Дархан-Уул аймгийн тариалангийн талбайн хөрсний элэгдлийн байдал /Сайханцэцэг.С/

1. ДАРХАН-УУЛ АЙМГИЙН ТАРИАЛАНГИЙН ТАЛБАЙН ХӨРСНИЙ ЭЛЭГДЛИЙН
БАЙДАЛ
Сайханцэцэг. С (Ph.D), УГТХүрээлэн
Баатарцол. Б (Ph.D), дэд проф, УГТХүрээлэн
Намбар.Ж (Ph.D), дэд проф, УГТХүрээлэн
Ганболд. Н (Магистр) УГТХүрээлэн
saikhantsetseg@gmail.com, 99376469
Хураангуй
“Атрын III аян” Үндэсний Хөтөлбөрийн хүрээнд УГТЭШХүрээлэнгийн Хөрс-
Агрохимийн лабораторийн 2010 онд Дархан-Уул аймгийн нийт тариалангийн
26413.2 га талбайд хийсэн судалгаагаар элэгдэл эвдрэлд нэрвэгдэж хүчтэй
элэгдэлд орсон талбайн хэмжээ 21227.8 га буюу 80.4 %-ийг, дунд зэргийн
элэгдэлтэй хөрс 5126.4 га буюу 19.4 %-ийг, сул элэгдэлтэй хөрс бүхий талбайн
хэмжээ 59 га буюу 0.2 %-ийг эзлэж байна.
Сүүлийн жилүүдэд уур амьсгал дулаарч, ган хуурайшилтын давтамж
ойртож, нэмэгдэж байгаа нь хөрсний элэгдэл доройтлыг улам хурдасгаж байна.
Дунд юмуу хүчтэй элэгдэж эвдэрсэн талбайд үр тарианы ургац 50-80 хувь буурдаг
гэсэн судалгааны дүнгээс үзэхэд энэ нь хичнээн хор хөнөөлтэй гамшигт үзэгдэл
болох нь ойлгомжтой юм.
Дархан-Уул аймгийн нийт тариалангийн талбайн ная гаруй хувь нь хүчтэй
элэгдсэн ангилалд хамрагдаж байгаа бөгөөд үүнийг онцгой анхаарч зогсоох арга
хэмжээг цаг алдалгүй авах шаардлага байгааг анхааруулж байна.
Тиймээс элдэншүүлэггүй технологид бүрэн шилжиж талбайн гадаргууд
ургамлын үлдэгдлээр нөмрөг үүсгэж, тариалангийн талбайг салхи, усны нөлөөнд
тэсвэртэй болгох төдийгүй нөмрөгийн нөлөөгөөр халалт, чийгийн ууршилт багасах,
цас тогтолт нэмэгдэх, хөрсний органик бодис нэмэгдэж эрдэсжилт, задралын
эрчим багассанаар бүтэц, тогтоц, шим тэжээлийн бодисын горим, хангамж
сайжрахын зэрэгцээ түүний тэсвэрт чанар нэмэгдэнэ.
Түлхүүр үг: элэгдэл, талбай, уринш, сүрэл, үржил шим

2. Оршил:
Тариалангийн талбай 2 жилийн туршид 3-4 сар ургамлын нөмрөгтэй бусад
үед нүцгэн байгаа нь ялангуяа 3,4,5-р сард талбай гадаргадаа ямар ч ургамалгүй
байх хугацаа нь хөрсний өнгөн хэсэг, агаар маш их хуурайшдаг үетэй давхцаж
байгаагаас хөрс элэгдэлд орох үндсэн нөхцлийг бүрдүүлж байна.
НҮБ-ийн Хүнс, хөдөө аж ахуйн мэдээгээр манай дэлхий дээр газар
тариаланд тохиромжтой 3.2 тэрбум га талбайн 1.5 тэрбум га-г нь ашиглаж байна.
