тогтнолоо боломж олгосон билээ. Ингээд 1945 оны 6 сарын 30-наас 8сэргээн байгуулах арга замыг хайх болсон байна. Түүний сарын 14-ны хугацаанд үргэлжилсэн ЗХУ БНХУ-ындүнд ардын, түшмэдийн, ноёдын гэх бүлгэмүүд үүсчээ. Тэд хэлэлцээрийн үед Монголын тусгаар тогтнолыг зөвшөөрөхавтономит засгийг сэргээх нэгэн ижил зорилготой байв. шаардлагыг Хятадын талд тавьжээ. Үүний өмнөхөн ЯлтадЭнд нэгэн зүйлийг тодотгоход тухай үеийн Монголын болсон холбоотон гурван (ЗХУ, АНУ, Их Британи) гүрнийтөрийн зүтгэлтнүүд автономит хэмээх харь үгийг өөртөө засгийн газрын тэргүүнүүдийн уулзалтаар Гадаадэзэрхэх буюу тусгаар тогтнол хэмээн ойлгож, тайлбарлаж Монголын статус кво-г хэвээр хадгалахаар шийдвэрлээдбайжээ. Энэ бол тусгаар тогтнолын асуудлаар монголчууд байсан юм. Хятадын тал Гадаад Монголын тусгаарбуулт хийхгүй байсан тул Оросуудын хэрэглэсэн заль юм. тогтнолыг зөвшөөрөхөөс эрс татгалзаж байсан боловч1920 оны 6 сарын 25-нд ардын болон түшмэдийн бүлгэм тухайн үеийн Хятадын дотоод байдал болон олон улсыннэгдэж МАН байгуулжээ. Улмаар тэд ЗОУ-аас тусламж нөхцөл байдлаас шалтгаалан зөвшөөрөхөд хүрсэн байна.гуйхаар төлөөлөгчдөө илгээсэн нь анхны долоо гэгдэх Гэвч тэд Гадаад Монголын ард түмэн тусгаар тогтнохболсон байдаг. ЗОУ тусламж гуйхаар очсон монголчуудад хүсэлтэй байгаагаа илэрхийлэх ёстой гэсэн болзол тавьсантуслахаа амласан төдийгүй түүнийгээ хэрэгжүүлснийг бид юм. Ингээд 1945 оны 10 сарын 20-нд БНМАУ-ынмэдэх билээ. Энэ нь дараах хоёр шалтгаантай байв: сонгуулийн эрх бүхий 487,4 хүн 100 хувь тусгаар тогтнолынхоо төлөө санал өгсөн тул 1946 оны 1 сарын 6-нд БНМАУ-ыг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрлөө. Мөн 1946 оны1. Цагаантны хэсэг бүлэг ангиуд Монголд Барон 2 сарын 27-нд БНМАУ-ЗХУ-ын хооронд найрамдал, Унгернийг тойрон нэгдэхээр тэмүүлэх болсон нь улаан хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулагдсанаар ЗХУ-аас армийг Монголд оруулж цагаантны хүчийг устгах шаардлагатай тулгарсан. БНМАУ-ыг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн юм.2. Монголын нөхцөл байдал нь Оросын хувьсгалчдыг дэлхийн хувьсгалын онолынхоо үүднээс Монголд Монгол улс 1911 онд тусгаар тогтнолоо зарласнаар хувьсгал хийх цаг үе болсон хэмээн үзэхэд хүргэжээ. манжийн эзэнт улсын бүрэлдэхүүнээс албан ёсоор гарч, олон улсын хуулийн этгээдийн хувьд de fakto оршинОросын энэхүү бодлого монголчуудын эх орноо харийн тогтнох болжээ. Тухайлбал 1912 оны Монгол-Оросынтүрэмгийлэгчдээс чөлөөлөх, тусгаар тогтнолоо сэргээн найрамдлын гэрээ, 1915 оны Хиагтын гурван улсын гэрээ, 1921 оны Монгол-ЗОУ-ын найрамдлын гэрээ, 1936 оныбайгуулах зорилготой мэдээж нийцэж байлаа. Тэдний хувьд БНМАУ-ЗХУ-ын харилцан туслалцах протокол зэрэг олонэх орны тусгаар тогтнол нийгмийн байгууллын хэлбэрээс улсын гэрээ хэлэлцээрт хуулийн этгээдийн хувьд оролцожилүү