Zoology

1. Шавьж
БОХТ-С2 М.Мөнхжавхлан.

2. Амьтны аймаг-Сээр нуруугүйтэн

3. Хүрээ-Үет хөлтөн.
Олон хөлтэй, үечилсэн хөлтэй.
Тэдгээрийн ерөнхий шинж
• 2 талын тэгш хэмтэй
• бие нь үечлэгдсэн
•Толгой цээж хэвлий гэсэн 3
хэсэгтэй зарим нь толгой цээж
гэсэн 2 хэсэгтэй байдаг.
•Хитин бүрхүүлтэй
•Мөч нь үечлэгдсэн
•Хоол боловсруулах эрхтний
болон цусны нээлттэй
системтэй.
•Саланги биетэй.
•МӨЧДИЙН ҮҮРЭГ:
• Хөдлөх, мэдрэхүй, амны
аппарат, хамгаалах, довтлох,
эрхтний үүрэг гүйцэтгэдэг.

4. Үет хөлтнийг 4 ангилан үзнэ.
 Заламгай амьсгалууртан (Branchiata)
 Трахейтан (Tracheata)
 Трилобит хэлбэртэн (Trilobitomorpha)
 Хелицертэн (Chelicerata)

5. Заламгай амьсгалууртан (Branchiata)
урт нарийн биетэй үе бүрээс гарсан хөлтэй

6. Трахейтан (Tracheata)
Зөгий (Hymenoptera баг)
3 хос хөлтэй, толгой,цээж, хэвлий гэсэн 3
хэсэгтэй, далавчтай

7. Трилобит хэлбэртэн (Trilobitomorpha)
5 хос хөлтэй, толгой-цээж,хэвлий гэсэн 2
хэсэгтэй, эхнийх нь хавчих үүрэгтэй

8. Хелицертэн (Chelicerata)
4 хос хөл, толгой хэвлий гэсэн 2
хэсэглэлтэй.

9. Шавжний анги транхейн сувгийн
тусламжтайгаар амьсгалдаг,гурван хос хөлтэй.
Үет хөлтний хүрээний
хамгийн том анги
бөгөөд сая гаруй зүйл
амьтад тэмдэглэгдээд
байгаа боловч 1,5 сая
орчим зүйл байх нь
зайлшгүй гэж эрдэмтэд
үзжээ. Дэлхийн амьтны
зүйлийн бүрдлийн
талаас илүү хувийг
шавьж эзлэх бөгөөд
нээгдээгүй 30 саяаас
илүү зүйл шавьж
байгаа гэж тооцдог
байна.
Бие гүйцсэн
шавьжны хэмжээ
0.139 мм- 55.5 см, жин
нь 70 гр хүрнэ.

10. Шавжны биеийн бүтэц
•Толгой, цээж, хэлвий гэсэн 3
хэсгээс тогтоно. Цээжний үе
бүрээс толгой хөл гарсан байдаг.
•Амны аппарат дээд доод эрүү,
дээд доод уруулаас тогтоно.
•Хоол боловсруулах систем нь
өмнөд гэдэс, залгиур улаан
хоолой гүеэ булчинлаг ходоод гэж
хуваадаг.
•Мэдрэлийн системд тархи
/өмнөд, дунд,хойд/ багалзуурын
зангилаа мэдрэлийн гинж.
•Дотоод үр тогтолттой , салангид
бэлэгтэй, бэлгийн гадаад шинж
тэмдэг сайн хөгжсөн.
•Бүрэн хувирлтай: өндөг, нимф,
авгалдай хүүхэлдэй, бие гүйцсэн
хэлбэр.
•Бүрэн бус хувиралтай: өндөг,
нимф, авгалдай хүүхэлдэй, бие
гүйцсэн хэлбэр.

11. Баг: Хос далавчтан буюу ялааны баг
 Нэг хос тунгалаг,
сарьслаг, будагдсан
далавчтай. Энэ нь
цээжний дунд үед
байрладаг.
 Биеийн хойд хэсэгт
2догч далавчтай энэ нь
дуу гаргах эрхтэн
болсон.
 Толгой бөмбөлөг, хагас
бөмбөлөг хэлбэртэй энэ
нь цээжний нимгэн
хэсэгтэй нимгэн зөөлөн
эдээр холбогдсон.
Байнгын хөдөлгөөнтэй.

