Аливаа бичиг дэх зөв бичих дүрмийн нийлбэрийг зөв бичих зүй гэнэ Цөөн үсгээр олон авиалбар тэмдэглэх, үгийн язгуур, дагавар, нөхцөлийг хэрхэн бичих, үгийг хэрхэн үеэр таслах зэрэг утга зохиолын хэлний бичгийн хэлэнд бүх нийтээр дагаж мөрдөх нэгдмэл дүрэмтэй болох шаардлагын үүднээс зөв бичих дүрмийг зохион мөрддөг байна.

1. Зөв бичих дүрэм

2. Аливаа бичиг дэх зөв бичих дүрмийн нийлбэрийг
зөв бичих зүй гэнэ. Цөөн үсгээр олон авиалбар
тэмдэглэх, үгийн язгуур, дагавар, нөхцөлийг хэрхэн
бичих, үгийг хэрхэн үеэр таслах зэрэг утга зохиолын
хэлний бичгийн хэлэнд бүх нийтээр дагаж мөрдөх
нэгдмэл дүрэмтэй болох шаардлагын үүднээс зөв
бичих дүрмийг зохион мөрддөг байна .
2

3. Зөв бичих дүрэм гэдэг нь бүх нийтээрээ даган
биелүүлэх ёстой бичгийн хэлний дүрэм журам юм.
Зөв бичихэд тогтсон дүрмийн мөн чанарыг ойлгох
нь чухал байдаг. Зөв бичих дүрмийн ойлголтыг
системтэй болгох үүднээс МУБИС-ийн багш, доктор
Ц.Оюун дараах байдлаар ангилсан байна.
3

4. ⊳ Авиа зүйн холбогдолтой дүрэм
⊳ Үг зүйн холбогдолтой дүрэм
⊳ Өгүүлбэр зүйн холбогдолтой дүрэм

5. Авиа зүйн холбогдолтой зөв бичих дүрмүүд
Энэ хэсэгт аливаа үгэнд орсон авиа, үсэг, тэдгээрийн
онцлог, үүрэг, байр, харьцаа, зохицол зэрэгт
шаардагдах дүрмүүдийг оруулсан байна. Үүнд:
1. Кирилл бичгийн цагаан толгой
2. Эгшиг авианы ангилал
3. Эр үг, эм үг
4. Эгшиг зохицох ёс
5

6. 5. “-ы, -ий” эгшгийг ялган бичих дүрэм
6. “я” –гийн төрлийн үсгүүд
7. Онцгой гийгүүлэгч
8. Эгшигт гийгүүлэгчийн дүрэм
9. Заримдаг гийгүүлэгчийн дүрэм
10. б, в үсгийг ялган бичих дүрэм
11. Ялгах эгшиг
6

7. 12. Дараалсан хоёр ба гурван гийгүүлэгчийн дүрэм
13. ж, ч, ш гийгүүлэгчийн дараах эгшгийг зөв бичих
дүрэм
14. Гээгдэх эгшгийн дүрэм
15. Гээгдэх эгшгийн дүрмийн гажилт
16. Хатуугийн тэмдэг, зөөлний тэмдгйин дүрэм
7

8. 17. Тусгаарлагч хатуугийн тэмдэг, зөөлний тэмдгийн
дүрэм
18. Зөөлөрсөн гийгүүлэгчийг тэмдэглэх нь
19. Зөөлний тэмдэг “и” болох дүрэм
20. Зөөлний тэмдэг үл солигдох дүрэм
21. Гадаад үгийг зөв бичих дүрэм
8

9. ЭГШИГ ЗОХИЦОХ ЁС
Үгийн эхний эгшиг мөнхүү үгийг дараах эгшгийг
ялган тогтоох ёсыг "эгшиг зохицох ёс" гэх бөгөөд
эгшиг нь хэлний ба уруулын талаар зохицно.
9

10. 1. Эгшиг хэлний талаар зохицох
Монгол хэлний нэг үгэнд эр, эм эгшиг хамтран
орохгүй. Харин эр эгшиг, эр эгшигтэйгээ, эм
эгшиг, эм эгшигтэйгээ зохицож орно.
Жишээ нь: чадвар, урамшуулах, ягаан, ёслох,
өнгөлөг, хүрээлэн, ерөөл, орчин, ятгачин гэх мэт.
10

