хичээл 2

1. ЛЕКЦ 2
 Шавжийн гадаад ерөнхий бүтэц
 Чээж түүний дагавар эрхтэн
 Хөл түүний хэлбэрүүд
 Далавч
 Шавжийн өнгө

2.  Шавьжийн биеийн хоёр дугаар хэсэг чээж
гурван цагиргаас тогтох ба эдгээрийг
өмнөт, дунд, шувтрага чээж гэж нэрлэнэ.
Шавьж болгонд чээжний цагираг тус
бүрийн хөгжил харилцан адилгүй байдаг.

3. ЧЭЭЖНИЙ ДАГАВАР ЭРХТЭН
• Урд далавч, урд 2 хөл байрлана.
Өмнөт чээж
• Хойд далавч, дунд хол байрлана.
Дунд чээж
• Хойд хөл байрлана.
Шавтрага чээж

4.  Өмнөт хөл нь хөгжилтэй шавьжуудад
(хайчлуур, бууцны цох) өмнөт чээж хөгжил
сайтай байх ба харин далавчны хөгжлөөс
болж бусад цагирагийн хөгжил шалтгаална.
Хэрэв хоёр хос далавч ижилхэн хөгжилтэй
бол цагирагууд нэгэн төрлийн байдаг. Хэрэв
өмнөт далавч голлох үүрэгтэй бол дунд чээж,
хэрэв хойт далавч, өмнөт далавчаасаа том
бол шувтрага чээж илүү хөгжилтэй байдаг.
Далавчгүй шавьжуудад чээжний бүх
цагирагийн хөгжилт ижил байдаг.

6.  Цагираг тус бүр склерит гэгдэх тусгаарлах бамбайгаас
тогтоно. Үүнд: тергит (нуруу), стернит (доод) плейрит
(хажуу) гэж хуваана. Хэвлэйн плейритууд нимгэн
байдаг нь шавьжийн амьсгалахад хэвлийн эзэлхүүнийг
өөрчлөх явдалтай зохицсон зохилдоо юм. Харин
чээжний плейрит нь трегит ба стерниттэй адилхаи
зузаан байдаг. Дунд чээжний тергит хойш уртсан
бамбай үүсгэх нь олонтой тохиолдоно. Цохонд жижиг
гурвалжин буюу өөр хэлбэртэй байдаг. Харин
бясааных заримдаа маш их уртсаж хэвлэйг бараг
бүрхдэг. Чээжний цагираг тус бүр хос хөлтэй байдгаас
гадна дунд ба шувтрага чээжинд хос хос далавч
бэхлэгдэнэ. Шавьжийн ангилалд чээжний бүтэц маш
их үүрэгтэй.

7.  Чээжний цагираг болгонд нэг хос хөл
байдаг тул бие гүйцсэн шавьж 3 хос
хөлтэй байдаг. Шавьжийн хөл дараахи
үеүүдээс тогтоно. Хөлийн эх биетэй нийлж
байгаа жижиг үеийг аарцаг гэх ба түүний
дараагийн үеүүдийг тойг, шаантаг, шилбэ,
сарвуу гэж нэрлэнэ.

8.  Аарцаг шаантаг хоёрын зааг дээр байдаг
жижиг тойг нь шаантаг чөмөгний
хөдөлгөөөнийг сайжруулж өгдөг ба
заримдаа үгүй болсон байдаг. Шавьжийн
сарвуу 1—5 үеэс тогтож, түүний үзүүрт
хумс, соруул байдаг. Сарвууны соруулын
тусламжаар шавж гөлгөр гадаргуутай зүйл
дээгуүр (шил, чулуу мэт) явж чадахаас
гадна нуруугаа доош харуулан явж ч
чадна. Шилбэн дээр өргөсүүд, байж болно.

9. ШАВЖИЙН ХӨЛ ОЛОН ХЭЛБЭРТЭЙ
Гүйх
хөл
Сэлэх
хөл
Үсрэх
хөл
Барих
хөл
Соруулт
хөл
Ухагч
хөл

11. ГҮЙХ ХӨЛ

12. УХАГЧ ХӨЛ

13. СОРУУЛТ ХӨЛ

14. ЦУГЛУУЛАГЧ ХӨЛ

15. ДАЛАВЧ