lecture.jpg (350×350)

1. Ëåêöèéí àãóóëãà:
1. Æèíõýíý íýð ãýæ þó âý? Ò¿¿íèé
øèíæ
2. Æèíõýíý íýðèéã óõàãäàõóóíû
áàãòààìæààð íü àíãèëàõ íü
3. Æèíõýíý íýð á¿òýõ ¸ñ (áèå äààí
ñóäëàõ)

2. Æèíõýíý íýð
òºãñ õóâèëàõ íýðñèéã æèíõýíý íýð ãýíý.
УТГА НЬ • Áîäèò åðòºíöèéí õ¿í, àìüòàí, þìñ ¿çýãäýë,
õèéñâýð óõàãäàõóóíûã øóóä íýðëýсэн
ХУВИЛАЛ
НЬ • òîî, òèéí ÿëãàë, õàìààòóóëàõын íºõöºë
ӨГҮҮЛБЭРТ • èõýâ÷ëýí ºã¿¿ëýãäýõ¿¿í, òóñàãäàõóóí
ãèø¿¿íèé ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã

3. Æèíõýíý íýðèéí øèíæ
1
 Тîî, òèéí ÿëãàë, õàìààòóóëàõ
ãýñýí õýëç¿éí 3 àéòàé.
 Нэрийн нөхцөл;
2
 Õ¿éñèéí àé
 Àìüòàé-àìüã¿éã ÿëãàõ
õýëç¿éí àé áàéõã¿é.
Áóãà-ñîãîî, àçàðãà-ã¿¿, áîäîí-ìýãæ > ¿ãèéí
ñàíãèéí; ýð õîíü-ýì õîíü >òîäîòãîë áóþó
ºã¿¿ëáýðç¿éí àðãà

4. ХҮН ба ХҮН БИШ: -чууд, -чүүд, -нар гэсэн
залгавар; Хэн? Юу? Гэсэн асуултаар ялгах ёс
бий.
3
 Өгүүлбэрт орохдоо бусад
үгтэйгээ тоо, хүйсээр
зохицохгүй.
 Ýðòíèé ìîíãîë õýëýíä áàéñàí:
kemebi; kemebei

5. 4
 ÌÕ-èé á¿õ ÆÍ õýëç¿éí ç¿é òîãòëîîð
íºãºº ÆÍ-èéíõýý ºìíº ¿íäñýýðýý
òîõèîëäîæ òîäîòãîë áîëîõ áîëîìæòîé.
Ãýâ÷ ¿¿íèéã ó÷èðç¿é òîãòîë áóþó
õýðýãëýý õÿçãààðëàíà.
 Ìîäîí àëõ ñýòãýë
õ¿ðç äîãäëîë
ñàíäàë

6. 5
ÆÈÍÕÝÍÝ ÍÝÐ> ÃÀÍÖ ÃÀÐÒÀÉ
Өìíºõ æèíõýíý íýðýý:
¯íäñýýð
Õàðüÿàëàõûí òèéí ÿëãàëààð;
Өмнөх үйл үгээ: Òîäîòãîí õîëáîõ
íºõö뺺ð òóñ òóñ çàõèðíà
 Öýíõýðèéí ãîâü
 Öýðýãò ÿâàà õ¿¿

7. 6 Õýëýõèéí ÿâöàä õýìíýãääýã;
Òýìäýã íýð, òîîíû íýð, òîäîòãîí õîëáîõ
íºõöºëòýé ¿éë ¿ãýíäýý õýëç¿éí
õýëáýðýý ¿ëäýýíý:
 Ñàéíûã äàãàâàë…
 Ãóðàâíû íýã íü
 Èõ èäñýíèé ìàðãààø

8. 7
ªã¿¿ëáýðò ÿìàð ÷ ãèø¿¿í áîëíî.
Èõýâ÷ëýí ºã¿¿ëýãäýõ¿¿í
òóñàãäàõóóíû ¿¿ðýã ã¿éöýòãýíý.

9. Æèíõýíý íýðèéí óòãàç¿éí àíãèëàë
Æèíõýíý íýð
Õèéñâýð íýð Áîäèò íýð
Åðèéí íýð
Òîîëæ ¿ë áîëîõÒîîëæ áîëîõ
Îíîîñîí íýð

10. Æèíõýíý íýðèéã óõàãäàõóóíû
áàãòààìæààð íü àíãèëàõ íü
Æèíõýíý íýð
Åðèéí íýð Îíîîñîí íýð
Íýðèéòãýë
íýð
Òóñãàé íýð,
àëäàð íýð