Газрыг ХАА-д ашиглаж ирсэн сүүлийн 10 орчим мянган жилийн хугацаанд хүний
зохисгүй үйл ажиллагааны уршгаар одоогийн ашиглаж байгаа талбайгаас 1.3
дахин их буюу 2.0 тэрбум га (Жученко 2000) талбайн хөрсийг элэгдэлд оруулж
орхиод байгаа бөгөөд одоогийн ашиглаж байгаа талбайн 80 орчим хувь нь
элэгдэлд орж, үржил шим нь доройтжээ.
Судлаачдын материалыг нэгтгэж үзвэл нэг га талбайгаас 2-5 т шороо хийсч
байвал байгалийн жамаараа нөхөн сэргэх бололцоотой бол дэлхийн дундаж
хийсэлт 11.5 т/га буюу нөхөн сэргэх чадвараасаа 2-5 дахин их байна.
Өнөөгийн байдлаар хөрсний элэгдэл доройтол түүхийн дунджаас 300 дахин,
сүүлийн 300 жилийн дунджаас 2.5 дахин эрчимтэй явагдаж байгаа бөгөөд 1990-
1999 онтой харьцуулбал хөрсний элэгдэл 2040-2059 онд 300 орчим хувь нэмэгдэх
төлөвтэй (Q.Neal et al, 2005). Өөрөөр хэлбэл, агроэкосистемд хөрсний элэгдэл
доройтол байгалийн экосистемийнхээс 500-1000 дахин эрчимтэй явагдаж байна.
Тариаланд газрыг ашиглах болсонтой холбогдон ургамлан бүрхэвч бүрэн
устаж хөрс эрчимтэй элэгдэх үүд нээгддэг. Элэгдлийн хамгийн анхны сөрөг нөлөө
нь хөрсний бүтэц доройтож нягтрах, үржил шим, органик бодис алдагдах, тарьсан
ургамлын соѐололт буурах, улмаар ургац буурахад хүргэдэг хөрсний өнгөн
давхарга нимгэрэх явдал юм.
Судалгааны ажлын үр дүнгээс:
Дархан-Уул аймгийн Хонгор сумын нутагт байрлах УГТЭШХүрээлэнгийн
туршлагын талбайд элдэншүүлэггүй болон хавсан уриншийг харьцуулан судалж
судалгааг хийж гүйцэтгэв.

3. Өнөөгийн тариаланд ургамлан бүрхэвчийг гэмтээхгүйгээр хөрсийг хамгаалж
элдэншүүлэх, гуурсанд шууд тариалах, хог ургамалтай химийн аргаар тэмцэх,
таримлын сүрлээр хучлага тогтоох зэрэг дэвшилтэт арга нэвтэрч хөрсний элэгдэл
багасч буурч байна.
Хөрсний салхинд хийсч элэгдэх процесс нь үндсэндээ салхины хүч, хөрсний
өнгөн үе давхаргын бүхэлшилт ба хөрсний гадаргын ургамал буюу тарианы
гуурсаар хэр зэрэг хучигдсанаар тодорхойлогддог байна.
Хөрсний 1мм-ээс том голчтой хэсэг нь элэгдэлд нэрвэгдэдгүйг Х.Х.Беннет
(1955), мөн хөрсний гадаргын 1м2
-д 250-300 ширхэг сүрэл байвал хөрс бараг
элэгддэггүйг А.Е.Дьяченко (1958) нар туршлага судалгаагаар тогтоожээ.
Хөрсний бүхэлшилт 1 %-иар өөрчлөгдөх нь элэгдэлд үзүүлэх ач
холбогдлоор 1м2
-д 8-10 ширхэг гуурсны тоотой тэнцэнэ.
Манай орны нөхцөлд энэ зүй тогтол нэн чухал бөгөөд нэгж талбай дахь
гуурсны тоог нэмэгдүүлэх замаар түүнийг орлуулж, хөрсний элэгдэлд тэсвэрлэх
чадварыг сайжруулах онолын үндэс болж байгаа юм. Хөрс элдэншүүлэлтийн
явцад бүхэлшилт 1-2 % буурвал 1м2
-д 10-20 ширхэг гуурс нэмэх замаар нөхөх
ѐстой юм.
