1. 44-р сургуулийн
монгол хэлний багш:
Д.Алтанцэцэг

2. 1. Түүхэн зохиол
2. Уран зохиолын ялгааг
ярилцах / Түүхэн зохиолыг
нэрлэх/

3. Жанцан норовын ая

4. Алд бие минь алжааваас алжаатугай
Ахуй төр минь бүү алдартугай
Бүтэн бие минь зовбол зовтугай
Бүрэн улс минь бүү алдартугай

5. Чингис хаан
- Алд бие минь
алжааваас алжаатугай
- Ахуй төр минь бүү
алдартугай
- Бүтэн бие минь
зовбол зовтугай
- Бүрэн улс минь бүү
алдартугай

6. Монголын нууц товчоо уран
зохиолын дурсгал болох нь

7. Зорилго:
Эх зохиолд задлал хийж сургах

8. Зорилт
1. Зохиолоос дүрслэх хэрэглүүрийг
олох
2. Зохиолын утга санаа олох
3. Уран зохиолын дурсгал болохыг
жишээгээр батлах

9. Эх зохиолоос дүрслэх
хэрэглүүрийг олох нь
Одтой тэнгэр орчиж
Олон улс байлдаж
Орондоо унтах завгүй
Олзлон булаалдаж байв.
Хөрст дэлхий хөрвөж
Хөвчин улс хямралдаж
Хөнжилдөө унтах завгүй
Хөнөөлдөн тэмцэж байв" гэжээ.
(Нууц товчооны 254 дүгээр зүйл)

10. Монголын нууц товчоон
Тэрчлэн манай монгол үндэстний анхны түүхт дурсгалын
зохиол бол Монголын нууц товчоо гэдэг зохиол мөн. Нууц
товчоог олон үндэстний эртний уран зохиолын нэрт дурсгалын
бичгүүдтэй зэрэгцүүлэн тавьж жишээлэн хэлэлцэж болно. Тэр
эрт холын цагт монголын ард түмний дотор уран үгийг холбож,
түүхт их явдлыг найруулан бичих цэцэн билэгтэй, гэгээн
боловсролтой хүмүүс байсан байна. Нууц товчоог зохиосон
хүний нэр байхгүй бөгөөд нууц товчооны дэвтрийн тоо хуваарь
тодорхойгүй. 15 буюу 12 дэвтэр болж хуваарилагдах боловч
1908 онд хятадын нэг эрдэмтэн Ей Дэ-хуй оршил бичиж
гаргасан Юань улсын үеийн дармал Нууц товчооны эхэд 12
дэвтэр байна. Энэ нь чухам үнэн хуваарь нь мөн болоод
тэргүүн арван дэвтэр нь урьд зохиогдсон ба дараа нэмсэн нь
хоёр дэвтэр болно. Энэ нэмэлт хоёр дэвтэрт Өгэдэй хааны
үеийн явдлыг бичсэн ба нөгөө уул зохиол арван дэвтэрт
Монголын анхны гарлаас аваад Чингис хааны эцэс хүртэл
болсон явдлуудыг тоочжээ. Бүлгүүдийг жагсаавал:

11. Тэмүжиний уг гарал ба бага насны үе
Чингисийн идэр нас
Мэргэдийг сөнөөсөн ба Тэмүжиний Чингис хаан цол өргөмжлөгдсөн
нь
Жамуха ба тайчуудтай тэмцсэн нь
Татаарыг сөнөөсөн ба Ван хантай эвдэрсэн нь
Хэрэйд улсын мөхсөн нь
Ван хан сөнөсөн нь
Хүчүлүгийн зугтаасан ба Жамухын дарагдсан нь
Шадар хишигтэн цэргийг байгуулсан нь
Уйгур ба ойн иргэдийг эзэлсэн нь
Хятад, Тангуд, Сартаул, Багдад ба Оросыг эзэлсэн нь
Чингисийн нас барсан ба Өгөдэйн хаан болсон нь

