t/sf/L v]tL k|ljlw
!_ t/sf/L v]tLsf] kl/ro
xfd|f] b]zdf jiff}{ klxn] b]lv g} :yfgLo hftsf ljleGg t/sf/Lx?sf] v]tL ul/b} cfPsf]
kfO{G5 . b]zsf] ljleGg u|fdL0f If]qdf d'nf, /fof], tf]/L, km;L{, nf}sf cflbsf] v]tL
ul/b} cfPsf] lyof] eg] sfpnL aGbf rd;'/ h:tf t/sf/Lx? /f0ff zf;gsfndf ljb]zaf6
lelqPsf] cg'dfg ul/Psf] 5 .
a9bf] hg;+Vof, zx/Ls/0f tyf hgr]tgfsf] ljsf;sf] ;+u;+u} t/sf/Lx?sf] dfu a9b}
uPsf]n] xfn cfP/ t/sf/Lsf] pTkfbg / pkef]udf j[l4 ePsf] kfO{G5 . 7'nfahf/ jl/kl/ ;
;fgf s[lif ahf/ ljsf; x'Fb} uO{/x]sf If]q jl/kl/ t/sf/L pTkfbg If]q ljsf; x'Fb} uO{
/x]sf] 5 eg] xfn pTkfbg eO/x]sf] t/sf/L k|fKt dfqdf gePsf]n] cem}+ pTkfbg
If]q j[l4 ug'{kg]{ b]lvG5 . vfBfGg afnLx?sf] eGbf t/sf/LafnLaf6 a9L kmfObf
lng ;lsg] / ;Defljt s'kf]if0fsf] ;d:ofaf6 klg d'St kfO{g] ePsf]n] t/sf/L pTkfbg
ug{ pko'St x'G5 .
@_ t/sf/Lsf] kf}li6s tyf cfly{s dxTj
kf}li6s dxTj
dfgj z/L/nfO{ cfjZos kg]{ sfaf]{xfO8«]6, k|f]6Lg, le6fldg / vlgh kbfy{ h:tf
kf}li6s tTjx? t/sf/Laf6 ;:tf] ?kdf pknAw x'G5g .
sfjf]{xfO8]«6M z/L/df an÷ tfut lbg ;xof]u k'¥ofp5 . df6f] leq kmNg]
t/sf/Lx? h:t} –cfn', lk8fn', ;Vv/v08, t?n df of] tTj kfOG5 .
k|f]l6gM z/L/sf] a[l4 tyf ljsf; x'gdf ;xof]u k'¥ofp5 . u]8fu'8L au{sf t/sf/L h:t}
rgf, s]/fp, l;dL, af]8L df of] tTj kfO{G5 .
le6fldgM /f]usf] lj?4 n8g ;Sg] Ifdtf ljsf; tyf cfFvf t]lhnf] agfpgdf ;xof]u u5{ .
xl/of] ;fukft au{sf t/sf/Lx?df le8fldg k|z:t kfOG5 .
vlgh kbfy{M z/L/sf] kfrg lqmofdf ;xof]u k'¥ofp5 . xl/of] ;fukft ju{ t/sf/Lx?df
g} vlgh kbfy{ kfOG5 .
t/sf/Lx?df kfO{g] kf}li6s tTjx?
 sfpnL ;d'xsf t/sf/Lx?M– le6fldg P / ;L k|z:t dfqfdf kfO{G5 To;
afx]s km:kmf]/;, kf]6fl;od, SoflN;od, ;f]l8od / kmnfd h:tf vlgh tTj
kfO{G5 .
 uf]ne]+8f M le6fldg P, la, l;,O / SoflN;od klg kfO{G5 .
 e]+8] v';f{gL M le6fldg ;L cGo vlgh tTj kfO{G5 .
 lk/f] v';f{gL M le6fldg P / ;L k|z:t dfqfdf kfO{G5 .
 /fdtf]l/of - leG8L _ M le6fldg P, la, l; / kmnfd k|z:t dfqfdf
kfO{G5 .
 d'nf M le6fldg, h}ljs /;, SoflN;od, km:kmf]/; sfaf]{xfO8«]6 kfO{G5 .
 ;nud M & – ( k|ltzt lrgL, k|f]l6g le6fldg l; kfO{G5 .
 s/]nf M le6fldg P / l; tyf SoflN;od kfO{G5 .
 l3/f}nf M le6fldg P, la / l; tyf SoflN;od kfO{G5 .
 km;L{ ÷ :Sjf; M le6fldg P, la / l; kfO{G5 .
 sfFs|f] M le6fldg la / l; kfO{G5 .
 rd;'/ M le6fldg P, la / ;L tyf kmnfd kfOG5 .
 kfn'+uf] M le6fldg P, la / ;L tyf kmnfd klg kfO{G5 .
 l3p l;dL M k|f]6Lg, sfaf]{xfO8«]6, le6fldg P ;fy} kmnfd / SoflN;od
kfO{G5 .
 tg] af]8L M k|f]6Lg, sfaf]{xfO8«]6, le6fldg P / vlgh tTj kfOG5 .
