11. uil ug+

1. 1. ¯éë ¿ã, ò¿¿íèé ¿íäñýí øèíæ
2. ¯éë ¿ãийн хэв байдлын нөхцөлүүд

2. ¯ÉË Үà ÃÝÆ ÞÓ ÂÝ?
Бодот ертөнцийн хүн амьтан , юмс
үзэгдэл
Үйл хөдлөл, явц, байдал
хэв, байдал , цаг , төлөв, биеийн
айтай
ихэвчлэн өгүүлэхүүний үүрэг
гүйцэтгэдэг

3. ҮҮРЭГ НЬ:
өгүүлбэр бүтээх
өгүүлбэр дэх үгсийн хэлзүйн
хэлбэржилт, захирах, захирагдах
харьцааг тогтоох

4. ҮЙЛ ҮГИЙН ҮНДСЭН
ШИНЖ
• Тухайн хэлний уугуул үгсийн сангийн
гол бүрэлдэхүүн хэсэг. Язгуур үйл үгийн
дотор харь хэлний үйл үг байдаггүй;
канон-д-х, шэйр-л-х, мэйл-д-х...
• явц
шинэчлэх
томрох
байдал
мишээх
догдлох
Үйл
хөдлөл
явах
суух

5. ЯВАХ,
ХАРАХ,
ХЭЛЭХ...
Үгийн сан
учирзүйн
үүднээс
ҮЙЛ ҮГ
ИДЭВХТЭЙ ИДЭВХГҮЙ
ЦАЙРАХ,
ТОМРОХ...

6. ХАРАХ,
ХЭЛЭХ,
ШИРТЭХ...
Үгийн сан
хэлзүйн үүднээс ҮЙЛ ҮГ
Тусах Эс тусах
ЦАЙРАХ, ТОМРОХ
ҮСРЭХ...

7. Үйл үгийн АЙ
Хэлзүйн
байдал
холбох
төгсгөх
Үгийн сан-хэлзүйн
хэв

8. Үйлийн нөхцөл
Үйл+Үйл
Үйлийн тийн ялгал
Үйлийн нөхцөлдүүлэн холбох
Нөхцөл үйл
9-13 /15/
Үйл+Нэр
Цагт нэр
Үйлт нэр
Тодотгон холбох нөхцөл
-х, -аа, -гч, -сан, -даг маар хуйц

9. хүлээнэ
би
чамайг
бороон дунд
тосч
Олон гартай:

10. Өгүүлбэрт
•Би явнаөгүүлэхүүн
•Инээх нь дөлгөөнөгүүлэгдэхүүн
•танилцахыг хүснэтусагдахуун
•Даарснаас өвдөвбайц

11. Ганц үндэстэй:
Нэр үг
Би,
миний
Алт,
алтны
Үйл үг
Яв-
Явуул-
Явчих-

12. Хувилах шинжээр нь
Үйл үг
төгс
дутмаг

13. Үйлийн нөхцөл
ҮЙЛ
ҮНДЭС
Үйлийн
эзэн
Болц,
байдал
Цаг,
бие
Үйл үгийг
бусад үйл
үгтэй холбох
харьцаа
Хэлзүйн
утгатай
залгаврууд

14. Үгэнд тохиолдох байр,
гүйцэтгэх үүрэг
Үндэс үл үүсгэх
холбох
төгсгөх
Үндэс үүсгэх
хэв
байдал

15. Байдлын нөхцөл нь:
Үйл
үндэс
Байдлын
нөхцөл
Хоёрдахь
үйл
үндэс
хүлээ
-знэ
-чих...
Хоёрдахь
үйл
үндэс

16. Үйлийн үндэс үл үүсгэх
нөхцөл
Үйл үгийг үгтэй холбох,
Өгүүлбэр төгсгөх
ҮҮРГЭЭР НЬ
холбох
Нөхцөлдүүлэн
холбох
Зэрэгцүүлэнхолбох
Угсрууланхолбох
Тодотгон холбох
Одооцагаар
Ирээдүйцагаар
Өнгөрсөнцагаар
төгсгөх
Цагаар төгсгөх
3 цаг
Биеэр
төгсгөх
3 бие

17. ҮЙЛ ҮГИЙН ХЭВ
Үйл
хөдлөл
Үйлийн
эзэн
Үйлэнд
өртөх
зүйл
Үүрэг нь
Үг
бүтээх
Үг
хувилгах
Хэвийн нөхцөлүүд нь
өгүүлбэр, холбоо үгийн доторх
үгсийн хэлзүйн хэлбэржилтийг
тогтоож, захирах, захирагдах
харьцааг заадаг учраас хэл
найруулгын нэн чухал
үүрэгтэй.