чухал байлаа. Ингээд Монгол болон Оросын цэрэг иржээ. Мөн Монголын хууль ёсны Засгийн газар 1911, 1921Нийслэл Хүрээнд ирж, улмаар эвслийн засгийн газарбайгуулж, Богд хааныг хаан ширээнд өргөмжилсөн юм. онд дэлхийн улс орнуудад нот бичиг илгээж тусгаар тогтносон тухайгаа албан ёсоор мэдэгдэж байв. ТүүнчлэнҮүнийг ардын хувьсгал, үндэсний ардчилсан хувьсгал Монголын Засгийн газар байгуулагдсан үеэсээ дэлхийн улсхэмээн нэрлэдэг. Харин 1924 оны 5 сард Богд хаан таалал орнуудтай худалдаа эдийн засгийн харилцаа тогтоох,төгссөн тул ардын засгийн газраас БН улс байгуулах улмаар тусгаар тогтнолоо хүлээн зөвшөөрүүлэх гадаадшийдвэр гаргаж, улмаар 1924 оны 11 сарын 26-нд улсынанхдугаар их хурлаас анхны үндсэн хуулийг батлан гаргаж, бодлогыг тууштай явуулж иржээ. Тухайлбал 1914 ондБНМАУ-ыг тунхагласан билээ. Ийнхүү 1919 онд автономит Герман, АНУ, Англи, Францын засгийн газарт худалдааны харилцаа тогтоох саналыг албан ёсоор тавьж байсан болзасгийг устгаснаас хойш 1921 оны 2 сарын 21-нд автономит 1920-иод онд Герман улстай худалдаа, эдийн засаг,Монгол улс, 1921 оны 7 сарын 11-нд ардын эрхт, хэмжээт боловсрол шинжлэх ухааны салбарт хамтран ажиллажцаазат хаант Монгол улс, 1924 оны 11 сарын 26-нд байлаа. 1911 оноос 1930 он хүртэл Монголд англи, америк,БНМАУ-ыг 1915 оны Хиагтын гэрээнд заасан ГадаадМонголын нутаг дэвсгэрийн хүрээнд тус тус тунхаглан герман, япон, хятад, орос, турк зэрэг олон улсынзарласан юм. Гэвч Монголын тусгаар тогтнолыг олон худадаачид Монголын засгийн газрын зөвшөөрлөөр үйл ажиллагаа эрхэлж байв. Цахим шуудангийн хаяг: esonin@yahoo.com 4
  5. 5. “…Ask not what your country can do for you; ask what you can do for your country…” John F. KennedyИйнхүү 1911 оноос de fakto оршин тогтнох болсон түүний тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрснөөр 1946Монгол улс Ялтын хэлэлцээрээр Гадаад Монголын оноос de jure оршин тогтнох болжээ.статус кво-г хүлээн зөвшөөрч, 1946 онд хоёр хөрш нь Интернет эх сурвалж:http://www.tsahimurtuu.mn/main/200711231312.htm Популистуудын “тахилын ямаа” ба Монголын цөөн бизнесменүүдСүүлийн саруудад үнийн өсөлтөөс болоод олон нийт бэлэнчилдэг зөвлөлт маягийн толгойгоо сольж чадахгүйбухимдалтай байна. Ажиглаж байхад нийгмийн энэ бухим- байгаа учраас одоо ч капиталистуудыг үзэн ядаж, бизнес-дал, уур уцаар дээр дөрөөлөн нэр хүнд горилогсод ч олширч менүүдээ хавчин гадуурхсаар байна. Бид бас баялагбайна. бүтээхэд биш харин бүтээгдсэн баялгийг хувааж идэхдээ санаа тавьж, тэгэхдээ л “шударга” гэж хашгиралддаг учраасТэр бүү хэл төрийн зарим байгууллага, нийгмийн зарим шударга ёсыг баялаг бүтээгчдэд биш харин хувааж идэгчдэдхөдөлгөөн “ардын баатар”-ын дүрд хувиран, биз- хэрэглээд байгаа юм. Шударга ёсыг ууж идэгчид нь тайл-несменүүдээ хагалж идэхээр улайрч байна. Тэдний хаш- барлавал ямар өөдтэй