 /fof] M le6fldg P, la, l; / kmnfd, SoflN;od / k|f]6Lg kfO{G5 .
 n;'g M k|f]6Lg, Oy/, t]n le6fldg P / l; tyf 6f]gl;8 kfO{G5 .
 Kofh M le6fldg P, la, l; tyf sfaf]{xfO8«]6 / k|f]6Lg kfO{G5 .
cfly{s dxTj M
 gub] afnLsf] ?kdf pTkfbg ul/ cfocfh{g ug{ ;lsG5 .
 k|lt PsfO{ If]qkmndf vfBfGg afnL eGbf bf]Aa/ cfDbfgL lng ;lsG5 .
t/sf/Lsf] pkof]lutf
 kfrg k|ls|of M /fdtf]l/of, d'nf
 /tGwf] M ufh/, kfs]sf] km;L{, xl/of] ;fu,
 Zjf; km]g{÷kfrg÷?3fvf]sL M Kofh
 k]6 ÷/ut ;kmf ug{ M s/]nf
 3fF6L, k]6 ;kmf ug{ M ;fukft ;d'xsf t/sf/Lx?
 luhfaf6 /ut cfpg] ;d:ofdf M le6fldg ;L ju{sf t/sf/Lx? pkof]uL x'G5g
.
 d'6' lbdfusf /f]uLx?sf nflu M– k/jn
#_ k|fËfl/s dn -sDkf]i6 dn_
v]/ uPsf] rLhaLhx? vfN8f]df /fvL jf y'k|f] nfufO{ s'xfP/ agfpg] dnnfO{ sDkf]i6
dn jf k|fËfl/s dn elgG5 .
sDkf]i6 agfpg s] s] rflxG5 <
 vf8n
 v]/ uPsf emf/kft k/fn
 k'/fgf] uf]a/ dn jf sDkfi6
 v/fgL jf r"g
 kfgL
vfN8f] sqf] rflxG5 <
#) ju{ dL= sf] ;fgf] s/];fjf/Lsf] nflu ! 3g ld6/ -! ld6/ nDafO,{ ! ld6/ rf}8fO{ / !
dL6/ ulx/fO{ sf] vfN8f] eP k'U5 . t/ s]xL 7'nf] au}rfsf] nflu ! ld6/ ulx/f] &
% ;]=dL rf}8fO{ / !=* dL nDafO{ ePsf] vfN8f]nfO{ # efu nufO{ dn agfpFbf
l56f] / ;lhnf] dn aGb5 .
vfN8f] s;/L eg]{ <
 tof/L vfN8f]sf] lkwdf 9'Ëfx? /fVg] h;n] a9L ePsf] kfgLsf] ljsf; u/fpF5 .
 To; eGbf dfly % ;]=dL= hlt ds}sf] af]6 jf xfFuf ljuf /fVg] .
 To;kl5 emf/kftx? @) ;]=dL= afSnf] x'g] u/L Ps tx /fVg] .
 To; dfly @ ;]= dL= afSnf] k'/fgf] dnsf] Ps tx /fVg] .
 To;kl5 Ps ju{dL= If]qkmndf ! d'7L s[lif r'g jf # d'7L v/fgL 5g]{ / k|z:t
dfgLn] lehfpg] .
 lgsf;sf] nflu Ps tx ;fgf ;fgf 9'Ëfx? % ;]= dL = hltsf] /fVg] .
 v]/ uPsf rLh aLhx? 6'qmf 6'qmf kf/]/ uf]a/df ld;fPsf] Ps tx @) ;]dL=
hlt, $–& tx ;Dd vfN8f] ge/] ;Dd Pj+ l/tn] eg]{ .
 csf]{ Ps dlxgf kl5 @ g+= af6 # g+= vf8ndf ;fg]{ / Ps dlxgf ToxL /xg
lbg]. o;/L # dlxgfdf sDkf]i6 tof/ xG5 . olb Tof] eGbf rfF8f] sDkf]i6 tof/
ug'{ 5 eg] l56f] l56f] jf xKtfsf] Ps k6s kN6fpg] u/]df rfF8} tof/ x'G5 .
sDkf]i6 tof/ ePsf] s;/L yfxf kfpg] .
 tL dlxgf k'u]kl5 vg]/ x]g]{, /ªu sfnf] jf ;'gf}nf h:tf] b]lvG5 .