11. Гажилт:
1. Хоёр үгээс бүтсэн нэг үгэнд эр, эм эгшиг
холилдон орж болно. Жишээ нь: Гэрэлтуяа,
уулгүй /уул үгүй/
2. Хаяа үгийн эцсийн урт эгшиг энэ дүрмийг
зөрчинө. Энэ нь өнгөрсөн цагаар төгсөх “-жээ, -
чээ” бичихэд л тоиолдоно. Жишээ нь: боджээ,
төөрчээ, таарчээ, тийрчээ гэм мэт.
11

12. 2. Эгшиг уруулын талаар зохицох нь
a. Үгийн эхний үед а, у байвал хойшид а дагана.
Жишээлбэл: буудал, удаан, наашлах
b. Үгийн эхний үед э, ү, и байвал хойшид э дагана.
Жишээлбэл: үнэг, эрхэмсэг, шилмэл
c. Үгийн эхний үед о байвал хойшид о дагана.
Жишээлбэл: бодлого, хослох, орлого
12

13. d. Үгийн эхний үед ө байвал хойшид ө дагана.
Жишээлбэл: өргөтгөх, бөндгөр
e. Энэ зохицолд урт, хос, туслах эгшиг хамаарна.
Жишээлбэл: ёслол, бодъё, ямар, чимээтэй,
хуйлах, үдэшлэгтэй гэх мэт.
13

14. Гажилт:
1. уу, үү, юу, юү, яу, ёу, еү, иу эгшгүүд эгшиг
зохицох ёсыг зөрчиж орох бөгөөд хойшид
дагах эгшгийг өөрийн зохицолд авна.
Жишээлбэл: бодуулсан, хөмрүүлэхдээ,
хоёулаа, бариулахад гэх мэт.
14

15. 2. “и, ий, ы, эй” эгшгүүд эгшиг зохицох ёсыг зөрчиж
орох боловч хойшид дагах эгшиг нь өмнөх
эгшгийн зохицолд хамаарагдана. Жишээлбэл:
хошигнох, нөхөртэйгөө, нутгийнхан гэх мэт.
15

16. “
БАЛАРХАЙ ЭГШГИЙН ДҮРЭМ
16

17. Монгол хэлэнд үгийн нэгдүгээр үеэс хоош орсон
богино эгшгүүд цөм балархай хэлэгдэх тул балархай
эгшиг гэнэ. Балархай эгшгийг олж бичихэд амаргүй
боловч зарим гийгүүлэгч үсгүүд заавал эгшиг
дагуулж үе бүтээж байхад, зарим гийгүүлэгч заавал
эгшиг дагуулдаггүй байна.
17

18. Энэ байдлаас үндэслэн балархай эгшгийн
дүрмийг тогтоохын тулд гйигүүлэгч үсгийг
⊳ Эгшигт гийгүүлэгч
⊳ Заримдаг гийгүүлэгч
⊳ Онцгой гийгүүлэгч гэж гурав хуваадаг.
18

19. Эгшигт ба заримдаг гийгүүлэгчийн дүрэм нь
балархай эгшиг бичих эсэх, балархай эгшгийг гээх
эсэх, зөөлний тэмдэг “и” болох эсэх зэрэг олон
дүрэмтэй холбоотой. Балархай эгшиг нь
эгшигжүүлэх, ялгах, зөөлрүүлэх үүрэгтэй орно.
19

20. “
ЗАРИМДАГ ГИЙГҮҮЛЭГЧИЙН
ДҮРЭМ
“цоожоо засаад тушаачих”
20

21. “ц, ж, з, с, д, т, ш, ч, х” есөн гийгүүлэгч нь
эгшигтэй, эгшиггүй хоёр янзаар бичигддаг тул
“заримдаг гийгүүлэгч” гэнэ.
Үүнд:
a. ЭГ – ЗГ = эгшиггүй амт, ханд, гэрэлт
21

22. Гажилт
⊳ Үйл үгйи “-х” нөхцөл нь өмнөө заавал эгшигтэй
бичигддэг учир энэ дүрэмд хамаарахгүй.
эХ /үйл үгийн “-х”/
Жишээ нь: хар – х харах , ав – х авах, хам – х хамах
Энэ дүрэм нь эгшигт гийгүүлэгчээр төгссөн үгэнд “-
х” нөхцөл залгахад шаардагдана.
22

