4. buteewerzui

1. БҮТЭЭВЭРЗҮЙ, ТҮҮНИЙ
СУДЛАХ ЗҮЙЛ
БҮТЭЭВРИЙН ÀÍÃÈËÀË,
ХУВИЛБАР

2. МОРФЕМИКА
Бүтээврийн:
• Байрлал,
• Бүтэц,
• Утга
• Үүрэг
бүтээвэр
язгуур
залгавар
угтвар
оруулбар
дагавар
нөхцөл
Авиалбар Үг
том
Жижиг

3. Бүтээвэр-Авиалбар
Авиалбар нь
• Бие даасан утгагүй учир
зөвхөн дохионы тэмдэг
болно;
• Хэлний тогтолцоонд
хүртэгдэх, бүтээврийн
утга ялгах үүрэгтэй
• Зарим үед гадаад
хэлбэрээрээ тохирдог
уу: урт эгшиг авиалбар
Бүтээвэр нь
• Бие даасан утгатай учир
энгийн дохио болно;
• Хэлний тогтолцоонд үг
бүтээх, үг хувилгах
үүрэгтэй
• Уу-: үйл язгуур
• -уу: үйлээс тэмдэг нэр
бүтээх: хат-уу, зөр-үү

4. • Үг бүтээх, хувилгах
үүрэгтэй;
• Утгат хэсэг болж
задрахгүй;
• Үгийн сангийн юмуу,
хэлзүйн утгатай.
ХИЙСВЭР, бие дааж
хэрэглэгдэхгүй
• Нэрлэх үүрэгтэй
• Утгат хэсэг болж
задарна;
• Үгийн сангийн ба
хэлзүйн утгын нэгдэл
болно. БОДИТ, бие
дааж хэрэглэгдэнэ
Бүтээвэр-Үг
Бүтээвэр нь Үг нь
Бүтээвэр үг хоёр нь гадаад хэлбэрээрээ
тохирох боловч, тохиолдох байр, утга, үүрэг
зэрэг мөн чанарын ялгаатай

5. БҮТЭЭВРИЙН ХУВИЛБАР
• Нэг бүтээврийг төлөөлж, хоёр ба
түүнээс дээш хэлбэрээр тохиолдож
байгаа хэлэхүйн хувилбар;
• Àâèàç¿éí øàëòãààíààð:
– Ýãøèã çîõèöîõ ¸ñ
– Àâèà èæèëñýõ
– Àâèà îíäîîøèõ ç¿é òîãòëîîñ ¿¿ñíý.

6. Æèøýý íü:
• Á¿òöýä íü ýãøèã îðñîí çàëãàâàð
á¿òýýâýð ÿçãóóðûíõàà ýãøèãòýé
çîõèöñîí õóâèëáàðòàé: ÿâëàà, èðëýý,
îëëîî, ºñ뺺;
• Ганц гийгүүлэгчээр бүтсэн буюу
гийгүүлэгчээр эхэлсэн залгавар нь
авиа ондооших, ижилсэх үзэгдлээс
шалтгаалж үүснэ: ахад, асарт

7. Хувилбар уу?
Өөр бүтээвэр үү?
БҮТЭЭВЭР
• Өөр өөр утга илтгэж
байвал:
– Ахаас
– Ааваар
– Ээжийн
– Ээжид
ХУВИЛБАР
• Адил утга илтгэж
байвал:
– Арвайгаар
– Үзмээр
– Оосроор
– Өрмөөр

8. Бүтээврийн хувилбарууд нь хоёр
хоёроороо шаталсан шинжтэй байдаг:
-аар
-аар
-аар -оор
-ээр
-ээр -өөр

9. Бүтээврийн бүтэц нь
түүхэн үзэгдэл
-qu -luga -bar -õëààð
Á¿òýö
Á¿òээвэр+бүтээвэр Үг+Үг
уул өөд уулаад

10. Тэг бүтээвэр,
бүтээврийн тэг хувилбар
Бүтээвэр
Ил Далд

11. ТЭГ БҮТЭЭВЭР
Ил бус, далд хэлбэрээр утга илэрхийлж буй бүтээвэр;
Тодруулбал, ил бүтээврийн үүрэг гүйцэтгэж байгаа
хоосныг хэлнэ.
ОЦМХ-нд:
• Үндэс үүсгэх тэг бүтээвэр;
• Нэрийн ганц тоо;
• Нэрлэхийн тийн ялгал;
• Өөрөө үйлдэх хэв;
• Энгийн үйлдэх байдал;
• Үйлийн хоёрдугаар биед
шууд захирах

12. Бүтээврийн тэг хувилбар
• Ил бүтээврийн үүрэг гүйцэтгэж байгаа
хоосныг хэлнэ.
шалтгаан
Хэлэхийн хэмнэл
Ялгах, үл ялгах ёс