 yf]/} dn xftdf lnO{ ;'£g] gld7f] uGw cfFpb}g .
 xftdf lnP/ b'j} cf}nfsf] aLrdf /fv]/ lyRg], lkm:; k'm65 eg] /fd|f] ;Fu tof/
ePsf] eg]/ a'´g] .
sDkf]i6 agfpFbf Wofg lbg' kg]{ s'/fx? M
 vfN8f] vGbf 5fofF kg]{ 7fpFdf vGg' k5{ . 3fd nfUg] 7fpdf a9L ;'Vvf
x'g] ePsf]n] l9nf] s'lxG5 .
 s'xfpg] sfd z'? u/fpg ;'Id lhjf0f'x? ePsf] k'/fgf] dn aLr aLrdf ld;fpg'
kb{5 . s'lxg xfjf klg cfjZos kb{5 . To;}n] vfN8f]sf] aLrdf sf7 jf afF; ufl8
Kjfn agfpg' k5{ .
 ;'s]sf] emf/kft s'lxg w]/} ;do nfUg] x'gfn] xl/of] emf/kft ;fy} kfgL
ld;fO{ lr;f] kfg'{ kb{5 .
 ;'Id lhjf0f'sf] sfo{ljlw a9fpg dnsf] /f;folgs u'0f /fd|f] agfpg ;fy} u'0f:t/ dn
agfpg k|lt ju{ ld6/ If]qkmndf ! d'7L s[lif r'g jf tLg d'7L v/fgL k|To]s tx tx
df /fVg' kb{5 .
 l56f] dn agfpg w]/} k6s kN6fpg' kb{5 . vfN8f]df tfks|d ldnfpg vfN8f]sf]
ulx/fO{ slDtdf ^) ;]=dL=x'g 'kb{5 .
t/sf/L v]tLsf nfuL hUufsf] tof/L
hUufsf] tof/L ubf{ Wofg lbg' kg]{ s'/fx? M
• t/sf/L nufpg] hUufsf] tof/L afnL nufpg' eGbf !)–!@ lbg cufl8
ug'{ kb{5 .
• hUuf vghf]t ubf{ !%–@) ;]lG6ld6/ ulx/f] x'g] u/L vghf]t u/L df6f]
a'/a'/fpbf] agfO{ 5f8L lbg' kb{5 .
• o;/L hUuf tof/ ugf{n] df6f]df /x]sf ljleGg cj:yfsf sL/fx?nfO{ k|lts'n
jftfj/0f x'g uO{ gfz x'g ;S5g / /f]u sL/fsf] cfqmd0fdf sld cfp5 . ;fy}
emf/kftsf] lj?jf x6fpg' jf gfz ug{ ;lsG5 .
• df6f] cj:yf x]/L rf/ k6s;Dd vghf]t ug'{ kb{5 .
• df6f]df x'g] sL/fx? h:t} M /ftf] sldnf, v'd|], km]b s6'jf cflbsf] cj:yf x]l/
Snf]/f]8]g jf clN8«g h:tf ljiffbL k|of]u ul/ df6f]sf] pkrf/ ug'{ kb{5 .
• Joj;flos?kdf t/sf/L v]tL ug{sf] nflu of] clt cfjZos x'G5 .
g;{/Lsf] lsl;d
s_ df};dL g;{/L v_ a]df};dL g;{/L
vfN6f] ljlw M Hofb };'Vvf
7fpFdf agfO{G5
;dy/ g;{/L M lxpFb] ofddf
agfOg] .
p7]sf g;{/L M jiff{ofddf agfOg] g;
{/L .
u'df]h leq M Knfli6ssf] ;fgf]
3/ .
afs; ljlw M sf7, 6Lg / Knfli6s
y}nL ljlw M Knfli6s, ;fn jf
s]/fsf] kft tftf] g;{/L M vf8n ljlw .
a]gf{ pdfg]{ k|ljlw
qm
=;
+=
k|ljlw afnLx? s}lkmot
s_ ;f]em} aLp /f]kL
v]tL ul/g] t/sf/L
afnL .
af]8L, l;dL, as'Nnf, le08L,
kfn'Ëf], r+D;'/, ufh/, wlg+of,
n§], kmfkm/, ;nud, cflb .
g;{/L
ug'{ x'Fb}g .
v_ ufgf] /f]kL v]tL
ul/g] t/sf/L
afnL .
cb'jf, a];f/, cfn', lk8f+n', n;'g
cflb .
sDtLdf @ j6f
cfFvf x'g' k5{ .
u_ j]gf{ jf aLp b'j}
/f]kL v]tL ug]
{ t/sf/L afnL .