11. Åðèéí íýð ãýæ þó âý?
Áîäèò åðòºíöèé õ¿í àìüòàí þìñ
¿çýãäëèéã àéìàã, òºðºë ç¿éëýýð íü
åðºíõèéëæ íýðëýñýí õàðüöàíãóé ºðãºí
óõàãäàõóóíòàé æèíõýíý íýðèéã åðèéí
íýð (common noun) ãýíý.
Óõàãäàõóóíû áàãòààìæààðàà
øàòàëñàí øèíæòýé áàéæ áîëíî. Æèøýý
íü: àìüòàí-àðààòàí-àðñëàí
óðãàìàë-ìîä-óëèàñ

12. Îíîîñîí íýð ãýæ þó âý?
Íýã òºðëèéí õ¿í, àìüòàí, þìñ
¿çýãäëèéí äîòðîîñ àëü íýãèéã íü îíöëîí
ÿëãàõûí òóëä òóñãàéëàí ºãñºí íýðèéã
îíîîñîí íýð (proper noun) ãýíý.
Îíîîñîí íýðèéã òóñãàéëàí ñóäàëäàã
óõààíûã “Îíîîñîí íýðç¿é” áóþó
îíîìàñòèêà ãýäýã.

13. Îíîîñîí íýð  Еðèéí íýð
Îíîîñîí íýð
1. Íýãæ óõàãäàõóóí èëòãýíý.
2. Íýã õýëíýýñ íºãºº õýëýíä
èõýíõäýý îð÷óóëàãäàõã¿é.
3. ßìàãò òîäîðõîé ãàíö òîîã çààæ,
îëîí òîîíû íºõöºëººð
õóâèðàõã¿é.
4. Øèëæñýí óòãààð
õýðýãëýõã¿é
5. Ãàðàë íü èõýâ÷ëýí åðèéí
íýðýýñ ¿¿ñýëòýé.
6. Îíîîñîí íýðèéã îíîîñîí íýðä
øèëæ¿¿ëæ áîëíî.
7. Êèðèëë áè÷èãò ÿìàãò òîìîîð
ýõëýí áè÷íý.
8. Íèéëìýë îíîîñîí íýðèéã áè÷èõ
Åðèéí íýð
1. Íýãæ óõàãäàõóóí
èëòãýõã¿é
2. Îð÷óóëàãäàíà.
3. Îëîí òîîíû íºõöºëººð
õóâèðíà.
4. Óòãà øèëæ¿¿ëæ
õýðýãëýíý.
5.
6. Îíîîñîí íýðèéã åðèéí
íýðä øèëæ¿¿ëýõ íü
öººí
7. Òîìîîð îíöëîí
ÿëãàäàãã¿é.
8. Òóñãàé ä¿ðýìã¿é

14. Æèíõýíý íýðèéí õýëç¿éí àé
• Ãàíö òîîã èëð¿¿ëýõ èë á¿òýýâýð áàéõã¿é;
Òýã á¿òýýâðýýð èëýðíý;
À. ÒÎÎÍÛ ÀÉ
ÒÎÎ
Îëîí Ãàíö

15. Олон тоог илрүүлэх аргууд:
• Үгийн үндэс+íºõöºë çàëãàõ íèéëýã
• Àõ íàð, øèðýýí¿¿ä, ¿ðñ1
• Îëíû óòãàòàé ¿ãèéã æèíõýíý íýðä õàìæóóëàõ
çàäëàã àðãà
• Îëîí õ¿í, õýäýí äýâòýð
2
• Æèíõýíý íýðèéã áîëîí òîäîòãîëûã äàâòàõ
• Ãàçàð ãàçðûí ñîíèí, ºíäºð ºíäºð áàðèëãà3

16. Æèíõýíý íýðèéí
Òîîíû óòãàòàé çàëãàâðóóä:
-÷óóä/-÷¿¿ä
-÷óóë/-÷¿¿ë
-ä/-ñ
-íàð
-óóä/-¿¿ä
-íóóä/-í¿¿ä
-óóë/-¿¿ë

17. Óòãà, ¿¿ðýã íü:
• Ǻâõºí æèíõýíý íýðýíä;
• -íàð: õ¿íèé èøèéí áîëîí àæèë ìýðãýæëèéí
íýðýíä
-óóä/-
¿¿ä;íàð
• -ã÷, -àà÷, -÷èí äàãàâðààð òºãññºí ¿ãýíä:
• Óíøèã÷èä, çóðàà÷èä, àæèë÷èä
• Çàðèìäàà ¿ã á¿òýýõ äàãàâðûí øèíæòýé: îõèä, áèä
-ä
• Òýìäýã íýðýíä çàëãàíà;
• Áàãà÷óóä, ºâãº÷¿¿ë,
-÷óóä/-÷¿¿ä
-÷óóë/-÷¿¿ë

18. • Îðîí áàéð çààñàí ¿ãýíä;
• Äýýä¿¿ë, äîîäóóë,-óóë/-¿¿ë
• Æèíõýíý íýð, òýìäýã íýðýíä çàëãàíà:
• Óóëñ, ¿ðñ, íîõîñ, çàëóóс õ¿ì¿¿ñ-ñ

