хичээл 1

1. ОЙН ҮРИЙН АЖ АХУЙН ЕРӨНХИЙ
ОЙЛГОЛТ ХӨГЖИЖ ИРСЭН БАЙДАЛ
Лекц 1

2. ЛЕКЦИЙН СЭДВҮҮД
 Ойн үрийн аж ахуйн ерөнхий ойлголт хөгжиж
ирсэн байдал
 Үрийн төв лабораторийн тухай

3. ОЙН ҮРИЙН АЖ АХУЙН ЕРӨНХИЙ ОЙЛГОЛТ
ХӨГЖИЖ ИРСЭН БАЙДАЛ
 Ой модыг хүн өсгөж үржүүлэхийн тулд түүний үрийг
ашиглана. Үр соёолж ургах улмаар том мод сөөг
болоход орчин зүйн хувьд тохиромжтой нутаг оронд
ойжуулах табайд үрийг шууд суулгаж ирээдүйн ой
үүсэх боломжийг хангадаг. Тэгэхлээр ойжуулах
ажлын үндсэн эх хэрэглэгдэхүүн нь мод сөөгний
үрийг судлах ойн үрийн аж ахуйг хөгжүүлэх явдал
чухал байдаг.
 Ойн үрийн аж ахуй нь морфологи биологи хийгээд
модлог ургамлын ургацын чанар, тухайн ургамлын
сортын бүх шинжийг хэдгэлж чадсан үрийг их
хэмжээгээр бэлтгэн нийлүүлэх зорилго бүхий ойн аж
ахуйн үйлдвэрлэлийн тусгай салбар юм.

4.  Шилмэл модноос мөчир авч залгаж ургуулах замаар
шилмэл модны үрийн плантаци байгуулах санаа
туршилт үйлдвэрлэлийн ажил анх Швед Испани гэх
мэт олон улсад эхэлжээ.
 Энэ шинжлэх ухааныг үндэслэгч нь Данийн эрдэмтэн
Сирах Ларсен 1934 онд анх модлог ургамлын удмын
шинж чанар ургал эрхтнээр бүрэн төгс дамжих зүй
тогтлыг гаргасан байна. Латвийн эрдэмтэн Д.М.
Пирагсийн мэдээлснээр бүр 1972 он гэхэд Шведийн
ой зүйчид шилмэл нарсны үрийн плантацийс 1.3 тн
үр бэлтгэн авч байжээ. Э. Пейний 1955
тэмдэглэснээр Баруун Европт харьцангүй эрт
тухайлбал Германд 1800 аад оны үед мод сөөгний үр
бэлтгэж тарьц суулгац ургуулж байжээ.

5. МОНГОЛД
 Ойн үрийн аж ахуй нь манай монгол улсад анх 1980
аад оны эхээр шилмэл ой , шилмэл мод сонгон
тусгаарлах ажил хийснээр эхний суурь тавигдсан
бөгөөд 1983 онд Хэнтий аймгийн Биндэр сумын
нарсан ойд шилмэл мод 1ийг илрүүлж 4.7 га талбайд
үрийн байнгын хэсэг тусгаарлажээ. Мөн
хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажилтан
С.Сүрэнжав1987 оноос селекцийн үндсэн дээр
шинэсний үрийн плантаци байгуулах судалгаа
явуулж, Архангай, Хөвсгөл, Дорнод аймагт арав
орчим шилмэл мод илрүүлж 20 гаруй га талбайд үр
бэлтгэх байнгийн хэсэг тусгаарлаж, мөн зөвлөлтийн
Союзгипролесхоз хүрээлэнгийн мэргэжилтнүүд 1987-
1988 онуудад Сэлэнгэ аймгийн нутагт нарсны 101
ширхэг шилмэл мод сонгож холбогдох төсөл бичиг
баримтыг үйлдсэн байна

6.  1970 аад оны сүүлээс сибир шинэсний үр бэлтгэх
болсон билээ. Боргоцой түүх ажлыг боргоцой аяндаа
ангайх үетэй хослуулан доргойж тусгай бэлтгэсэн
дэлгэц дээр үрийг нь унагаж авар аргаар үрийг
бэлтгэдэг. Сэлэнгэ аймгийн нутагт их хэмжээний
шилмэл модыг олж үрийн плантацуудыг байгуулахын
зэрэгцээ түүсэн үрийг 1969-1973 онуудад боргоцой
хатаах цехийг байгуулаж туршилт судалгаа хийсэн
бөгөөд энэ цехэд анхан цайруулсан 87.4 тн
боргоцойноос цэвэр үрийн гарцыг тодорхойлсон
байдаг. Мөн шинжилгээгээр 1000 үрийн дундаж жин
соёололт соёолох эрчим цэвэршилт болон өвчин
хортонд нэрвэгдсэн эсэхийг тодорхойлж үрийн
зэрэгийг тогтоож байжээ.

7. ҮРИЙН ТӨВ ЛАБОРАТОРИЙН ТУХАЙ
 Ойн үрийн төв лаборатор нь 1980 онд
Дендрарийн дэргэд байгуулагдсан бөгөөд
1. Мод сөөгний үрийн чанарыг сайжруулах хийж
үрийн хадгалалт хамгаалалт чанарыг
сайжруулах талаар удирдамж чиглэл өгөх
2. Удамшилын болон тариалалтын чанар тайтай
үрээр ойг нөхөн сэргээх ажлыг нахгах үрийн
ургацгүй жил ойжуулалтанд шаардагдах үрийг
тасралтгүй хангаж байх зорилго бүхий ойн
үрийн улсын нөөцийн санг бүрдүүлэн уг санг
зарцуулах нөхөн сэлбэх ажлыг эрхэлдэг
байлаа.

8.  1980 онд байгууллагдсан үрийн лаборатори нь
лабораторийн эрхлэгч инженер / Ц. Бүжинлхам/,
үрийн лаборант /Д. Нэргүй / гэсэн 2 орон
тоотойгоор ажиллаж жил бүр улсын хэмжээнд
бэлтгэсэн 8000-10000кг үрийн 250-300ш үрийн
дундаж дээжинд мод сөөгний үрийн ургах эрчим
соёололт, 1000 үрийн жин цэвэршилт амьдрах
чадвар, чийг зэрэг үзүүлэлтүүдээр үрийн
чанарыг тодорхойлон стандартын зэрэглэл, 1
уртааш метрт тарих үрийн нормыг тогтоодог
байна. Үрийн лабораторыг байгуулахад ЗХУ ойн
аж ахуйн улсын хорооноос ойн үрийн
лабораторийн иж бүрэн тоног төхөөрөмжийг
1980 онд бэлэглэсэн.

9.  Ойн үрийн төв лаборатори нь 1980 оноос хойш
90 гаруй байгууллага, иргэдийн мод, сөөгний
100.5 тн үрийн 4500 гаруй дундаж дээжинд
чанарын шинжилгээ хийж стандартын зэрэглэл
тогтоолоо. Лабораторийн шинжилгээний дүнгээс
үзэхэд сүүлийн 10 гаруй жилд шилмүүст модны
үрийн 3-р зэргийн болон стандартад тэнцээгүй
үрийн эзлэх хувийн жин жилээс жилд нэмэгдэж
нэг, хоёрдугаар зэргийн үрийн эзлэх хэмжээ
байнга буурч байна.