Ямар нэгэн таримал бүхий талбайн гадаргууд хүрэлцэхүйц хэмжээний гуурс,
сүрэл, ургамлын үлдэгдэл байдгаас хөрс салхинаас тодорхой хэмжээгээр
хамгаалагдсан байдаг.
Салхины элэгдэл нь ургамлын үлдэгдэлгүй уриншийн талбайд илүү хүчтэй
илэрч байлаа. Тариалангийн 1 га талбайгаас жилд хийсэх шорооны хэмжээ
дэлхийн дунджаас 6-26 дахин их байна.
Туршлагыг тавьснаар сүрэл гуурсны үлдэлтийг нэмэгдүүлж, салхины
хөнөөлийг бууруулах боломжийг илрүүлсэн юм.
Салхины хийсэлтийг бид хөрсний бүхэлшил, гуурс сүрлийн тоог ашиглаж
нэгж талбайгаас хийсэх шорооны хэмжээг гаргахдаа Оросын эрдэмтэн
Е.И.Шиятийн томъѐог ашиглан тооцож гаргав. (Q=10a-bk-cs
) Үүний а, b, с – нь
тогтмол коэффициент, к- бүхэлшил, s- гуурсны тоо бөгөөд бид хөрсний хийсэлтийг
бодож гаргахдаа тогтмол коэффициентийг (a, b, c) Буриадын нөхцөлд
(А.М.Урбазаев 1977) тохируулан гаргасан утгаар авав. Энэхүү тэгшитгэлийн утга

4. 50 г/5 мин-аас бага бол хөрс салхины элэгдэлд бүрэн тэсвэртэй, 50-120 г/5 мин
бол дунд зэрэг, 120 г/5 мин-аас их бол тэсвэргүй гэж үздэгийг судалгааны дүнтэй
харьцуулж үзвэл элдэншүүлэггүй болон хавсан уриншийн онцлог, давуутай болон
дутагдалтай талууд нь тодорхой байна.
Бидний судалгаа явуулсан 4 жилийн дунджаар хавсан болон
элдэншүүлэггүй уриншийн хувилбарт хөрсний бүхэлшил уриншийн эхэнд 59.1-
61.75 % байсан бөгөөд уриншийн эцэст 45.5-51.75 %, дараа жилийн тарилтын
өмнө 38.5-49.0 % болж буурч байв.
Элдэншүүлэггүй болон хавсан уриншийн хувилбарт байгалийн хүчин
зүйлийн нөлөөгөөр өгөршилт явагдаж элдэншүүлэггүй уриншид нийт сүрэл
гуурсны 26.6 % устаж байхад дан механикаар өнгөц хавж элдэншүүлсэн хувилбарт
уриншийн эцэст 61.9 % нь устаж хөрсийг салхинаас хамгаалахад нөлөөлөхүйц
гуурс сүрэл үлдэхгүй байна (Хүснэгт-1).
1. Уриншийн талбайн хөрсний салхи тэсвэрлэлтийн үзүүлэлтүүд, 2007-2010
он
Хувилбар Уриншийн эхэнд Уриншийн эцэст Тарихын өмнө
Хөрсний бүхэлшил, %
Элдэншүүлэггүй
уринш
61.75 51.75 49.0
Хавсан уринш 59.1 45.5 38.5
Гуурс, ш/м2
Элдэншүүлэггүй
уринш
150.0 111.0 97.1
Хавсан уринш 126.0 48.0 28.2
5 минутад хийсэх шорооны хэмжээ, г
Элдэншүүлэггүй
уринш
5.46 18.20 25.83
Хавсан уринш 8.55 55.78 119.7
Хөрсний салхинд тэсвэрлэх чадвар
Элдэншүүлэггүй Бүрэн тэсвэртэй Бүрэн тэсвэртэй Бүрэн тэсвэртэй

5. уринш
Хавсан уринш Бүрэн тэсвэртэй Дунд зэрэг Тэсвэргүй
Уриншийн хувилбар ХББЗ0.5=20.5
Ургамлын үлдэгдэл ХББЗ0.5=35.4
Уриншийн эхэнд элдэншүүлэггүй болон хавсан уриншийн талбайн гадаргууд
сүрэл гуурсны тоо хүрэлцэхүйц 126-150 ш/м2
байхад /5.46-8.55 г/5 мин/ шороо
хийсч хөрсний хийсэлт бараг байхгүй салхи тэсвэрлэх чадварын үнэлгээгээр бүрэн
тэсвэртэй байсан бөгөөд уриншийн эцэст болон дараа жилийн тарилтын өмнө
элдэншүүлэггүй уриншид 97.1-110 ш/м2
буюу 18.20-25.83 г/5 минутад хийсч бүрэн
тэсвэртэй байхад хавсан хувилбарт уриншийн эцэст 48.0 ш/м2
буюу 55.78 г/5
минутад хийсч дунд зэрэг тэсвэртэй, хавар тарилтын өмнө 28.2 ш/м2
буюу 119.7 г/5
минутад хийсч тэсвэргүй ангилалд багтаж байна (1-р хүснэгт). Энэ нь хавсан
уриншийг хог ургамалтай тэмцэх зорилгоор олон дахин боловсруулснаас гуурс
сүрлийн усталт ихсэж цаашлаад хөрс элэгдэх үйл явц эрчимждэгийг харуулж
байна.