/fof], sfFqm]f, nf}sf,
l:j;rf6{ af]8L, s/]nf, lh/Lsf]
;fu, km;L{, t/a'hf,
y}nfdf pdf/L a]gf{
;fg{ ;lsG5 jf v]tdf
l;w} pdfg{ ;lsG5 .
O:s';,rfO{lgh ;fu , l3/f}nf,
l;dL .
3_ a]gf{ dfq} /f]kL
v]tL ul/g] t/sf/L
afnL .
sfpnL, Kofh, Uo+f7 uf]eL
aGbf, a|;]n :k|fp6, e]G6f, a|
f]sfpnL, uf]ne+]8f, v';f{gL .
a]gf{ pTkfbg u/]/
dfq v]tL ug{
;lsG5 .
Knfli6ssf] y}nf]df j]gf{ pdfg]{ M
afs;sf] nflu k|of]u ul/g] h:t} df6f]sf] ld>0f agfO{ Knfli6ssf] y}nf]df eg'{ kb{5 /
df6f]df lr;fg geP kfgL lbg' h?/L 5 . y}nLsf] tNnf] efudf ;f–;fgf] Kjfn klg agfpg'
kb{5 . o:tf y}nf]df vf; u/]/ sf+qmf], km;L{, l3/f}nf, nf}sf, lrlr08f], h'lsgL, s/]nf,
l;dL, af]8L cflb t/sf/Lsf aLpx? pdfl/G5 . k|To]s y}nf]df @–# j6f aLp#–
$ ;]=ld=ulx/f]df /f]lkG5 . aLp gpd|g] a]nf;Dd y}nf]df kfgL lb+b} ug'{ kb{5 .
o:tf y}nf]nfO{ 708L, t'iff/f]af6 arfpg Knfli6ssf] u'df]h leq jf 3/ leqsf] Gofgf]
7fpFdf /flvG5 . 3/ leq /fVbf aLp pld|P klg lbpF;f] 3fddf aflx/ Nofpg' kb{5 /
u'df]h leq /fVbf eg] 708Lsf] lbg afx]s ;kmf 3fd nfu]sf] lbgdf u'df]hsf] s]xL
efuaf6 Knfli6s x6fO{ lbg' kb{5 / dWofGx kl5 jf a]n'sL kv k'gM Knfli6sn]
h:tfsf] To:t} u/L 9fSg' e'Ng' x'Fb}g . a]gf{n] Knfli6ssf] ;txaf6} k|sfz kfpg] 5 .
pko'Qm df};d x'g] ljlQs} Knfli6ssf] y}nf]sf] Knfli6s lemsL df6f]sf] 8Nnf
gkm'6fO{ v]t af/Ldf j]gf{ /f]Kg' kb{5 .
y}nf eg{] ld>0f
• dlnnf] ;se/ v]tL gu/LPsf] 7fpsf] df6f]–@ efu
• /fd|/L s'lxPsf] uf]a/ dn– @ efu
• lrD6ofOnf] df6f] ePdf afn'jf–! efu
• t/ anf}6] bf]d6 df6f] ePdf afn'jf ld;fpg' kb{}g .
• y}nf]df @ j6f jLp /f]Kg]
• @–# j6f ;SsnL kftx? cfPkl5 5f6]/ Pp6f lj?jf dfq /fv]/ @ k|ltztsf]
o'/Lofsf] 3f]n 5s{g].
df6f] -dlnnf]_ Ö @ efu
kfs]sf] uf]j/ dn Ö @ efu
afn'jf Ö ! efu
o"l/of Ö % u|fd÷% lsnf] df6f]nfO{
l8=P=kL= Ö !) u|fd÷% lsnf] df6f]nfO{
kf]6f; dn Ö % u|fd÷ Æ
a]leli7g Ö % u|fd ÷ Æ
lqmkm]g Ö % u|fd ÷ Æ
kf]nLk6 -$ X ^ _ sf] j]gf{ x'sf{pgnfO{ rflxG5 .
Jof8 t}of/ eP kl5 $–^ cf}nfsf] km/sdf nfOg sf]l/ !–@ cf}nf ulx/f]df aLp kftnf]
u/L /f]Kg'' k'5{ .
Jof8df aLp 5/L ;s] kl5 7fpF cg';f/ $–^ lbg ;Dd ;]tf] Knfi6Lsn] 5f]Kg' k5{ .
To; kl5 Ps Ps lbg lj/fP/ kfgL lbO{ /fVg' k5{ .
aLp gpld|Gh]n ;Dd Knfi6Lsn] 5f]kL /fVg' k5{ .
aLp pld||;s] kl5 3fddf v'nf u/L / ;fFem 5f]Kg' k5{ .
