хичээл2

1. Үр өгөлтийн бүтээмж болон
чанар
Лекц 2

2. Лекцийн сэдвүүд
 Үр өгөлтийн бүтээмж, чанар
 Үр өгөлтөнд байгаль, экологийн хүчин
зүйл нөлөөлөх нь

3. ¯ð ºãºëòèéí äàâòàëò ãýäýã íü
 Үрийн арвин óðãàëòûí ¿åä èõ õýìæýýíèé
íººö á¿õèé íºõºí ñýëáýõ áîäèñ
çàðöóóëàõтàй õîëбоотой áèîëîãèéí
¿çýãäýë þì. ¯ðèéí óðãàö ¿¿ñýí á¿ðýëäýõ
÷óõàë ¿å øàò áîë ¿ð íü íººö áîäèñ
õóðèìòëóóëàõ áîëîâñðîõ ÿâäàë þì. ¯ðýíä
õèìèéí íèéëìýë íýãäýë ¿¿ñýæ á¿ðýëäýõýä
öàã óóðûí õ¿÷èí ç¿éë èõýýõýí íºëººòýé.
Áîðîîòîé õ¿éòýí ¿åä ¿ð á¿ðýí
áîëîâñîðäîãã¿é áà õýâèéí íºõöºëòýé
õàðüöóóëàõàä ¿ðèéí æèí õýìæýý áàãà
áàéäàã.

5.  Àëèâàà íýã ç¿éëèéí ìîäон äýýð àâ÷ ¿çýõýä
îðøèí áàéãàà ãàçàð ç¿éí îð÷èí ¿ð
áîëîâñðóóëàõ áàéäàë õî¸ðûí õîîðîíä òîäîðõîé
õîëáîîòîéã судлаачид òîãòîîñîí байдаг. Ãàçàð
ç¿éí îð÷èí õîéøëîõ á¿ð áóþó àãààðûí
òåìïåðàòóð õ¿éòðýõ õýìæýýãýýð ìºí
óóëàðõàã íºõöºëä äàëàéí ò¿âøèíººñ äýýø
ºðãºãäñºí õýìæýý èõñýõ á¿ð áîðãîöîéí
õýìæýý, ¿ðèéí æèí òºäèé õýìæýýãýýð
áàãàñíà. Ìàíàé îðíû íºõöºëä ¿ðèéã óóëûí,
äóíäàæ áà äîîä á¿ñë¿¿ðýýñ áýëäýõ
øààðäëàãàòàé.

6. Æèìñ æèìñãýíý, ¿ð ºãºëòийн
á¿òýýìæèò ÷àíàð.
 Энэ ÷àíàð íü ìîä, сөөгний õºãæëèéí èäýð
íàñàíä íü òîõèîëääîã. Ýíý òîõèîëäîëä óðãàìëûí
îðãàíèçì øèíý ¿å øàò áîëäîã. Îíòîãåíåç íàñ
ã¿éöýõ ¿å øàò. Ýíý ¿åä âåãåòàöèéí ºñºëò
ýð÷èìтэй явагдах ба áîäèñûí ñîëèëöîî
áàëàíñæèæ, ãåíåðàòèâ îð÷èí á¿ðýí ä¿¿ðýí
á¿ðýëääýã. Ýíý ¿åèéí ýõíèé æèëä ¿ð æèìñ,
áîðãîöîé ñàìàð çýðýã íü èõ áèø áàéäàã,
¿¿íýýñ ãàäíà ¿ðèéí ÷àíàð ñàéí áèø áàéäàã.
Öààøäûí ¿å øàò áîëîõ îíòîãåíåçèä (áýëãèéí
¿ðæèëä èõýñäýã áàéíà)
(Ì.Õ.×àéëàõÿíûíõààð)

7. Ìîäëîã óðãàìëûí ¿ð ºãºëòèéí îíöëîãèéã
ºâñëºã óðãàìàëòàé хàðüöóóëàõàä үð
ºãºõ õóãàöàà íü ÿíç á¿ð áàéäàã.
1. Îëîí óäàà
2. Äàâòàìæòàé