23. Мөн “-х” дагаврын дагаврын өмнөх эгшиг нь утга
ялгах бөгөөд заримдаа үйл үгийг нэр үгээс ялгах,
хоёр өөр утгатай үйл үгйи ялгах ч үүрэгтэй байдаг.
Жишээ нь:
харх /амьтан/, харах /үзэх/, сэрх /ямаа/, сэрэх /босох/
23

24. б. ЗГ – ЗГ = эгшигтэй баримтат, бодозно, жишиж
Гажилт:
Заримдаг гийгүүлэгч дотроос “с,х” үсгийн дараа “т,ч”
үсэг өмнө хойноо эгшиггүй орно. Энэ дүрэм нь нэр
үгэнд хамаатай.
СХ – Т,Ч = эгшиггүй тусч /хүүхэд/, цаст /хайрхан/
24

25. Заримдаг гийгүүлэгчийн дараа үгийн эцэст “и”-ээс
өөр балархай эгшиг бичихгүй.
Жишээ нь: салхи, гарди, тамхи
“эмхэтгэх, цомхотгох, номхотгох” гэх мэт
тухайн үгийн бүтцийг буюу язгуур, дагаврын
бүтцийг харгалзан үзнэ.
25

26. Тодруулбал:
Эмхэтгэх - /эмх цэгцтэй болгох/
⊳ Эмх – д = эмхэд ЗГ – ЗГ = эгшигтэй
⊳ Эмхэд – гэ = эмхэтгэ “д” гийгүүлэгчээр
төгссөн үгэнд бусдаар үйлдүүлэх хэвийн “-гэ”
дагавар залгахад хоёр дахь ЗГ эгшигтэй
бичигдэнэ.
26

27. “
Дараалсан хоёр ба гурван
гийгүүлэгчийн дүрэм
27

28. Дараалсан хоёр гийгүүлэгч
a. Г – “-на, -нэ, -но, -нө, -га, -гэ” = эгшиггүй
Жишээ нь: авга, өгнө, олго, хашна
Үйл үгийн одоо ба ирээдүй цагаар төгсөх “-на4”,
бусдаар үйлдүүлэх хэвийн “-га2” дагаврыг дан
гийгүүлэгчээр төгссөн үгэнд залгахдаа энэ
дүрмийг баримтална.
Жишээ нь: үзнэ, бодно, гарга
28

29. Тодруулга:
⊳ Зөөлөрсөн гийгүүлэгчээр төгссөн үгэнд “-на4,
“га2” залгахад “ь”нь “и” болдог.
Жишээ нь: соль – но солино, дохино
⊳ “нисгэ, өргө, хүргэ, гишгэ” зэрэг үгсийг дараалсан
хоёр ба гурван гийгүүлэгчийн дүрмээр бичихгүй.
Харин эдгээр үгсийн “Утгат хэсгийг зөв бичих
дүрэм” ээр бичсэн байна.
29

30. Дараалсан гурван гийгүүлэгчийн дүрэм
Дараалан орсон гурван гийгүүлэгчийн гуравдугаар
нь хоолойн “г”, хэлний үзүүрийн “н” хоёрын нэг
бөгөөд түүний арын ялгах балархай эгшгээр үг
төгсвөл тэр ялгах эгшиг сонстохгүй тул “н” ба “г”-
ийн өмнө богино эгшиг бичнэ. Томьёолбол:
ГГ – “-на, -га” = эгшигтэй
30

31. Тодруулбал:
⊳ Бортого, чандага, эрдэнэ, жинхэнэ гэх мэт нэр
үгийг энэ дүрмээр бичнэ.
⊳ Үйл үгийн одоо ба ирээдүй цагаар төгсөх “-на4”
нэөхцөлийг давхар гийгүүлэгчээр төгссөн үгэнд
залгахдаа энэ дүрмийг баримтална. Жишээ нь:
бодогд – но бодогдоно, өөрчлөгдөнө
31

32. Дээрх хоёр тохиолдлоос бусад балархай эгшгийн
дүрмийг зөрчихгүй бол гурав ба дөрвөн
гийгүүлэгч дараалан орж болно.
Жишээ нь:
урсга, төрөлхтний, эрхтний, эвхчхээд гэх мэт.
32