;fwf/0ftof % b]lv & lbgdf aLp pld|G5 . /fd|f] / :j:y lj?jf pTkfbg ug{sf] nflu lj?jf
@ kft] ePkl5 dlN6Kn]]S;, e]lhd]S; jf Pu|f]ldg dWo] s'g} Ps z'Id tTj @–#
dL=ln= k|lt ln6/ kfgLdf ld;fO{ g;{/Ldf @ k6s 5g'{ k5{ .
-v_ jLp pkrf/
jLpnfO{ g;{/Ldf /f]Kg' eGbf klxn] j]leli6g (Bevistin) @ u|fd÷s]hL=sf] k|of]u
u/]/ jLp pkrf/ ug'{ kb{5 . h;n] ubf{ lj?jfdf /f]usf] k|of]u sd x'G5 . jLpnfO{ ly/fd
jf SofK6]g h:tf ljiffbL k|of]u u/]/ klg pkrf/ ug{ ;lsG5 .
-u_ g;{/L a]8sf] tof/L
• df6f] lgd{nLs/0f u/]sf] 7fpdf g} g;{/L /fVg' kb{5 .
• g;{/L /fVg] 7fpnfO{ /fd|f];+u vghf]t ug'{ kb{5 .
• emf/kft /fd|f];+u lgsfn]/ df6f] a'a'{/fpbf] kfg'{ kb{5 .
• aiff{bdf g;{/L /fVg] xf] eg] g;{/L a]8nfO{ hldgsf] ;tx b]lv cnL dfly p7fP/
agfpg' kb{5 . ;fwf/0ftof !% ;]=dL= df6f] p7fpg' kb{5 .
• lxpbdf g;{/L /fVbf 6g]n÷u'df}h leq g;{/L /fVg' kb{5 .
• g;{/L /fVbf obL df6f] lgd{nLs/0f u/]sf] 5}g eg] wfg v]tsf] df6f] k|of]u
ubf{ /fd|f] x'G5 .
-3_ g;{/Ldf jLp /fVg]÷/f]Kg] t/Lsf
• g;{/L a]8sf] rf}8fO{ lt/af6 $ ;]=dL= sf] km/sdf nfO{g agfpg]
• aLpnfO{ g;{/Ldf @ ;]=dL=sf] ulx/fO{df /f]Kg' kb{5 .
• jLp g;{/Ldf /fv]÷/f]k] kl5 dfyLaf6 xNsf ;+u df6f]n] 5f]Kg]
• To;dfyL /fd|/L ;'s]sf] k/fn jf 3fF;n] xNsf 5fkf] xfNg] h;n] ubf{ g;{/Ldf
tftf]kg tyf df6f] lr:ofg /xL /xG5 / aLp rf8} pd|G5 .
• aLp pd|] kl5 5fk|f] x6fO{ lbg] .
-ª_ dnvfb Joj:yfkg
g;{/Ldf dnvfb Joj:yfkgn] dxTjk"0f{ e"ldsf lgjf{x ub{5 . ;f] sf/0fn] ubf{ g;{/Ldf
plrt dnvfbsf] Joj:yf x'g' h?/L 5 . a]gf{ /fd|f] ;+u pd|g, a9g ljleGg lsl;dsf kf]ifs
tTjsf] cfjZostf kb{5 . ;fwf/0ftof g;{/Ldf /fd|f];+u s'lxPsf] uf]a/dn a/fa/ dfqfdf
ld;fP/ df6f]df /fd|f];+u ld;fpg' kb{5 . g;{/Ldf lj?jf /f]kL;s] kl5 olb lj?jf /fd|f] ;Fu
ga9]df !–@ k|ltzt o'l/ofsf] emf]n agfO{ g;{/Ldf :k|] ug'{ kb{5 . h;n] ubf{ lj?
jfsf] a9g] qmd l56f] x'G5 . g;{/Ldf xfn cfP/ c? ljleGg lsl;dsf emf]ndnx?sf] k|
of]u klg k|efjsf/L b]lvPsf] 5 .
-r_ a]gf{ tof/ x'g] ;do
g;{/Ldf /f]k]sf] a]gf{ ;fwf/0ftof @)–@% lbgdf tof/ x'G5 . t/ of] ;do t/sf/L afnL
cg';f/ s]xL km/s klg x'g ;Sb5 .
-5_ a]gf{ a]rlavg
• a]gf{ pTkfbg ug{] ls;fgn] g;{/L tof/ ubf{ nfUg] ;Dk"0f{ vr{x?sf] lx;fa
/fVg' kb{5 . vr{x? eGgfn] h:tf] dnvfb slt nfUof] < jLp slt k};fsf] nfUof]
< ljiffbLx?sf] vr{ < sfdbf/sf] Hofnf cflb ;a} lsl;dsf] vr{ hf]8]/ To;df s]xL
k};f gfkmf /fvL ljqmL ljt/0f ug'{ kb{5 . a]gf{sf] d"nof lgwf{/0f klg ;fwf/0f
tof/ dfly pNn]lvt vr{ cg';f/ /fVg] u/LG5 .