Уриншилж боловсруулсан талбайд салхины элэгдэл үүсэх хамгийн эмзэг үе
нь уриншласны дараа хавар хөрсний өнгөн үе хатаж эхлэхээс буудай ургаж
хөрсийг салхины элэгдлээс хамгаалах хүртэлх үе юм. Энэ үед хөрсний салхинд
тэсвэртэй үрлэнцэрийн хэмжээ багасахын зэрэгцээ салхины хүч, давтамж хамгийн
их болдог.
Элдэншүүлэггүй уринш хийснээр сүрэл, гуурсны хадгалалт сайжирч хөрсний
элэгдэл бүрэн зогсох боломжтойг судалгааны дүн харуулж байна.
Судалгаанаас үзвэл элдэншүүлэггүй уринш нь хөрсийг салхины элэгдлээс
бүрэн хамгаалах (5.46-25,83 г/5 мин) хэмжээнд байна. Харин хавсан уринш
уриншийн эхэнд 8.55 г/5 мин буюу бүрэн тэсвэртэй байсан хэдий ч уриншийн
эцэст 55.78 г/5 мин буюу дунд тэсвэртэй, дараа хавар тарилтын өмнө 119.7 г/5 мин
буюу салхинд тэсвэргүй болж байна.
Туршлага тавьсан жилүүдэд хучлага тогтоож гербицид цацсан уриншийн 1
ам метр талбайд хадгалагдан үлдсэн гуурсны тоо 97.1-150.0 ш/м2
дунджаар 123.5

6. ш/м2
байгаа нь салхинд тэсвэртэй байх нөхцөл хангагдаж хөрсийг салхины
элэгдлээс бүрэн хамгаалах боломжтойг харуулж байна.
Уриншийн хувилбаруудын ургамлын үлдэгдэл, г/м2
ба бүхэлшил, %
/2007-2010 оны дундаж/
Тахирмаг-1
Бидний 4 жилийн судалгаагаар элдэншүүлэггүй уриншийн талбайд гуурс
сүрлийн 73.3 %, хавсан уриншийн талбайд 38.1 % нь үлдсэн байна. Ер нь хавж
элдэншүүлэх технологийн үед уриншийн талбайд хавар анх байсан сүрэл гуурсны
38.1% хувь нь намар үлдэж байгаа нь хөрсийг салхинаас бүрэн хамгаалж чадахгүй
ч хийсэлтийг тодорхой хэмжээгээр бууруулж байна.
Үүнээс дүгнэж үзвэл элдэншүүлэггүй уринш бэлтгэснээр хийсэлтийг бүрэн
зогсоож болох ба гуурс сүрлийн үлдэлтийг бараг 2 дахин нэмэгдүүлж тэр
хэмжээгээр хийсэлтийг зогсоож болохыг бидний судалгааны дүнгээр нотлогдов.