13. ЖИШЭЭ НЬ:
Тэд МУИС, МУБИС, СУИС-
-ийн хөтөлбөртэй танилцжээ
Тэд МУИС -ийн хөтөлбөртэй танилцжээ
Тэд МУБИС -ийн хөтөлбөртэй танилцжээ
Тэд СУИС -ийн хөтөлбөртэй танилцжээ

14. ЖИШЭЭ НЬ:
Тэр ном уншлаа
Тэр Доржийн номыг уншлаа
Тэр таны номыг уншлаа
Эс ялгасан
Ялгасан

15. Монгол хэлэнд
Тоо
ганц
олон
Тийн ялгал:
нэрлэх, харьяалах, өгөх орших,
заах, гарах, үйлдэх, хамтрах
Хамаатуулах:
ерөнхийлөн ба биед хамаатуулах
Жинхэнэ нэрийн:
Тэг хувилбараар илэрнэ.

16. БҮТЭЭВРИЙН АНГИЛАЛ
Á¿òýýâý
ð
ÿçãóóð
äàãàâàð
çàëãàâàð
íºõöºë
èäýâõòýé
Èäýâõã¿
é
¿íäýñ
áîëîõ
¿íäýñ ¿ë
áîëîõ

17. Ìîíãîë õýëíèé ÿçãóóð á¿òýýâýð
Òºðºë ¿ãèéí á¿òöèéí ýõýíä áàéðëàæ,
òóõàéí ¿ãèéí ñàíãèéí õàìãèéí ãîë åðºíõèé(öºì)
óòãûã õàäãàëæ, öààøèä óòãàò õýñýã áîëæ
çàäðàõã¿é ¿íäñýí á¿òýýâðèéã ÿçãóóð ãýíý.
¯ã á¿òýýõ áà ¿íäýñ ¿¿ñãýõ äàãàâðûí ºìíº
òîõèîëäîæ ãàäààä õýëáýðýýðýý ¿¿ñìýë áèø
¿ã, ¿íäýñòýé òîõèðîõ ÿçãóóðûã èäýâõòýé
ÿçãóóð ãýíý.
¯ãèéí á¿òöýä çºâõºí ¿ã á¿òýýõ äàãàâðûí
ºìíº òîõèîëäîõ ÿçãóóðûã èäýâõã¿é ÿçãóóð
ãýíý

18. Ìîíãîë õýëíèé äàãàâàð á¿òýýâýð
Ìîíãîë ¿ãèéí ÿçãóóðààñ õîéø õîéíî õîéíîîñîî
óãñðàí çàëãàãäàæ îðîõ á¿õ á¿òýýâðèéã
çàëãàâàð ãýíý.
¯ãèéí ÿçãóóð, ¿íäñýíä çàëãàæ ¿ã á¿òýýõ
¿íäýñ ¿¿ñãýõ ¿¿ðýãòýé çàëãàâàð äàãàâàð
á¿òýýâýð ãýíý.
¯ãèéí ÿçãóóð, äàãàâàð õî¸ð íèéëæ ÿíç
á¿ðèéí ¿çýãäýë, þìñ, ÷àíàð, õºäºë㺺íèé
äîõèî áîëæ øèíý ¿ã á¿òýýäýã ó÷ðààñ
äàãàâàð íü ¿ãèéí ñàíãèéí óòãàòàé.

19. Ìîíãîë õýëíèé íºõöºë á¿òýýâýð
¯ãèéí ¿íäñýíä çàëãàæ òºðºë á¿ðèéí
õèéñâýð õàðüöàà çààäàã çàëãàâàð
á¿òýýâðèéã íºõöºë ãýíý.
ͺõöºë íü õ¿í àìüòàí þìñ ¿çýãäëèéí õîîðîíäûí
áîëîí òîî, ýçýí áèå, ¿éëèéí öàã, áîëö,
ºã¿¿ëýã÷èéí áîäèò áàéäàëä õàíäàõ
õàíäëàãà çýðýã òºðºë á¿ðèéí õèéñâýð
õàðüöàà çààæ ¿ãèéí õýëç¿éí õýëáýð
¿¿ñãýõ ¿¿ðýãòýé.
ͺõöºë íü òºðºë á¿ðèéí õàðüöàà çààõ òóë
¿ãñèéã õîîðîíä íü õîëáîí ýìõýëæ ºã¿¿ëáýð
á¿òýýõ ÷óõàë õýðýãë¿¿ð áîëäîã.