12. Эдгээр тоочсон бүлгээс үзвэл Чингисийн үеийн зөвхөн
түүх мэт боловч үнэндээ тийм биш, ардын аман үлгэрийн
дээр үндэслэсэн бөгөөд тэр цагийн ардын дуу, цэцэг үг,
шүлэглэлийг өргөнөөр гаргажээ. Бүлэг бүрд хорь гучин
шүлэг байна. Хүний яриа ба хэлүүлсэн үгс их төлөв
шүлэг байна. Энэ зохиолд эртний монголын хэлний
аялгуу ба үг холбох найруулах хийгээд шүлэглэсэн ба
үргэлжилсэн зохиолын жишээ бүрэн гарчээ.
Нууц товчоо бол XIII зууны үед Монголын их улс мандах
цагт Монгол орны дотор болсон явдлуудыг чухам үнэнээр
гаргаж бичсэн учраас түүхийн хосгүй баримт бичиг
болжээ.

13. Түүний эцэг Хорилардай мэргэн-Хори түмэдийн ноён
байв. Эх нь Баргуужингоо гэдэг. Алунгоо Хори түмэдийн
нутаг Ариг-усан (Хөвсгөл нуурын орчим буйд)-д төржээ.
Алунгоог арван хэдэн настай байх үед Хорилардэй
мэргэн Хори түмэдийн нутагтаа булга хэрэм агнах газраа
алдаад нэгэн бүлэг иргэнээ дагуулж, Урианхай аймгийн
Шинэчи баянтай нийлэхээр Бурхан Халдун нүүдэллэн
иржээ. Энэ үед Торголжин байны хөвгүүн Дува сохор
Добу мэргэнтэйгээ Бурхан Халдуны дээрээс харахад
Түнхэлэг горхи руу иргэн нүүж яваа үзэгдэв гэнэ. Дува
сохор: "Тэр нүүж яваа иргэний доторхи мухлаг тэрэгний
өмнө нэгэн гоё хүүхэн сууж буй. Хүнд өгөөгүй бол Добу
мэргэн дүү чамд гуйя" гээд үзүүлэхээр явуулав. Добу
мэргэн тэр нүүдлийн дэргэд хүрч ирээд үзсэнд үнэхээр
алдар цол ихтэй, Алонгоо нэртэй, гоо сайхан зүстэй,
харьд мордоогүй хүүхэн байв. Иймээс Алонгоо хүүхнийг
Добу мэргэн гуйж авчээ.

14. Алунгоо Добу мэргэнтэй ураглаад хоёр хөвгүүн төрүүлэв. Нэр
нь Бөгүнүдэй, Бэлгүнүдэй гэдэг юм. Добу мэргэний нас
нөгчсөний хойно Алунгоо эрхгүйгээр Буха Хатаги, Богту Салжи,
Бодонцор мунхаг гурван хөвгүүнтэй болов. Иймээс урьд Добу
мэргэнийг амьд байхад төрсөн Бэлгүнүдэй, Бөгүнүдэй хоёр
хөвгүүн нь эх Алунгоогийн ард: "Манай ээж төрөл садан үе
зэргийн хүнгүй байтал эргүйгээр энэ гурван хүүхдийг төрүүлэв.
Гэр дотор ганц Малиг баягуд овгийн зарц хүн буй, энэ гурван
хүүхэд лав түүний хүүхэд байх" гэж далдуур хэлэлцэхийг эх
Алунгоо олж мэдэв. Хаврын нэгэн өдөр Алунгоо эх хуршсан
хонины мах чанаж Бэлгүнүдэй Бөгүнүдэй,Буха Хатаги, Богту
Салжи, Бодонцор мунхаг таван хөвгүүндээ идүүлээд
зэрэгцүүлэн суулгаж нэжгээд сумыг "хугал" гэж өгсөнд
хялбархан хугачиж орхив. Бас таван сумыг нийлүүлж баглаад
"хугал" хэмээн өгсөнд тавуулаа багцат сумыг ээлжлэн оролдож
хэн нь ч хугалж эс чадав. Үүнд Алунгоо эх: "Бэлгүнүдэй,
Бөгүнүдэй та хоёр намайг энэ гурван хүхдийг яаж төрүүлэв?
Хэний хүүхэд болов? Хэмээн сэжиглэж хэлэлцэж буй. Сэжиглэх
чинь зөв юм. Гэвч цаадах учрыг та нар мэдэхгүй байна. Шөнө
бүр цагаан шар