8.  ¯ð ºãºëòèéí áèîëîãèéí îíöëîãò äîîðõè õ¿÷èí
ç¿éë íºëººëäºã. Íàñ, óðãàìëûí ãåíîòèï, ¿ð
ºãºëòèéí äàâòàìæèéí øèíæ ÷àíàðààñ
øàëòãààëäàã. Ìîäëîã óðãàìëûí ¿ð ºãºëòèéí
õóãàöàà íü áóñàä óðãàìëûã áîäîõîä íèëýýä
õîæóó áàéäãààðàà ÿëãààòàé. ßíç á¿ðèéí
¿¿ëäðèéí ìîä, сөөгний ¿ð ºãºëò íü õàðèëöàí
àäèëã¿é õóãàöààíä áîëäîã. Èõýíõ ìîäíû ¿ð
ºãºëòèéí õóãàöàà íü 15-25 íàñàíä, сөөгнийõ
3-8 íàñàíä áàéõààñ ãàäíà çàäãàé òàëáàéä
óðãàñàí ìîä îéä óðãàñàí ìîäíîîñ ýðò ¿ð ºãäºã
áàéíà. (Õ¿ñíýãò 1)

9. Ìîä сөөгний ¿ð ºãºëò
¯ð ºãºõ ìîäíû íàñ
¯¿ëäýð Ойн чºëººíä óðãàñàí Îéä ¯ð, ò¿¿õ õóãàöàà, сар
Ýãýë íàðñ 10-20 20-30 Õ-III
Ãàöóóð 15-20 30-50 IÕ-II
Ñèáèð ãàöóóð 20-30 40-50 ¯III-IÕ
×àðãàé 15-20 25-30 YIII-IÕ
Æîäîî 30 60-70 IÕ-Õ
Ñèáèð õóø 20-30 60-80
¯III-IÕ
Óíæãàð õóñ 10-15 20-30
¯II-¯III
Ýâýð ìîä 40-50 60-80 Õ-ÕI
Àðö 5-8 10-15
IÕ

10. Үр өгөлтөнд байгаль, экологийн
хүчин зүйл нөлөөлөх нь
 Ìîä áóòíû ¿ð ºãºëòèéí ýêîëîãèéí õ¿÷èí ç¿éëä öàã
óóðûí íºëººëºë èõýýõýí ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýäýã.
Òîäîðõîé ¿¿ëäýð öàã óóðûí òààòàé íºëººë íü ¿ð
ºãºëòèéí äàâòàìæ ìºí ýñðýãýýð íºëººëäºã. Äóíäàä
åâðîïûí äóëààí óóð àìüñãàëä ýãýë íàðñíû èõ ¿ðèéí æèë
2-3 æèëä, Òºâ Îðîñûí ýõ ãàçðûí ñýð¿¿í á¿ñýä 2-4
æèëä, Îðîñûí åâðîïûí äîðíîä õîéò òóóëòàé õèëëýõ
çààãàíä 50 æèë òîõèîäîã áàéíà. ¯ð ºãºõ áîëîìæèéí
äóëààíû õÿçãààðûã ( 6-9 ñàðä) 10-12 Ñ ãýæ ¿çäýã.
Öàã àãààðûí íºõöºë íü ¿ðèéí ÷àíàðò íºëººëäºã. Öàã
àãààð õýäèé ÷èíýý õàõèðãàí áàéíà ¿ðèéí ÷àíàð òºäèé
÷èíýý ìóó áàéíà. Ýäàôèê (Õºðñíèé õ¿÷èí ç¿éë) á¿ñ
á¿ñë¿¿ðèéí íºõöºëòýé õàðèëöàí óÿëäàí, ¿ð ºãºëòèéí
íºõöºëä íºëººëäºã. Õºðñíèé ¿ðæèë øèì ñàéí íºõöºëä ìîäîä
ýðò èë¿¿ èõ ¿ð ºãäºã. Óðãàõ íºõöºë íü ¿ðèéí óðãàöàíä
íºëººëäºã.