20. ¯ãèéí ¿íäýñ
ªðãºí óòãààð íü òîäîðõîéëáîë:
ßìàð íýã çàëãàâàð á¿òýýâýð àâ÷ ÷àäàõ
¿ãèéí á¿òöèéí íýã õýñãèéã ¿íäýñ ãýíý.
Èíãýæ ¿çâýë, ¿íäñèéã äàðààõ áàéäëààð
àíãèëæ áîëíî.
¿íäýñ
¿ã á¿òýýõèéí
¿íäýñ
¿¿ñìýë ¿¿ñìýë áèø
õóâèëãàõ ¿íäýñ
ͺõöºëèéí ºìíº
òîõèîëäîõ ¿íäýñ

21. ¯ãèéí ¿íäýñ
ßâöóó óòãààð íü òîäîðõîéëáîë:
ßìàð íýã íºõöºë àâ÷ õóâèëàõ ¿ãèéí
á¿òöèéí íýã õýñãèéã ¿íäýñ ãýíý.
Áàéãàà õýëáýðýýðýý áóþó ýñâýë ÿìàð
íýã õàðüöàà çààõ íºõöºë àâ÷ õîëáîî ¿ãèéí
á¿ðýëäýõ¿¿íä îðæ ÷àäàõ ¿ãèéí òèéì
õýëáýðèéã ¿íäýñ ãýíý. (Ï.Áàÿíñàí)
¯ãèéí ¿íäýñ ãýäýã íü óóë ¿ãèéã õýëç¿éí
ìýäýëä îðóóëæ, ò¿¿íèéã ¿ãç¿éí ÿíç á¿ðèéí
õóâèëëààð õóâèëãàæ áîëîõ áàéäàëòàé
òèéì õýëáýð þì. (Ø.Ëóâñàíâàíäàí)

22. Àøèãëàõ ìàòåðèàë
Ö.ªíºðáàÿí, Îð÷èí öàãèéí ìîíãîë õýëíèé ¿ãç¿é, Óá., 1994, 2004
Ø.Ëóâñàíâàíäàí, Îð÷èí öàãèéí ìîíãîë õýë, Áýýæèí, 1961
Ø.Ëóâñàíâàíäàí, Îð÷èí öàãèéí ìîíãîë õýëíèé á¿òýö, ¿ã íºõöºë õî¸ð íü,
Óá., 1968, 1999
Ø.Ëóâñàíâàíäàí, Õýëíèé íºõºõ, ¿ë íºõºõ áàéðëàëûí òóõàé àñóó-äàëä,
Ìîíãîë ñóäëàë òîéì VII, 1-26 äýâòýð, ÓÁ., 1970, 201-210
Ø.Ëóâñàíâàíäàí, Ìîðôåìèéí îíîëûí àñóóäàëä, Ìîíãîë ñóäëàë òîéì VI, 22-
33 äýâòýð, ÓÁ., 1969, 136-151
Ò.À.Áåðòåãàåâ, Ìîðôîëîãè÷åñêàÿ ñòðóêòóðà ñëîâà â ìîíãîëüñêèõ
ÿçûêàõ, Ì., 1969
Ï.Áÿìáàñàí, Îð÷èí öàãèéí ìîíãîë õýëíèé ¿ãèéí á¿òýö, íýð ¿ãñèéí àéìàã,
Óá., 1975
Â.Ì.Íàäëÿåâ, ñîâåðìåííèé ìîíãîëüñêèé ÿçûê, Ìîðôîëîãèÿ, Íîâîñèáèðñê,
1988.
Ì.Ñàðóóë-Ýðäýíý, Ìîíãîë õýëíèé íºõöºë á¿òýýâðèéí ¿ãç¿éí ò¿¿õýí
õóâüñàë, Óá., 2002
Ä.Áàäàìäîðæ, Ìîíãîë õýëíèé óòãà ñóäëàë, Òýðã¿¿í äýâòýð

23. Àøèãëàõ ìàòåðèàë
• Ö.ªíºðáàÿí, Îð÷èí öàãèéí ìîíãîë õýëíèé ¿ãç¿é, Óá., 1994, 2004
• Ø.Ëóâñàíâàíäàí, Îð÷èí öàãèéí ìîíãîë õýë, Áýýæèí, 1961
• Ø.Ëóâñàíâàíäàí, Îð÷èí öàãèéí ìîíãîë õýëíèé á¿òýö, ¿ã íºõöºë
õî¸ð íü, Óá., 1968, 1999
• Ø.Ëóâñàíâàíäàí, Õýëíèé íºõºõ, ¿ë íºõºõ áàéðëàëûí òóõàé
àñóóäàëä, Ìîíãîë ñóäëàë òîéì VII, 1-26 äýâòýð, ÓÁ., 1970,
• Ø.Ëóâñàíâàíäàí, Ìîðôåìèéí îíîëûí àñóóäàëä, Ìîíãîë ñóäëàë òîéì
VI, 22-33 äýâòýð, ÓÁ., 1969, 136-151
• Ï.Áÿìáàñàí, Îð÷èí öàãèéí ìîíãîë õýëíèé ¿ãèéí á¿òýö, íýð
¿ãñèéí àéìàã, Óá., 1975
• Â.Ì.Íàäëÿåâ, ñîâåðìåííèé ìîíãîëüñêèé ÿçûê, Ìîðôîëîãèÿ,
Íîâîñèáèðñê, 1988.
• www.khelzasag.mn