юм болох вэ дээ. Тэгээд болоогүй тэргичих үг нь шударга бөгөөд үнэн мэт сонсогдоно. Өнгөц нь олонхи байвал бүр ч аймаар. Тиймээс шударга ёс гэх өр-сонсоход үнэхээр таатай гээч. “Муусайн шуналтай бизнес- гөмжлөлтэй ч хамгийн шударга бус “хавчилт шахалт” тунменүүдийн шударга бусаар олсон ашгийг хурааж авна”, аймшигтай хүмүүн бус шинжээрээ өнөөдөр биз-“Гурилын үнийг 500 төгрөг болгоно”, “Төр үйл ажиллагаа несменүүдийг нөмөрчихөөд байна. Бид олонхи юм чиньявуулахыг нь зөвшөөрч болсон юм, хураагаад авч бас гэсэн үл тоомсорлолтоор тэжээлгэдэг хэд нь цөөхөн хэдэнчадна” гэх зэрэг нь уурлаж, бухимдсан олон түмэнд ёстой л бизнесменүүдээ нулиман, доромжилсоор л сууна.хорслыг нь тайлах мэт санагдана. Гэвч харамсалтай нь энэүг үнэн чанартаа ямар хорлонтой болохыг хэлж зүрхлэх хүн Чөлөөт зах зээл дээр хэн нэгний хөдөлмөрийн “эдийнтэр бүр гарахгүй бололтой. засгийн үнэ цэнэ” тэрхүү хөдөлмөрийн төлөө бусад хүмүүс чамд хэдий хэрийн хөдөлмөр юм уу, бүтээгдэхүүнээ өгчЭнэтхэгийн эртний нэг үг байдаг сан. “Эх захгүй бөмбөр чадахаас шалтгаална гэсэн энгийн нэг зарчмаарнүдэж байхад пийпаа хөгжмийн аялгуу сонсогддоггүй” гэж. тодорхойлогддог. Гэтэл энгийн энэ үнэнийг бид “омгийнПопулистууд том дуугаар хашгирч, олон нийт түүнийг нь онол”, “бодь сэтгэл” гэсэн уршигт үзэл санаануудаараа үгүйуухайлан, Засгийн газар эрх мэдлээ үзүүлж байхад, оюун- хийж, бизнесменүүдийнхээ хөдөлмөрийг үнэгүйдүүлэхийнлагуудын үг хүчгүйдэх нь түүхийн гашуун үнэн л дээ. төлөө уралцацгааж байна. Тэд уул нь бидний өмч бас омогГэхдээ Монголын хувьд үг нь хүчгүйдэх биш, харин үнэ- аймгийн маань зарц биш л дээ. Харамсалтай нь бид тэдгээрнийг хэлэх оюунлагууд ховордчихоод байна. бизнесменүүдээ өөрсдийн өмч мэт л аашилж, дуртай үедээ хагалаад идчих хотны хонь шиг л үзэж байна. Яагаад ч юм,Бизнесийнхэн, энэ бол Монголын ӨнӨӨгийн нийгмийн хэн ч тэгж хэлсэн юм бүү мэд, тэд л биднийг тэжээххавЧигдсан цӨӨнх үүрэгтэй мэт ойлгож, өөрсдөө хувааж идэх юм аа л нэхэхээс биш, тэдэнд ашиг хийж, хуримтлал үүсгэх боломж олгохыг“Монголд баялаг бүтээдэг хүн цөөн байна, тэд хавчигдан хүсэхгүй байна. Хуримтлал үүсэхгүй бол тэд яаж нийгмийнгадуурхагдаж байна” гэж хэлэхэд олон хүн арай ч үгүй ээ, хариуцлагаа үүрч, юугаараа бусдад хөрөнгө оруулалтчи дэгсдүүлж байна гэцгээдэг. Тэгэхэд нь би тэднээс асуудаг. хийхэв.-Эрх мэдэлтнүүдийн дур зоргоор тайлбарлан хэрэглэгдэх Тэгээд болоогүй ингэснээрээ өөрсдөө бүтээж, үйлдвэрлэжхуулийн дор бизнес нь эрсдэж, дуу ихтэй, уран донгодох буй юм үгүй байж бусдын хийснээс хувь хүртэх эрхтэйхувьсгалчдын улан дор ашиг сонирхол нь гишгэгдээд хэмээн адайрлаж, өөрөө тийм байж хэзээ ч чадахгүй мөртөө,байвал энэ нь хавчилт шахалт биш гэж үү. бусдад болохоор “чи бурхан шиг өгөөмөр бай л даа” хэмээн ичих ч үгүй хэлж, “бодь сэтгэл”-ийг залхуурлынхаа өмнөө-Бусдын буруу, алдааг үүрүүлээд тэднийг шуналын тулмаар барин, монголын тэжээлгэгчдийн эгнээг зузаалсаар суух юм.