11.  ¯ðæèë øèì äýýøëýõ òóòàì ¿ðèéí ÷àíàð ñàéæèðäàã. I a –III
áîíèòåòèéí àíãèéí îé äîîä àíãèéí áîíèòåòòòýé ( IY –Y ) îéã
áîäîõîä 2-10 äàõèí èõ ¿ð ºãäºã áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí ìîä áóòíû
óðãàöàíä áèîòèê, õ¿íèé ¿éë àæèëëàãàà íºëººëäºã. Ýõíèéíõ
õîðòîí øàâüæ, 캺ãºíöºðèéí ºâ÷èí õàìààðäàã. Æèøýý íü öàðñíû
¿ð èäýã÷, öàðñíû óðò õîøóóò öîõóóä ¿ðèéã 90% ãýìòýýæ
áîëäîã áàéíà. Ãàöóóðûí ¿ðèéã öàðñíû ¿ð èäýã÷, ãàöóóðûí
ãàëò öîõ, çýâ ºâ÷èí íü Thecopsora padi èõýýð ãýìòýýäýã
áàéíà.
 Ñèáèðèéí øèíýñíèé ñàéí óðãàöûã çàðèìäàà øèíýñíèé
ÿëàà á¿ðýí óñòãàäàã áàéíà. Íàðñ, Ãàöóóðûí ¿ðèéã òîíøóóë,
êëåñò èäýõ áîëîâ÷ óðãàöàíä òºäèé ë èõ íºëºº ¿ç¿¿ëäýãã¿é.
Õ¿íèé íºëººíèé õ¿÷èí ç¿éë íü æèë èðýõ òóñàì óëàì èõýýð
àìüä áàéãàëüä íºëººëæ ¿ð ºãºëòºä эñðýãýýð íºëººëºõ áîëæýý.
Ýíý ¿éë ÿâö òåõíîãåíèéí á¿ñýä èë¿¿ èõ àæèãëàãääàã
áàéíа. Ìîä áóòíû ¿ð ºãºõ ÷àäâàð íü òîîñîíöîðûí òîî, ÷àíàð, òîîñ
õ¿ðòýýõ íºõöºë, ¿ð õºâðºë áóé áîëîõ, áîëîâñðîõîîñ
øàëòãààëäàã.

12.  Îéí ¿ðèéí ñóäàëãààíä ¿ðèéí áîëîâñðîëòûã äºðâºí ¿å øàò áîëãîí
õóâààäàã. Òîîñ õ¿ðòýëò, ¿ð æèìñíèé õºãæèë, ¿ðèéí áîëîâñðîëò,
áîëîâñîðñîí ¿ð ýõèéí áèåíýýñ ñàëàõ. Ýäãýýð äºðâºí ¿å øàò
àìæèëòòàé ÿâàãäàæ ¿ð áîëîâñðîõ íü öàã óóðûí òààëàìæòàé
íºõöºëèéã øààðääàã. Þóíû ºìíº öýöãèéí íàõèà á¿ðýëäýõ ¿åä öàã
àãààð òààëàìæòàé áàéõ øààðäëàãàòàé áàéäàã. Èõýíõ ìîäëîã
óðãàìëûí ¿ðèéí íàõèà âåãåòàöèéí ¿åä á¿ðýëäýõ áºãººä óðä æèë íü
öýöýãëýëòèéí ¿åä òîõèîäîã áàéíà.
 ¯ðæëèéí íàõèàíû á¿ðýëäýõ ¿åèéí õîîлëîëò ìóó áàéõàä
àññèìèëÿöèéí óðñãàë áàãàñàæ èðýýä¿éí óðãàöûí õýìæýýã
áàãàñãàäàã, ìºí ýñðýãýýð áàéäàã. Öýöãèéí íàõèàíû ¿ð õºâðºëèéí
á¿ðýëòýлтэнд õóð òóíäàñ àãààðûí ÷èéãøèëò áàãà, áàãà ¿¿ëòýé
(6-ð ñàð) çóí øààðäëàãàòàé áàéäàã. Îé судлаа÷äûí àæèãëàñíààð
õóóðàéâàð çóí áîëñíû äàðàà æèë íü èõ óðãàöûí æèë òîõèîäîã
áàéíà. Òîîñ õ¿ðòýõэд ìºí õóóðàé äóëààí öàã àãààð øààðäëàãàòàé
áàéäàã áàéíà. Ýíý ¿åèéí àãààðûí ÷èéãøèëò èõ áàéõ нь æèìñèéã
ìóóòãàäàã ба ñàëõè òîîñîíöîðûã õèéñãýäýã. Áîðîî ç¿ñýð÷ îðîõîä
òîîñîíöîðûã ãàçàð óíàãàæ ¿ð òîãòîëò õàãàñ ýñâýë îãò
ÿâàãääàãã¿é áàéíà. ( À.Ï.Òîëüñêèé, 1950)