• a]gf{ olb :yfgLo ahf/df ljqmL ljt/0f u/L afFsL /x]df afXo ahf/df nu]/ klg
ljqmL ljt/0f ug{ ;lsG5 .
-h_ ahf/ of]hgf agfpg] t/Lsf
a]gf{ pTkfbsn] a]gf{ pTkfbg ug'{ cufj} ahf/ of]hgf agfpg' kb{5 . ahf/ of]hgf
agfpbf lgDg s'/fdf Wofg lbg'kb{5 .
• s'g t/sf/L afnL / slt If]qkmndf a]gf{ pTkfbg ug{] .
• a]gf{ tof/ slxn] / s;/L ug{]
• a]gf{ pTkfbgsf] nflu dn, jLp, ljiffbL sxfFaf6 Nofpg] .
• a]gf{ pTkfbgsf] nflu k|fljlws ;xof]u sxfF uP/ lng]
• sxfF uP/ a]gf{ ljqmL ug{] / cfDbfgL÷vr{sf] lx;fa lstfa s;/L /fVg] dfly
pNn]lvt a'bfx?sf] /fd|f];Fu hfgsf/L ePdf a]gf{ pTkfbs a9L eGbf a9L
kmfO{bf lng ;Sb5 .
j]gf{sf] :ofxf/ ug]{ ljlw M
• a]nf a]nfdf Aof8sf] s'g} efudf 5fk|f] (Mulching) x6fO{ x]b}
{ ug'{ kb{5 . ;d:t aLp 6';fO{ pld|P kl5 a]n'sL kv 5fkf] x6fO{ lbg' kb{5 .
Jof8af6 5fkf] lgsfn]sf] lbgb]lv j]gf{df b'O{ kft -!%–!^ lbg ;Dd_ gcfP
;Dd kfgL k/]df j]gf{nfO{ 7"nf] gf]S;fg k'¥ofpFb5 . t;y{, jiff{t x'g] ;+efjgf
ePdf Jof8nfO{ kfgLaf6 hf]ufpg cf]t agfP/ Jof8df xfNg' kb{5 . 3fd
nfu]df Jof8af6 cf]t lgsfNg] / kfgL k/]df cf]t xfNg' kb{5 .
• a]gf{sf] b'O{ kft eP kl5 b'O{ k|ltzt o'l/ofsf] emf]nn] -Ps ln6/ kfgLdf @
u|fd ol/ofsf b/n]_ Jof8df l;+rfO{ ubf{ j]gf{ rfF8} a9g] 5 . slnnf j]gf{nfO{
cg]sf}+ ls/fn] sfl6 gf]S;fg k'¥ofpg] x'Fbf pQm ls/faf6 arfpg g'efg eGg]
ljiffbL @ ld=ln= k|lt kfgLdf ld;fO{ 5b}{ ug'{ kb{5 .
• Aof8df 3fF; b]vf k/]df t'?Gt} pv]nL kmfNg' kb{5 t/ s'6f] cflb xltof/sf] k|
of]u u/L Jof8nfO{ vf];|g' x'Fb}g . j]gf{ Hofb} jfSnf] 5 eg] j]gf{ pld|
Psf] !)–!@ lbg leq lj8fpg' klg h?/L 5 .
• aLp 5/]sf] @% lbgleq a]gf{ cGoq v]t af/Ldf ;fg{sf] nflu 7Ls pd]/sf
x'G5g . o;/L j]gf{ tof/ eP kl5 j]gf{ pv]Ng' eGbf @–# 306f cufj} Jof8
leHg] u/L /fd|/L kfgL lbg' kb{5 . j]gf{ pv]Nbf h/f gr'l8of]; eg]/ Ps 5]:sf]
jf v'kL{n] j]gf{af6 cln 6f9}af6 df6f] d'lg cf}hf/ jf 5]:sf] 3';fP/ pv]Ng' kb{5
. ;se/ j]gf{sf] h/fdf cln cln df6f] klg x'g' h?/L 5 .df6f] ;lxtg} a]gf{ v]t
af/Ldf nlu ;fg'{ kb{5 .