нь дуудаж, бүтээсэн баялгийг нь тонон дээрэмдэх гээдбайгаа нь хавчилт шахалт биш үү. Хүн эрхтэй байна гэдэг өөрийнхөө төлөө үйл ажиллагаа явуулах боломжтой байна гэсэн үг. Тэгснээс бусад нь-Хэрэв тэдний алдаа дутагдлынх нь төлөө биш, харин эрхэм түүнийг идэх хоолтой байлгахын тулд хоолныхоо талыгчанар, амжилт ололтынх нь төлөө, амжилт олох тусам нь дээрэмдүүлнэ гэсэн үг биш шүү дээ. АНУ-ын тусгаарадлан жигшиж, улам хүндээр шийтгэж буруутгаад байхад тогтнолын тунхаг, Үндсэн хуулийг зохиогчид болох Томасүүнийг хавчилт шахалт гэж үзэхгүй юу. Жефферсон, Мадисон нар аз жаргал руу тэмүүлэх эрхийн тухай ярьж байснаас биш, аз жаргалтай байх эрхийн тухайХэрэв “үгүй” гэж хэлбэл, бид ямар аймшигтай шударга яриагүй юм. Энэ нь юу гэхээр хүн өөрийнхөө аз жаргалд хү-бусаар загнаж, шударга бус үйлдлийг дэмжин өөгшүүлж рэхэд шаардлагатай үйл ажиллагааг явуулах эрхтэй гэсэн үг,буйгаа өөрсдөөсөө асуух цаг болж. тэгснээс түүнийг бусад хүмүүс аз жаргалтай болгоно гэсэн үг биш. Монгол Улсын Үндсэн хууль ч мөн адил. Амьд явнаҮнэндээ бид жинхэнэ боолчлогдмол, харлуулагдсан тэр гэдэг хүн өөрийнхөө амьдралыг өөрийнхөө ажил үйлсээрцөөн хэсэгт хамаарахгүй байгаа учраас л тэдний энэ дэмжин тэтгэх эрхтэй гэснээс, бусад нь түүнд шаардлагатайхавчигдсан байдлыг ойлгохгүй, ойлгохыг бас хүсэхгүй бүх зүйлийг нь бэлтгэж өгнө гээгүй.байгаа юм. Бид өөрсдөө үгээгүй ядуугаараа бахархаж, баянтансаг байхаас ичиж, баячуудыг муу муухайгаар нь дуудан, Сохор Үзэн Ядалт ба золиос нэхсэн популистуудтэднийг тонон дээрэмдэхэд нь коммунист дарга нартаатусалдаг социалист зангаасаа салж чадахгүй, бүхнийг Бидний олонхи нь таалагдаагүй зүйлийнхээ шалтгааныг Интернет е-сонины эх сурвалж: http://internetnews.pbwiki.com 5
  6. 6. "I detest what you say, I will defend to the death your right to say it" Voltaireасуухгүйгээр ямар нэг зүйлийг буруутгахыг хүсэж буйгаас шү” гэх ус салхины үзэл нь тэдэнд даанч тайлбарлаж хүч“сохор үзэн ядалт”-ыг нийгэмд хөөрөгдөж байдаг. Яг хүрэхгүй байх л даа. Тэгээд болоогүй мэлхийн аманд зоосүнэндээ үнийн хөөрөгдөл бус, үзэн ядалтын хөөрөгдөл л зуулгасан төдийд баяжиж болдог гэж итгэдэг юм хойнонийгэмд сүйрлийг авчирдаг юм. “Би хүсэж байна” гэсэн баялаг бүтээхэд ямар их хөдөлмөр, цаг хугацаа шаарддагийггуравхан үгэнд л хүрэлцэх богинохон бодлоор асуудлаа ойлгож үнэлэх тархи толгой дотор нь үгүй биз. Эдийнхарчихаад цаашдаа бүх зүйл ямар нэг ид шидийн хүчээр засагч л гэдэг эдийн засгийнхаа наад захын дүрмийгбий болчих мэт хоосон итгэл тээн хүлээцгээж байгаа учраас, ойлгоод хүндэлчих мэдлэг байхгүй марксист маягийн лтэр ид шид нь хаана ч байдаггүй учраас л бид бухимдаж, төлөвлөгч юм уу даа.