Дүгнэлт
1. Уриншийн эхэнд элдэншүүлэггүй болон хавсан уриншийн талбайн
гадаргууд сүрэл гуурсны тоо хүрэлцэхүйц 126-150 ш/м2 байхад /5.46-8.55
0
50
100
150
Элдэншүүлэггүй
уринш
Хавсан уринш Элдэншүүлэггүй
уринш
Хавсан уринш
Гуурс, ш/м2 Бүхэлшил, %
150
126
61.75
59.1
110
48
51.75
45.5
97.1
28.2
49
38.5
Уриншийн эхэнд Уриншийн эцэст Дараа хавар тарилтын өмнө

7. г/5 мин/ шороо хийсч хөрсний хийсэлт бараг байхгүй салхи тэсвэрлэх
чадварын үнэлгээгээр бүрэн тэсвэртэй байна.
2. Уриншийн эцэст болон дараа жилийн тарилтын өмнө элдэншүүлэггүй
уриншид 97.1-110 ш/м2
буюу 18.20-25.83 г/5 минутад хийсч бүрэн
тэсвэртэй байхад хавсан хувилбарт уриншийн эцэст 48.0 ш/м2
буюу 55.78
г/5 минутад хийсч дунд зэрэг тэсвэртэй, хавар тарилтын өмнө 28.2 ш/м2
буюу 119.7 г/5 минутад хийсч тэсвэргүй ангилалд багтаж байна.
Ашигласан хэвлэлийн жагсаалт
1. Баатарцол Б. Тариалангийн төв бүсэд уринш боловсруулалтыг цомхотгох
боломж // ХАА-н ухаанаар докторын зэрэг горилсон бүтээл УБ. 1997
2. Мижиддорж Ж. Тариалангийн хөрс хамгаалах элдэншүүлэггүй технологи
Дархан 2012
3. Мижиддорж Ж., Сайханцэцэг С. Тариалангийн хөрсний элэгдэл, доройтлыг
зогсоох зохистой технологи төслийн 2007-2009 оны тайлан
4. Мянганбаяр Д. Монголын Дорнод талын газар тариалангийн бүсэд сүрлэн
хучлага хэрэглэж хөрсийг элэгдлээс хамгаалах боломж // ХАА-н ухааны
докторын зэрэг горилсон бүтээл УБ 1996
5. Сайханцэцэг С.,Намбар Ж., Баатарцол Б., Ганболд Н., Химийн уринш
бэлтгэх боломж Тариалан сэтгүүл, 2005, №2
6. S.Saikhantsetseg. “Possibility to use no tillage and straw mulch technologies for
fallow and cereal rotation in central agricultural region of Mongolia” Mongolian
Academy of Agricultural Sciences. Journal of Agricultural sciences Vol.6(02),
page 86-89, 2010
7. Сайханцэцэг С., Намбар Ж., Баатарцол Б., Ганболд Н., “Сравнительное
изучение способов обработки паровых полей” Сборник научных докладов
XYI международной научно-практической конференции Часть-I 29-30 мая,
стр 216-218, 2013
8. Сайханцэцэг С. Уринш үр тарианы сэлгээнд элдэншүүлэггүй технологи
хэрэглэх, хучлага үүсгэх боломж // ХАА-н ухаанаар докторын зэрэг горилсон
бүтээл УБ. 2014

8. 9. Сайханцэцэг С., Б.Баатарцол., ҮХААЯ, ХААҮШУОНТөв, УГТЭШХ, ХААИС
хамтран зохион байгуулсан “Хөрсний үржил шимийг сайжруулах арга,
технологи” сэдэвт онол үйлдвэрлэлийн бага хуралд “Үр тарианы таримлын
хөрс боловсруулах дэвшилтэт арга технологи” хурлын эмхэтгэл, Хуудас 32-
36, 2014.02.14
10.Zapata F. Handbook for the Assessment of Soil Erosion and Sedimantation
Using Environmental Radionuclides, IAEA, Vienna, Austria. 2002
Web:
1. www.erosioncontrol.com
2. www.erosioncontrol-products.com/soil-erosioncontrol
3. www.erosioncontrol.com
4. en.wikipedia.org/wiki/Cover_crop