• sfpnL ;d'xsf t/sf/L jfx]s cGo t/sf/Lsf j]gf{ dfly j0f{g ul/P cg';f/ s} tl/sf
ckgfP/ v]tL ug{ ;lsG5 eg] sfpnL, aGbf, a|f]sfpnL, Uof+7sf]kL cflbsf
a]gf{ klxnf] Aof8af6} l;w} v]t af/Ldf nlu ;fbf{ w]/} g} dg]{ ePsf] x'gfn]
oL afnLsf a]gf{ klxnf] Aof8df !%–!^ lbgsf] pd]/ eP kl5 cyf{t j]gf{df b'O{
j6f kft cfPkl5 /fd|/L Aof8af6 pv]nL csf]{ 5'§} dlnnf] Aof8df k|To]s
j]gf{ !)–!@ ;]=dL=sf] km/sdf /f]Kg' kb{5 / sl/a csf]{ @)–@% lbg kl5 ha
a]gf{df $–% kft b]lvG5g, ta dfq} v]t af/Ldf nlu ;fg'{ kb{5 . of] ljwL
ckgfO{ v]t af/Ldf j]gf{ ;fbf{ lgs} sd a]gf{ d/]sf] kfOPsf] 5 .
klxnf] Aof8af6 a]gf{ bf]>f] Aof8df lsg ;fg]{ <
• z'?sf] k|yd Aof8df a]gf{ afSnf] e} xfjf, kfgL, k|sfz / vfB tTjdf k|lt:kbf{ e}
j]gf{ sdhf]/ x'G5 / logLx?nfO{ bf]>f] Jof8df kftnf] u/L ;fbf{ vfBtTj /
dflysf cGo j:t' oy]i6 dfqfdf k|fKt x'g] ePsf]n] j]gf{ bl/nf] / alnof]
x'g]5g .
• klxnf] Aof8af6 a]gf{ htgsf] ;fy pvn]tfklg s]xL h/f r'l8G5g ;f] r+'l8Psf]
h/fsf] efuaf6 k|z:t gofF h/fx? bf]>f] Jof8df ;f] kl5 lgSng] 5g . s]xL
lbgd} -!%–@) lbg d}_ oL h/fx? s8f x'g]5g / o:tf j]gf{ bf]>f] Jof8af6
pv]nL v]t jf/Ldf k'¥ofO{ ;fbf{ s]xL h/f d/] tfklg afFsL h/fn]
j]gf{nfO{ arfP/ /fVg] sfd ug]{ 5g .
g;{/Ldf /f]u ls/f lgoGq0f
• :j:y a]gf{ x'sf{pg O{=Pd= @ ld=ln=÷ln6/ kfgLdf ld;fO{ x/]s !) lbgsf]
k/sdf 5g]{ .
• kft vfg] ls/f nfu]df g'efg @ ld=nL k|ltln6/ kfgLdf ld;fO{ 5g'{ k5{ . /;r';L
gf]S;fg k'¥ofpg] ls/f nfu]df ! dL=ln= /f]u/ k|lt ln6/ kfgLdf ld;fO{ 5g]{ .
km]b s'lxg] /f]u nfu]df j]leli7g jf 8fOy]g Pd $% 5g'{ k5{ . ;]tf] /f]u
sfqmf]df nfu]df s]/flyg 5g'{ k5{ . t/sf/L afnLsf] j]gf{ g;{/L u/]df /fd|f] lj?jf
;lk|G5 . g;{/Ldf kfgL hDg lbg' x'Ì, gq km]b s'lxg] /f]u nfU5 .
a]gf{ pv]Ng] ;do eGbf ! 306f cufl8 kfgLn] lehfpg' k5{ . a]gf{
;fwf/0ftofM @%–#) lbgdf v]t jf jf/Ldf ;fg'{ k5{ . a]gf{ ;fg{ l9nf] ePdf
pTkfbg 36b} hfG5 . 5f]6f] cjlwsf j]gf{ $ kft] ePdf / nfdf] cjlwsf ^ kft]
ePdf ;fg{ pko'Qm x'G5 . Aof8nfO{ 5f]Kbf u'lnof] ePsf] k/fn jf c? lrhn]
5f]Kg' x'b}g . Aof8 5f]Kbf c;'/f], ltt]kftL, asfOgf], lgdsf kftx? jf
/fd|/L ;'s]sf ;kmf k/fnn] gpld|g h]n cyf{t # lbg;Dd 5f]kg' k5{ .
t/sf/L j]gf{ ;fg]{ / dn vfb Jofj:yfkg
hUufsf] tof/L M– # –$ k6s hUff /fd|/L hf]t]/ ;Dofpg' k5{ .l;rfO{ / lgsf;sf]
Aoa:yf x'g' k5{ / hUuf tof/Lsf] a]nfdf sDkf]:6 dn cfjZostf dfqdf hldgdf k|of]u
ug'{ k5{ jf la?jfsf] hft x]/L b'l/ tof/ kf/L l;kmf/L; cg';f/sf] kn df6f]df /fd|/L ld;fO
vf8n eg'{ k5{ .
dnvfbsf] kl/ro M
t/sf/Lsf] lj?jf x's{g a9g tyf kmNgsf] nfuL !^ j6f ljleGg lsl;dsf kf]ifs tTjx?sf]
cfj:ostf kb{5 h;dWo] sfj{g, cS;Lhg, xfO{8«f]hg, gfO{6«f]hg, km:kf]/; /
kf]6fl;od d'Vo ^ j6f tTj jf]6 lj?jfnfO{ w]/} dfqfdf cfj:ostf x'G5 .