уурсаж байгаа юм. Асуудлыг цааш эргэцүүлэн бодохоостатгалзаж өнөөдрөөрөө л бүхнийг хэмжиж, маргааш яах нь Энэ нийтлэлээрээ би “үйлдвэрчний” үг хэлж, шударгачухал биш өнөөдөр надад гурил 500, автобус 200, такси 300, шаардлага тавих эрхийг үгүйсгээгүй. Харин чөлөөтэй үгсургалтын төлбөр бага байх ёстой гэх бидний хүсэл чухам хэлэх эрх улс төрийн шударга ёсны агуулгатай холбог-популистуудын бахыг хангана. Тэд бидний энэ алсаа дохоороо бусдыг дуулгавартай дагадаггүй бие даасан үзэлхараагүй, ядмаг хүсэл дээр тоглож бидний ирээдүйгээр бодолтой хүмүүс нь хавчигдсан өөр бусад хүмүүсээөнөөдрийг зогоон цатгаж, өөрсдийнхөө ирээдүйг бий хүчирхийлэл дарамтаас хамгаалахад оршихоос бус, тэднийгболгодог. тэтгэн халамжилж, бүтээгээгүй гавьяаных нь төлөө шан хүртээж, алдаршуулахад оршихгүй ээ. Энэ үзэл санаа“Сохор үзэн ядалт”-ыг өөгшүүлж, олон нийтийн сэтгэл халамжаар нэр хөөцөлдөх коммунист улстөрчдөд хамгийнхөдлөлөөр ашиг олж, эрх мэдэлд хүрэх гэсэн ийм попу- хүнд цохилт болдог.листууд хэзээ ч олддог. Улс орныг боолчлон захирах гэсэндарангуй бодолтой популистуудад ард түмний зовлон Яг үнэндээ Монгол дахь “Ус салхины эдийн засагч,гачаалд буруутан болгож болох цөөнхийг олох шаардлага улстөрчид” олонхийн амьдралаа тэтгэх /хямд бараазаавал тулгарна. Тэгээд л тэд “би шударга хүн, энэ муусайн үйлчилгээ хүртэх/ эрхийг хүлээн зөвшөөрдөг атлаа, цөөнххорон санаатнуудтай тэмцэх хүчийг надад өг” гэж хэлэх болсон бизнесийнхний амьдралаа тэтгэх /ашиг олох/ эрхийгбүрдээ дарангуйлал тогтоох хүч чадлаа биднээс олж авч нь өгөхөөс татгалзсаар байна. Бизнесийн ашгийг хувийнбайдаг юм. Ийм үед хавчигдсан цөөн бизнесменүүд хөөр- өмч гэж харахыг хүсэхгүй, харин эсрэгээр нь хэн нэгнийхийлөлттэйгөөр, аль эрт эрх мэдэлд тэмүүлэх өөрсдийн зөвшөөрлөөр авах ёстой шагнал мэт сэтгэж, тэратгаг санаагаа дотроо нуун далдалж, олон түмнээ өмгөөлөн зөвшөөрлийг нь төр засаг өгдөг мэт загнаж байна. Тэгээдбосох мэт дүр эсгэх, хуурамч нүүр царайтай, нэр олох гэж болоогүй Засгийн газрыг зах зээлд оролцож, үнээ тогтоон,ядсан популист улстөрчийн нүдэнд олзлогдож, тэдний эрх ашгаа аваад, бусдад тараагаач хэмээн шахаж байна. Энэмэдлийн донгийн золиосонд өргөгдөх “өргөл тахилын ямаа” шахалт эцэстээ бүгдийг төр шийднэ, эрх мэдэл хамгийн голнь болсон байдаг. нь, та нар сул дорой байна, би бол төрийн хүн, зөвхөн надад итгэ, энэ бол төрийн ажил гэх “Төрөөр далайлганХэнийг ч сонсохгүй, юуг ч эргэцүүлэхгүйгээр зөвхөн олон сүрдүүлэгчдэд” боломж олгож буй юм. Энэ тухай, “Төрөөрнийтэд таалагдах гэж баялаг бүтээгчдээ хараан зүхэж, далайлган сүрдүүлэгч”-дийн аюулын тухай дараагийнхаламж хүсэгчдээ өөгшүүлнэ гэдэг ямар харгис харалган нийтлэлдээ дэлгэрэнгүй бичих болно.