33. “
ГЭЭГДЭХ ЭГШГИЙН ДҮРЭМ
33

34. Үгэнд залгавар залгахад балархай эгшгийн дүрмийн
ёсоор шаардагдахгүй болж хасагдах эгшгийг гээгдэх
эгшиг гэнэ. Эгшиг гээгдэх гурван тохиолдол байна.
1. Г – ЭЭ = эгшиггүй
/Гийгүүлэгчээр төгссөн үгэнд урт эгшгээр эхэлсэн
залгавар залгахад уг үгийн төгсгөлийн гийгүүлэгчийн
өмнөх балархай эгшиг гээгдэнэ/.
Жишээлбэл: нутаг – аас нутгаас, нөхрийн
34

35. 2. Э/И/ - ЭЭ = эгшиггүй
/”и”-ээс бусад богино эгшгээр төгссөн үгэнд урт
эгшгээр эхэлсэн залгавар алгахад уг үгийн
төсгөлийн балархай эгшиг гээгдэнэ./
Жишэлбэл: торго – ыг = торгыг,өнгийн, сонгоорой
35

36. Тодруулга:
“и” эгшгээр төгссөн үгэнд урт эгшгээр эхэлсэн
залгавар залгахдаа “и”-г гээлгүй, урт эгшгийн
нэгийг хасаж бичнэ. “и” эгшиг нь өмнөх
гийгүүлэгчээ зөөлрүүлэх үүрэгтэй учир гээхгүй.
Жишээлбэл: салхи – аар салхиар
36

37. 3. Г – Г = эгшиггүй
/гийгүүлэгчээр төгссөн үгэнд гийгүүлэгчээр
эхэлсэн залгавар залгахдаа өмнө нь эгшиг
жийрэглэвэл мөн үгийн эцсийн гийгүүлэгчийн
өмнөх балархай эгшиг гээгдэнэ./
Жишээлбэл: хавсар – лт хавсралт, нөхдөд, өмчлөл
37

38. Гээгдэх эгшгийн дүрмийн гажилт
1. Оноосон нэрийн төгсгөлийн гийгүүлэгчийн
өмнөх балархай эгшгийг гээхгүй. Жишээлбэл:
Завхан – ы Завханы, Баатарын
2. Галав, төлөв гэх мэт зарим үгийн балархай
эгшгийг гээхэд үгийн үндэс ихээхэн
өөрчлөгдөхөөр болбол балархай эгшгийг
гээхгүйгээр “галаваас, төлөвөөс” гэж бичнэ.
38

39. 3. Уламжлалын зарчим баримталж бичсэн үгийн “и”
эгшгийг гээхгүй. Жишээлбэл: тэнхимийн, эрихээр
гэх мэт.
4. Эгшигт ба заримдаг гийгүүлэгчийг эгшигжүүлсэн
балархай эгшгийг гээхгүй. Жишээлбэл: чадвар –
аас чадвараас, малчдад – аа малчдадаа
39

40. 5. Үгийн дунд орсон ялгах эгшиг гээхгүй.
Жишээлбэл: санал – аар саналаар, үнэнээр
6. Үйл үгйих “-х” нөхцөлийн өмнөх балархай
эгшгийг гээхгүй. Гээвэл нэр үг болно.
Жишээлбэл: бүрэх – ийг бүрэхийг /тараг/
өрөх – өөр өрөхөөр /тоосго/
40

41. 7. Зөөлрүүлэх үүрэгтэй “и” эгшгийг гээхгүй.
Жишээлбэл: хурим – аар хуримаар
8. Дараалсан гурван гийгүүлэгчийн дүрмээр
бичсэн балархай эгшгийг гээхгүй төгсгөлийн
балархай эгшгийг гээнэ.
Жишээлбэл: эрдэнэ –ийн эрдэнийн, ганзагаар
41

42. “
Бие даан судлах даалгавар
“ГАДААД ҮГИЙГ БИЧИХ ДҮРЭМ”
42

43. Гадаад үгийг бичих нь:
1. Монгол хэлэнд эрт орсон бөгөөд одоо нийтэд
гадаад үг гэж мэдэгдэхээ больсон үгийг монгол
үсгийн дүрмийг баримталж бичнэ. Жишээлбэл:
булигаар, цонхоор
2. Гадаад үг бол монгол хэлний эгшиг зохицох ёс,
балархай эгшгийн дүрэм болон гээгдэх эгшгийн
дүрмийг дагахгүй.
43

44. 3. Гадаад хэлнээс орж ирээд, гадаад үг гэдэг нь
нийтэд мэдэгдэж байгаа үгийг бичихэд уг хэлний
дуудлага ба бичгийн дүрсийг харгалзан бичнэ.
Орос үг ба оросоор дамжин ирсэн гадаад үгийг
оросоор яаж бичдэгийг ерөнхийд нь баримталж
бичнэ. Жишээ нь: компани, лекц, систем, брокер,
программ гэх мэт.
44