12. Биеэ хамгаалах зохилдлого.
 Шавьж амьтдаас биеэ хамгаалахын тулд амьдарлын тэмцэлд янз бүрийн
зохилдлогоо болжээ. Шавьжийн амьдралд биеийн өнгө чухал үүрэг
гүйцэтгэнэ. Ихэнх шавьжийн өнгө өөрийн амьдрах орчны өнгөтэй ижил
байдаг ба зарим шавьжууд ургамлыг навч, мөчир гэх мэт эрхтэнтэй төсөөтэй
болох, ямар ч төрлийн холбоогүй өөр хортон шавьжтай адил цоохор өнгөтэй
болох зэрэг зохилдлогыг олсон байдаг.
 Ийм үзэгдлийг ивээх өнгө гэж нэрлэнэ. Ихэнх шулуун далавчтан бясаа зөрэг
нь орчны байдалтай адилхан ногоон хүрэвтэр, бараан саарал өнгөтэй
байдаг. Гэтэл нисч яваа үед хойд далавч нь тод өнгөтэй харагддаг ба
суумагц өмнөд далавчиндаа хучигдан бараг харагдахгүй шахам болдог
тохиолдол ч бий. Алаг цоохор цэцгийн дунд нич яваа эрвээхий тод харагдах
боловч далавчаа босоо байдлаар хумхин суумагц цэцгийн өнгөөс
ялгагдахгүй байх нь олон бий. Энэ далавчний дээд доод талын өнгө ижил
биш байдагтай холбоотой байдаг юм. Төөлүүрч эрвээхийн авгалдай
(Geometridae) өөрийн амьдралд аюул тулгармагц модонд хойд хөлөөрөө
бэхлэгдэн босмогц модны навчний мөчрөөс үл ялгагдана. Орчны өнгөтэй
адил төсөөтэй болсон байхаас гадна зарим шавьж маш тод өнгөтэй байдаг.
үүнд : буглаа цохууд, зөгий хэдгэнийг нэрлэж болно. Үүнийг айлгах өнгө
(мимикри) гэнэ. Гэтэл өөртөө ямар ч хамгаалах чадваргүй боловч махчин
амьтдыг айлгах чадвар бүхий бусад шавьжийн адил тод өнгөтэй, алаг
цоохор биетэй шавьжууд байна.

14. Шавжний байгаль дахь аж ахуйн ач
холбогдол
 Шавьж олон янзын цэцэгт ургамлуудын тоосыг хүртээдэг тул
байгальд асар их ач холбогдолтой. Шавьжаар тоос хүртдэг
цэцэгт ургамлууд маш олон. Зарим ургамлууд зөвөн тоос
хүтэхгүйгээр үржиж чадахгүй. Ургамлын тоос хүртээгч
шавьжуудаас нэгдүгээрт сарьсан далавчтан ялангуяа балт
зөгий үхэр хэдгэнэ, хоёрдугаарт хос далавчтан (элдэв ялгаа)
гуравдугаарт эрвээхий орно. Хөрс үүсэх процесст шавьжууд
ялангуяа термит ба шоргоолжууд их ач холбогдолтой. Эдгээр
нь бусад авгалдайн адил газрын хөрсөнд амьдарч нүхлэн
сийрэгжүүлж агаар чийг дулааны солилцоог сайжруулах ба
ухгамал амьтдын үзэгдлийг задалж яазмагаар баяжуулна.
Шилмүүст модны хагдарч унасан шилмшшсшшд шавьжий
үйл ажиллагаагүйгээр ялзмаг үүсгэж чадахгүй. Шавьжууд
элдэв амьтдын ялгадас, хүүр, сэг ургамлын хагдарлыг
задалж ариутган-цэвэрлэгчийн үүрэг гүйцэтгэхийн зэрэгцээ
байгаль дахь бодисын эргэлтийг нөхцөлдүүлж түүнийг
түргэсгэнэ. Шавьж идэштэн шувууд ба сүүгээр бойжигчид
цөөнгүй.

16. Шавьжний аж ахуй
 Эрт цагаас хүн төрлөхтөн балт зөгий торгоны
эрвээхийн аж ахуйг хөгжүүлж байна. Балт
зөгий балт ургамлуудын тоос хүртээж таримал
ургамлын ургацыг нэмэгдүүлдэг ач тус нь
түүний бүтээгдэхүүний ашгаас даруй 10-20
дахин их байдаг байна. Манай оронд зөгийн аж
ахуйг хөгжүүлж байна.

17. Идэж болох шавьжнууд
“Араатны хаан
арслан” киног хүн бүр
мэддэг бөгөөд энэ
киноны хамгийн
хөгжилтэй дүрүүд
болох Тимон, Пумба
хоёрыг санаж байгаа
биз дээ. Харин одоо
тэдний юу иддэгийг
санаарай. Тэд
шавьжаар хооллодог
байсан биз. Тэгвэл
орчин үед зөвхөн
амьтад төдийгүй
хүмүүс ч шавьж иддэг
болсон байна. Зарим
орны хувьд шавьж нь
маш үнэтэй, амттанд
тооцогдох нь ч бий.

18. Шавжний байгаль дахь аж ахуйн хор хөнөөл
 Зарим шавьжууд хүн амьтанд халдварт өвчин
тараан дамжуулдаг. Тахал өвчнөөр төрвөгө,
зурам, туулай мэтийн мэрэгчид өвчилдөг. Бүүрэг
хүн, амьтдад тахлыг тараагч гол эзэн нь мөн.
Бүүрэг маш олон зйүл байна. Гэрийн ялаа (Musca
domestica) хүний гэр ахуйтай ямагт холбоотой
байдаг тул янз бүрийн халдварт өвчнийг
(туберкулез цусан суулга гэх мэт) ба паразит
дугираг хорхой өндөгүүдийг дамжуулан тараана.
Анафелекс төрлийн шумуулууд халуун хумхаа
өвчнийг тараадаг зарэг олон жишээг дурьдаж
болно.

19. Анхаарал тавьсан явдалд
баярлалаа.