явдал болохыг түүх сануулдаг. Харамсалтай нь Монголдзолиос нэхсэн популистууд улс төрийнхөө ашиг хонжооны Эцэст нь хэлэхэд түшмэлүүдийн харалган бодол, унхиагүйтөлөө баялаг бүтээгч цөөнхийг тахил болгон олны үйл ажиллагааны хор уршгийг бизнесменүүд үүрч,бухимдалд өргөж, хөгжил дэвшлийг золигт гаргахыг дараагийн засагт суух хувьсгалчдын золиосны ямаа нь байжсанаархсаар л. Зарим улстөрчид үйлдвэрчний нэрийг барьж, болохгүй.социалист бодлого ярихдаа үгийнхээ учир шалтгааныгойлгохгүй бүх бурууг бизнесменүүд рүү чихэж, үнэн худал Хуульч, судлаач Х.Тэм жинямар ч аргаар хамаагүй хэрэглэгчдэд үнийг буулгана хэмээнсурталдсаар л. Хүмүүсийг хоёр янзаар үнэлж нэгэнд нь Интернет эх сурвалж: http://www.dailynews.mn/modules.php?name=News&file=article&sid=12826&олгосон эрхээр нөгөөг нь үгүйсгэн жадлан сөнөөнө гэдэг catid=18яавч шударга үйл биш. Энэ чинь шударга биш гэдгийг “фенг Мэхний их дэлгүүр1992 оны гуравдугаар сар. Кёкүшюзан тэргүүтэй зургаан хураалт дууслаа. СЕХ сонгуулийн дүнг албан ёсоор зарлажмонгол хөвүүн сүмогийн дэвжээн дээр гарснаар монголчууд чадахгүй удав. Тэд “Сонгуулийн ирц 76,4 хувьсүмог шимтэн үзэж, дээд зиндаа, их аварга гэх зэрэг үгсийг байлаа.Урьдчилсан байдлаар МАХН 37, «Эх орон-Ардчи-хэлцэх болсон билээ. лал» эвсэл 35, БНН нэг суудал авч, гурван бие даан нэрЭдний нэг Кёкүшюзан Д.Батбаяр 2007 он хүртэл макүүчид дэвшигч ялсан бололтой. Гэхдээ зарим тойргийн дүн нэлээд54 башё барилдахдаа сүмо бөхөд байдаг 88 мэхнээс 42-ыг маргаантай байна” хэмээн мэдээлжээ. МАХН-ын даргань хийж Waza no depaado буюу монголоор “мэхний их Н.Энхбаяр болон Ерөнхий нарийн бичгийн даргадэлгүүр” гэсэн содон нэр авсан билээ. Д.Идэвхтэн нар сандралдаж “сонгуулийн урьдчилсан дүнг хүлээн зөвшөөрөхгүй” гэж яаран мэдэгдэв. Гэвч МАХН 37Харамсалтай нь, энэ удаад түүний тухай бус Кёкүшюзантай биш 36 суудал л авчээ.зэрэг шахуу, Монголын улс төрийн дээд зиндаад дэвшижбас л “мэхний их дэлгүүр” болсон нэгний тухай өгүүлэх “Мэхний их дэлгүүр” 72 суудалтай жаалж байсан намынгэсэн юм. амжилтыг унагаж, “тавин хувиа ч хийсэнгүй”. НамдааШок асуугдах ял, хийсэн хэргүүдийг нь сөхөх өрсөлдөгчийн2004 оны зургадугаар сарын 27. УИХ-ын сонгуулийн санал эрмэлзэл Н.Энхбаярыг гүнзгий шоконд оруулж, цаашид Цахим шуудангийн хаяг: esonin@yahoo.com 6
  7. 7. “…Ask not what your country can do for you; ask what you can do for your country…” John F. Kennedyхэрхэх тухайгаа ултай бодоход хүргэжээ. Тэр уснаас хуурайгарах, улс төр дэх амьдралаа уртасгах, хамгийн гол нь, 2004 он. Н.Энхбаярын “уран бүтээлийн анд” М.ЭнхсайханЕрөнхийлөгчийн сэнтийд баараггүй хүрэх зорилго бүхий тэр цагт Ардчилсан намын дарга, “Эх орон –Ардчилал”цуврал сценариа бэлтгэж, 2009 он хүртэл үргэлжлүүлэхээр эвслийн сонгуулийн штабын дарга байсан бөгөөд нам бо-шийдэв. Түүний бүтээсэн олон ангит “савангийн дуурийн” лоод эвслийн удирдлагатай зөвлөж, хэлцэлгүйгээр дурихэнхийг бид үзэж, амсаад дүгнэж цэгнэхтэйгээ болоод мэдэн “эвсч засаглахыг ард түмэн биднээс шаардаж байна”байна. хэмээн мэдэгдсэн нь Н.