15. хүн, гэрийн өрх тооноор гийгүүлэн орж ирээд миний хэвлийг
илэхэд түүний гэрэл хэвлийд минь шингэх билээ. Гарч явахдаа
нар сарны гэрэлтэй шар нохой мэт шарвалзсаар одох тул
тэмдэгтэй тэнгэрийн хөвгүүн байх, хар тэргүүт хүнтэй
харьцуулж яахан өгүүлэх вэ, хамгийн хаан болсон хойно харц
хүн сая мэдэх юм" гэв.
Тэгээд Алунгоо эх "Та таван хүүхэд минь миний нэг л
хэвлийгээс төрсөн биш үү! Та нар ганц ганцаараа явбал саяын
тэр нэжгээд сум мэт хэнд ч хялбархан дийлэгдэх болно. Харин
эе эвтэй байвал тэр багцат сум мэт бат бэх болж хэнд ч
хялбар дийлэгдэхгүй юм" гэж сургав. Түүнээс хойш их удалгүй
Алунгоо эх нас нөхцжээ.

16. Алунгоо эхийн төрсөн таван хөвгүүнийг Бэлгүнүдэй,
бэлгүнүд овогтон болов, Бөгүнүдэй, бөгүнүд овогтон
болов. Буха Хатаги, хатгин овогтон болов. Богту
салжи, салжиуд овогтон болов. Бодонцор мунхаг,
боржигод овогтон болов. Бодонцор мунхаг бол
Чингис хаанаас дээш 12 үеийнх нь өвөг болно.
Монголын түүхэнд Алунгоо эхээс төрсөн Бэлгүнүдэй,
Бөгүнүдэй хоёрын хойч үрс ба бусад угсаа овогтныг
"төрлүгэн Монголчууд" гэдэг бөгөөд Буха Хатаги,
Богту Салжи, Бодонцор мунхаг гурваас үүссэн аймаг
төрлийг "Нируун монголчууд" гэж нэрлэдэг юм.

17. Дээрх эхээс дүрслэх ур
маягийг олж тайлбарла.

18. Бататгах
Чингис хаан ба тvvний өрлөгvvдийн хэрцгий тvрэмгий
байдлыг Нууц товчоонд бичсэн нь:
"Ширмэн төмөр магнайтай
Шивээ хурц хэлтэй
Ган төмөр зvрхтэй
Гадас цvvцэн хошуутай
Галзуу дөрвөн нохой
Тvмэн амьтныг хядахаар
Төмөр гинжээс мултарч
Шууд барьж идэхээр
Шунахай шvлсээ
Савируулж айсуй,
Шvvдрээр унд хийж
Шvлсээр хоол хийж
Салхиар унаа хийж
Саадгаар н єх єр хийж явдаг
Зэв, Хубилай тэргvvтэй
Зэлмэ, Сvбэдэй дараатай
Тэр дөрвөн ноход
Тэмvvлэн хvрч ирэв" гэжээ .

19. Дүрслэх ур маягийг
тайлбарлана.

20. Гэрийн даалгавар
1. 1-5-р бүлгийг давтан унш.
2. 2 – 4-р бүлгээс уран
дүрслэл, дүрслэх ур маягийг
олж тодорхойл.