18. • “”
• Àâ----÷ººðºº ¿éëäýõ
• -óóë2,-ëãà4, -ãà4,
-àà4
• ßðèóë, òóóëãà,
ãàðãà-, øàòàà
Áóñäààð
¿éëä¿¿ëýõ
• -ãä
• ßðèãä, ¿çýãä,
áîäîãä
Áóñäûí ýðõýíä
¿éëäýãäýõ
ҮЙЛ ҮГИЙН ХЭВÈÉÍ
ÄÀÃÀÂÀÐ
• -ëö
• ßðèëö,
õàðèëö, áîäîëö
Õàðèëöàí
¿éëäýëäýõ
• -ëä
• Áàðèëä,
íààëä,
Õàìòðàí
¿éëäýëöýõ

19. • Òîäîðõîé öàã õóãàöààíû äîòîð áîëæ áàéãàà
¿éë õºäëºëèéí áîëöûí õàðüöààã çààõ õýëç¿éí
àé
ҮЙЛ ҮГИЙН ÁÀÉÄÀË
Áîëö
Á¿ð ìºñºí òºãññºí
Ýñ òºãññºí
Íýã óäàà áîëñîí
Ýð÷èìòýé, ýð÷èìã¿é
äàâòàãäàõ
¿ðãýëæëýõ
Õîðîìõîí áîëîõ
Ò¿ð çóóð áîëîõ

20. Áèå äààñàí ¿ãýýð
Ýõëý-, äóóñ-, óíà-,
ßìàãò, áàéíãà, á¿ðìºñºí
Áîëöûí óòãûã
¯ã á¿òýýõ äàãàâðààð
Õàãà-÷, öîõè-ë, óéë-
ãàíà, ãÿëàëç, öýõýëç…
ßìàãò, áàéíãà, á¿ðìºñºí

21. -×ÈÕ, -×
-ÑÕÈÉ
-ÇÍÀ4
-ÖÃÀÀ4
ҮЙЛ ҮГИЙН ÁÀÉÄËÛÃ
ÈËЯ¯ËÝÕ
Íèéëýã
 ¯¿ñìýë áà ¿¿ñìýë áóñ ¿íäñèéí äàðàà (болц);
 Холбох ба төгсгөх нөхцөл залгах үндэс үүсгэнэ;
 Холбоо үг, өгүүлбэрийн доторх үгсийн хоорондын харьцаа
заахгүй, Өөрөөр хэлбэл, өгүүлбэрзүйн үүрэггүй

22. Хэлзүйн утгатай учраас бүх үйл үндсэнд
залгах боломжтой. Логик зүй тогтол,
хэрэгцээ нь хязгаарлана;
Үгийн бүтцийн дунд тохиолдож,
дагаварт харьцангуй ойр байрлах тул үг
бүтээх дагавар шиг нэг үгэнд давхарлан
орж болдог: хүлээзнэчих, бодозно...

23. Задлаг
-ж,-ч+дуус-, эхэл-, гар-
Тодотгон холбох нөхцөл+бай-, бол-,
Хага, хуга, цоо, цөм... Эрчимтэй болох,
огцом болох
-ж+-ж
 Ярьж дуусах, бичиж эхлэх, гоёж гарах...
 Ярьсан байлаа, явах болжээ...
 Хага цохь, цоо ширт, дэлбэ өшиглө
 Удаж удаж ирэх, хэлж хэлж гарах

24. Байдлын ай
• “”
• Àâ----÷Энгийн
• -схий
• ßðèóëсхий,
òóóсхий, явсхий
Эрчимтэй
• -зна4
• Бодозно,
хүлээзнэ-
Түр
үйлдэх
• -чих
• ßðьчих,
биччих,
ярьчаад
Бүрмөсөн
үйлдэх
• -цгаа4
• Босцгоо,
сурцгаа
Олноор
үйлдэх

25. Энгийн үйлдэх байдал
•  бүтээвэртэй;
• Áàéäëûí èë á¿òýýâýð àâààã¿é á¿õ ¿éë ¿ã
ýíãèéí ¿éëäýõ áàéäàëä áàéíà;
Бүрмөсөн үйлдэх байдал
• -чих/ -ч бүтээвэртэй; (хураагдсан хэлбэр,
аман ярианд тохиолдоно: үзчээд ирлээ...)
• -аад4+орхи: (-аадах4): бичээдэх,
өгөөдөх...
• Одоо-өнгөрсөн-ирээдүй

26. Эрчимтэй үйлдэх байдал
• -схий бүтээвэртэй;
• Үүсмэл ба үүсмэл биш үндсийн дараа
орно;
• Гял-, гэд-, год,
Эрчимтэй үйлдэх
байдал -схий
Ямагт үйл үндсийн
дараа
Явуулсхий,
хотойлгосхий
¯ã á¿òýýõ –схий
äàãàâар
Идэвхгүй язгуурын дараа, ҮҮ
бүтээх –лга4 дагаврын өмнө
Гялсхийлгэ,
гэдийсхийлгэ

27. Түр үйлдэх байдал
• -зна4 бүтээвэртэй;
• Хүлээзнэ, явзна, гарзна;
• түр+ҮҮ
Олноор үйлдэх байдал
• -цгаа4 бүтээвэртэй;
• Хүлээцгээ, явцгаа, гарцгаа;
• Тоогоор зохицох цорын ганц тохиолдол