Энхбаярт мухардлаас гарах гарц гэж үнэмшигджээ. Мухардал нь юунд байв.Дурсамж Судлаач Д.Ганхуяг МАХН 2000-2004 онд дураараа дургижҮндэсний удирдагч дээд зиндаанд орж ирснээсээ хойш байхдаа “Элдэв төрлийн чуулга уулзалтууд, “Алтан сарнай”Ардчилсан холбоо эвслийн гурван ч Засгийн газрыг цуппа- наадам, үндэсний удирдагчийг 30 төрлөөр оны шилдгээрридаж унаган, туршлагажсан нэгэн тул шинэдэх зовлон тодруулах наадам, хамгийн гол нь сонгууль зэрэг аргаамссангүй. С.Баярыг Ерөнхий сайдаар томилох тухай асуу- хэмжээгээр татварын мөнгийг ёстой нэг ховх сордог байлаа.дал хэлцэх үед Ц.Нямдорж “Монгол Улсын Засгийн газар Залуучуудын нэрээр хадгаламж, зээлийн хоршоо байгуулж,хүчгүй болоод 10 жилийн нүүр үзэж байна. Энэ ойг бид мөнгө угаахын зэрэгцээ тэдний ХЗХ -ноос намдаа хандивхэзээ тэмдэглэх юм, бүү мэд. Засгаараа тоглож жүжиглэсээр авдаг гэмт хэргийн пирамид тогтоожээ” гэж бичсэн ньбайгаад засгийг сулруулсан, улс төрийн намуудыг ч Н.Энхбаярын далд түгшүүрийн үндэс байсан юм. Хэрвээсулруулсан” гэж мэдэгдсэн нь чухамдаа “мэхний их засаглал дахь нөлөөгөө алдах л юм бол торны цаана суух ньдэлгүүр”-ийг зүхсэн үгс байсан юм. Ц.Нямдорж үндэсний гэсэн айдастаа хөтлөгдсөн Н.Энхбаяр эвслийн Засгийн газарудирдагчийг нэг бус удаа илчилж байгаа билээ. Тэгэхээр 10 байгуулах санааг яаран зөвшөөрчээ. Ингэхдээ тэр давхаржилийн турш хийсэн улс төрд хийсэн мэхнүүдийг нь нэхэн санаа өвөрлөж байсан нь 2005 оны Ерөнхийлөгчийнсанацгаая. сонгууль байлаа. Намын амжилтыг бууруулсан гэмийг Д.Идэвхтэнд тохоод, Р.Гончигдоржийн нэрийг татуулаад1997 он. Н.Энхбаяр “башё” эхэлсэн хойно УИХ-д нөхөн “хүчгүй маэгэшира” М.Энхсайхантай тулна. Намд ньсонгуулиар орж ирмэгцээ л М.Энхсайханы Засгийн газрыг М.Энхсайханыг дэмжихгүй байх хангалттай шалтгаан бийогцруулах шаардлага тавьсан. Тэр цагт МҮАН дүрэмдээ болгоно. Угсраа олон мэх төлөвлөжээ. Тэгээд эхнээс нь хийв.“намын дарга нь Ерөнхий сайд байна” гэж заалт оруулсныговжин ашигласан ухааны юм. Ингээд тэр М.Энхсайханыг Юуны өмнө Т.Очирхүү, Г.Занданшатар нараар “Их эвслийн”зайлж гуд татах мэхээр унагалаа. гэх нэртэй Засгийн газрыг шинээр байгуулан МАХН-”Эх орон-Ардчилал” эвсэл хамтран засаглах болсон тухай1998 он. Жил хүрэхгүй хугацааны дараа тэр Ц.Элбэг- мэдээлэл хийлгэв. Тэр цагт “Эв эеийн Засгийн газар”,доржийн Засгийн газрыг огцруулахаар хөөцөлдөж эхлэв. “Эвслийн Засгийн газар”, тэр ч байтугай ИзраилынШалтгаан нь банкны салбарыг эрүүлжүүлж эхэлснээр Ху жишгээр “Аргагүй байдлын Засгийн газар” ч гэж нэрлэхнамынхны хийсэн хуудуутай ажил барууд илэрч эхэлсэнд санал гарч байсан гэнэ.буй. Энэ удаа барьцгүй түлхэж гаргах мэхээр унагалаа. Их эвслийн Засгийн газрын ажиллах журмыг боловсруулахБөөн юм болж болж, Ж.Наранцацралтын Засгийн газрыг ажлын хэсгийн гол тохироо нь хоёр хоёр жилээр ээлжлэнбайгуулав. Талийгаач авлигатай тэмцэх чиглэлд дорвитой Ерөнхий сайдаа томилох байлаа. 