45. 4. Оросоор “ия” үсгээр төгсгөн бичдэг үгийн эцсийн
“ия” үсгийг их төлөв хасаж бичнэ. Жишээлбэл:
Франция - Франц, станция-станц, лекция-лекц гэх
мэт. Гэвч “ия” үсгээр төгссөн зарим үгсийн
эцсийн гийгүүлэгч зөөлөрсөн байвал зөвхөн “я”
үсгийг хасна. Жишээлбэл: Азия-Ази, Италия-
Итали, геология-геологи гэх мэт.
45

46. 5. Гадаад үгийн эцэст өргөлтгүй богино эгшиг
байвал ихэнхдээ хасаж бичнэ. Жишээлбэл:
аптека-аптек, норма-норм, тонна-тонн гэх мэт.
6. Хэрэв гадаад үгийн эцсийн эгшиг өргөлттэй
бол хасаж бичиж болохгүй. Жишээлбэл: кино,
пальто, авто гэх мэт.
46

47. 7. Гадаад үгэнд монгол хэлний залгавар залгаж
болно. Үүнд:
⊳ Гадаад үгэнд ямар нэг эр эгшиг байвал эр үгийн
залгавар залгана. Жишээлбэл: олимпоос,
магистрын, театрууд, Германы
⊳ Гадаад үгэнд хэд хэдэн өөр эр эгшиг байвал аль
өргөлттэй эгшигт нь зохицуулан залгавар залгана.
Жишээ нь: автобусаар, докторантаар гэх мэт.
47

48. ⊳ Хэрэв аль нэг эр эгшиг дээр өргөлт ногдоогүй бол
эхний эр эгшигт зохицуулан залгавар залгана.
Жишээлбэл: аптекаас, автоматаар, прокуророос гэх мэт.
⊳ Хоёр үгнээс бүтсэн нэг нэрийн төгсгөлийн үгийн
эгшигт зохицуулан, залгавар залгана. Жишээлбэл:
агротехникээр, биотехнологиор, атмосферээс гэх мэт.
48

49. Зарим үгийн төгсгөлийн өргөлтөт эр эгшиг
балархай хэлэгдвэл монгол хэлний уламжлал
ёсоор нэгдүгээр үеийн эгшигтэй зохицуулан эгшиг
бичиж болно. Жишээлбэл: кило-килээр, киллэвэл,
киллэнэ гэх мэт.
49
Гажилт:

50. 8. Гадаад үгэнд ямар нэг эр эгшиг байхгүй бол эм
үгийн залгавар залгана. Жишээлбэл: физикээр,
инженерийн, лентээр гэх мэт.
9. “К” үсгийг хэлний “г” үсгийн дүрмээр бичнэ.
Тодруулбал, “г” үсгээр төгссөн эр үгэнд “ий”
эгшиг залгана. Жишээлбэл: америкийн, графикийг,
аптекийн гэх мэт.
50

51. 10. Мөн “к” үсгийг эгшигт гийгүүлэгчийн адил
үзэж залгавар залгана. Жишээ нь: америкт,
аптект, графикт гэх мэт.
11. Мөн “щ” үсгийг “ш” үсэгтэй адил үзэж
залгавар залгана. Жишээ нь: Шорцийг
51

52. 12. “б, п, ф, в” үсгийг нэг төрлийн үсэг гэж үзнэ.
Өөрөөр хэлбэл, “п” үсгийг “б”, “ф” үсгийг “в” гэж
үзнэ. Жишээлбэл: Ямар драп вэ? Энэ хэний шкаф
бэ? Хэдэн куб бэ? шкафт, клубт гэх мэт.
13. Оросын “у” үсгийг монгол хэлний “ү” үсгийн
адил эм эгшиг гэж үзэж залгавар залгана.
Жишээлбэл: клубээс, группийн, турникээр гэх мэт.
52

53. Амжилт хүсье.
Чихний чимэг болсон аялгуу сайхан монгол хэл,
Чин зоригт өвгөд дээдсийн минь өв их эрдэнэ.
Сонсох бүр яруу баялгийг гайхан баясч,
Сод их билэгт түмэн юүгээн бишрэн магтмуу би!
53