19. Îëîí òîîíû íºõöºë ¿ë õýðýãëýõ
òîõèîëäîë:
• Øèðõýãýýð òîîëæ áîëîõ áîäîò þìñûã çààñàí
íýð ¿ãñ åðºíõèé ãàíö áà îëîí òîîã çààíà: íîì,
äýâòýð > íîìóóä, äýâòýð¿¿ä
• Øèðõýãýýð òîîëæ áîëîõã¿é áîäîò þìñûã
çààñàí íýðñ èõýâ÷ëýí åðºíõèé ãàíö òîîã çààõ
ó÷èð îëîí òîîíû íºõöºë àâàõã¿é:
áóäàà>áóäààíóóä; ýëñí¿¿ä, øîðîîíóóä…

20. • Îíîîñîí íýðñ, õîñ þìñûí íýð, åðòºíöºä ãàíö
áàéäàã þìñûí íýð îëîí òîîíû íºõöºë àâàõã¿é:
í¿ä > í¿äí¿¿ä, ÷èõ >÷èõí¿¿ä, áýýëèé >
áýýëèéí¿¿ä, íàð > íàðíóóä, ñàð>ñàðíóóä;
• Îëíû óòãà á¿õèé òîäîòãîëòîé æèíõýíý íýð
òîîíû äàãàâàð àâàõã¿é: Îëîí õ¿ì¿¿ñ, õàéðöàã
¸îòîíóóä…

21. • Îëоí эзний үйлдэл заасан үйл
өгүүлэхүүний өгүүлэгдэхүүн болж буй
жинхэнэ нэрс олон тооны нөхцлөөр
бараг хувилдаггүй: цуглуулах, хурах,
бэлчих, түүх...
• Тодотгосон үгийг нь давтаж салангид
олны санааг заасан тохиолдолд жинхэнэ
нэрийг нь олон тооны нөхцлөөр
хувилгадаггүй: намхан намхан
ширээнүүд...

22. Àøèãëàõ ìàòåðèàë
• Ö.ªíºðáàÿí, Îð÷èí öàãèéí ìîíãîë õýëíèé ¿ãç¿é, Óá., 1994,
2004
• Ø.Ëóâñàíâàíäàí, Îð÷èí öàãèéí ìîíãîë õýë, Áýýæèí, 1961
• Ø.Ëóâñàíâàíäàí, Îð÷èí öàãèéí ìîíãîë õýëíèé á¿òýö, ¿ã
íºõöºë õî¸ð íü, Óá., 1968, 1999
• Ö.ªíºðáàÿí, Á.Ï¿ðýâ-Î÷èð, Ìîíãîë õýëíèé õýëç¿éí îíîë –
ïðàêòèêèéí çàðèì àñóóäàë Óá., 1999
• Ï.Áÿìáàñàí, Îð÷èí öàãèéí ìîíãîë õýëíèé ¿ãèéí á¿òýö, íýð
¿ãñèéí àéìàã, Óá., 1975
• Ä.Òºìºðòîãîî, Ìîíãîë õýëøèíæëýëä íýðèéí òèéí ÿëãàëûã
àíãèëñàí íü, ÕÇÑ VIII áîòü, 1-12 äýâòýð, Óá., 1970
• Ë.Áîëä, Ìîíãîë õýëíèé äàãàâàð, Óá., 1986

23. Àøèãëàõ ìàòåðèàë
• ×.Àëòàíçàãàñ, Ìîíãîë õýëíèé òèéí ÿëãàëûí òîãòîëöî,
õàìòðàõûí òèéí ÿëãàë, Äîêòîðûí äèññåðòàöè, 1997
• Ì.Í.Îðëîâñêàÿ, Èìåíà ñóùåñòâèòåëüíûå è ïðèëàãàòåëüíûå
â ñîâðåìåííîì ìîíãîëüñêîì ÿçûêå, Ì., 1961
• ÌÓÈÑ, ÓáÄÑ, Îð÷èí öàãèéí ìîíãîë õýë, Óá.,
• Ö.ªíºðáàÿí, Á.Ï¿ðýâ-Î÷èð, Õýëç¿éí çàäëàë õèéöãýýå,
õýëíèé áîäëîãî áîäîöãîî¸. (òîâõèìîë),ÓÁ., 1997
• ÌÓÈÑ, Ìîíãîë õýë, ñî¸ëûí ñóðãóóëü,Ìîíãîë õýë, óðàí
çîõèîëûí ñîðèë, ÓÁ., 2000, 2001
• ÌÓÈÑ, Ìîíãîë õýëíèé ñóðàõ áè÷èã, ÓÁ.,1998,
• Ä.Òºìºðòîãîî, Õýë øèíæëýëèéí íýð òîìú¸îíû õóðààíãóé
òîëü, Óá., 2004
• http:// Êhelzasag.mn/ âåéá ñàéò