2004 оны наймдугаар са-алхам хийж эхлэснээр бас л унахад хүрчээ. МАХН-ын на- рын 20-нд 36 суудалтай МАХН, 34 суудалтай “Эхрийн бичгийн дарга Б.Энхмандах авлига авснаа улайж, орон-Ардчилал” эвсэл хамтарсан Засгийн газрыг байгуулж,намын дарга Н.Энхбаяр нартай 20 мянган ам.долларыг эхний хоёр жилийн Ерөнхий сайдаар Ц.ЭлбэгдoржийгУнгарт хувааж авснаа хүлээснээр авлигын том хэрэг тодорч томилов. Ц.Элбэгдoржийн Засгийн газар нийгмийнбайсан юм. Н.Энхбаяр сандран Б.Энхмандахыг сул- хөгжлийг боомилж буй авлигын эсрэг шаргуулуулахаар хөөцөлдөхийн хамт Ж.Наранцацралтын Засгийн тэмцсэн.Тэрээр 2005 оны дөрөвдүгээр сарын 8-нд УИХ-ынгазрыг зайлж унагах ажил эрчимжлээ. хаврын чуулганы нээлт дээр “Бид авлигын учир шалтгаан, эхийг мэдэж, тогтоон авлигыг бульдозeрдoнo” гэж мэдэгдэв.1999 оны долдугаар сарын 15-нд УИХ-ын чуулган дээр Удалгүй эхний бульдозер хөдлөхөд Гаалийн Ерөнхий Газ-МАХН-ын бүлгийн ахлагч Н.Энхбаяр: “-Та бүхний сонорт рын даргаар ажиллаж байсан Х.Баатар болон бусад албаннэгэн ноцтой баримтыг хүргэх гэж байна. Монгол Улсын тушаалтанд холбогдох авлигын хэрэг ил гарлаа. Х.БаатарЗасгийн газрын тэргүүн Ж.Наранцацралтаас 1999 оны бол авлига гаарч байсны нэг л илрэл байсан билээ.нэгдүгээр сарын 19-нд ОХУ-ын Ерөнхий сайдын нэгдүгээр МАХН-ын дарга асан М.Энхболд тэр цагт “өнөөдөр”орлогч Ю.Д.Маслюковт он, сар нь засвартай нэгэн захиа сонинд(2006 оны IX сарын 21) өгсөн ярилцлага үүнийг дав-явуулжээ. Энэ захиаг Ерөнхий сайд маш яаруу, нууцаар хар нотолно.хийсэн бололтой. Энэ захиа “Эрдэнэт”-ийг 240 мянганам.доллараар худалдаад Монголд оногдох хувиа худалдахад “М.Энхболд: - Гаалийн даргаар ажиллаж байсан Баатарааста нар чимээгүй байна шүү гэсэн утгатай байна” гэв. үүнээс сонгуулийн сурталчилгаанд хандив мөнгө авсан гэдэг тэролигтой шалтаг олдсонгүй. “Энэ намайг авлигын хэргээр тодорхойлолт бичгийг манай намын нарийн бичгийн даргашоронд хийчих гээд байгаа юм” гэлтэй ч биш. Дараа нь хийж өгсөн юм билээ.Н.Энх-баяр нар Ж.Наранцацралтыг хоргоож, “ЕрөнхийлөгчБагабанди энэ захидлыг бичүүлсэн” гээд хэлчихвэл өнөөдөр: - Уучлаарай, хэн хийж өгсөн гэнэ ээ?огцруулахгүй гэж хүртэл тулгасан байна. Захидал Ерөнхийсайдыг огцруулахад хангалттай баримт болж чадахгүйд М.Энхболд: -Ё.Отгонбаяр... Би ийм бичиг хийж өгснийг ньхүрэхэд Н.Энхбаяр дараагийн хувилбартаа шилжин мэдээгүй. Надтай ярьж зөвлөөгүй. Отгонбаяр бол надаастанхимын сайд нараар нь огцрох өргөдөл бичүүллээ. Энэ өмнө намын удирдлагын бүрэлдэхүүнд орж ажилласан хүн.мэхээ хожим нь хоёр ч удаа ашигласан юм. Тэгэхээр энэ бичиг тодорхойлолтын тухайд өөрөө ярьж тайлбарлах байх аа” Х.Баатар ч намдаа 100 гаруй саяДараагийн мэх. Их эвслийн Засгийн газар төгрөгийн “хандив өргөж байснаа” хүлээсэн бөгөөд Интернет е-сонины эх сурвалж: http://internetnews.pbwiki.com 7

×