SofN;Lod,DofUg]l;od / ;Nkm/ jf]6 lj?jfnfO{ dWod dfqfdf rflxG5 eg] cfO{/g
-kmnfd _, Doulgh, sk/ -tfdf _, lh+s, df]lnj8]gd, af]/g / Snf]l/g yf]/} dfqfdf
rflxG5 .
dxTj M
t/sf/Lsf] jf]6 lj?jfnfO{ j[lb tyf ljsfz / pTkfbg tyf pTkfbsTjdf ;d]t c;/ kfg]{ k|
fs[lts / /f;folgs :jfefj b]vfpg] j:t' nfO{ xf/df]g elgG5 o:tf tTj k|fs[lts ?kdf lj?jfd}
pTkfbg x'g] ub{5 . ljleGg sf/0fn] lj?jfdf xf/df]g / le6fldgsf] sld x'g uPdf lj?jfsf]
j[l4 /f]lsg] km"n gkm"Ng], km'n km'n] klg kmg emg]{, kmnsf] gfk / cfsf/ lju|
Lg] / pTkfbgdf sld x'g] ePsf] jf]6 lj?jfnfO{ s[ltd t/Lsfn] xf/df]g / ;'Id tTjx?
pknJw u/fO{ pTkfbgdf a[l4 u/fpg ;lsG5 .
dnvfbsf] k|sf/M
dn vfb ljz]if u/]/ b'O{ k|sf/sf] x'G5.
s_ k|fªu/Ls dn
v_ /f;fogLs dn
dnvfbsf] k|of]u ljlw M
dnvfbsf] k|of]u ubf{, lj?jf ;fg]{ hUuf tof/L ubf{, lj?jf ;fbf{, /f]Kbf, / lj?jfsf]
ljleGg cfj:yfdf h:t} lj?jf /f]k]sf] !% b]vL @% lbg leqdf ljleGg t/Lsfn] lbg ;lsG5
h:t} lj?jfsf] h/fdf Top deess ug]{ emf]n jgfP/ lj?jfsf] af]6 b]vL h/f ;Dd :k|]o/
ug{ ;lsG5 . t/sf/Lsf hft x]/]/ k6s k6s kmn l6Kg] t/sf/L x?, v';f{gL, e06f, 6df6/,
sfs|f, nf}sf cfbLdf kmn l6Kg ;fy jf km"n km"nL /x]sf] cj:yfdf xf/df]g tyf
le6fldgn] lj?jfsf] km"ndf :k|]o/ ug'{ cfj:ostf kb{5 .
sDkf]i6dn tyf uf]7]dn M–
kl/ro M– sDkf]i6 dn jgfpg] 7fFp of uf]7] dn y'kfg]{ 7fFpsf] 5gf}6 ubf{ vfB
tTjsf] ;+/If0f x'g] >d / ;do sf] jrt x'g] tyf u'0f:t/df c;/ gkg]{ u/L 5gf}6
ug'{ kb{5 .
uf]7] dnsf] nfuL :yfg 5gf}6 M–
!= uf]7sf] glhs 7fFpsf] 5gf}6 ug'{ kb{5 . olb 6f9f ePdf >d / ;do b'j}sf] nufgL
kb{5 .
@= uf]j/sf] eGbf d"q÷lkzfjsf] cem jl9 dxTj x'g] ePsf]n] o;sf] ;+/If0f x'g]
:yfg /f]Hg' kb{5 .
#= ;'wf/LPsf] uf]7df d"q ;+sng ug]{ ¥ofÍ÷vf8n klg jgfpg' k5{ .
uf]7] dnsf] nfuL cfj:os ;fdfu|Lx? M–
 ;j} k|sf/sf emf/kftx? / :ofpnf t/ ufO{, e};L tyf e]8f, jfv|f nfO{ c;/ gkg]
{ vfnsf] x'g' kb{5.
 ufO{ e};Ln] vfP/ kmfn]sf] cjz]ifx? .
 ufO{, e};L, e]8f, afv|f cfbL .
 jfF;, lsnf, v/, l6g, vfN8f] vGg] ;fdfu|Lx? .
 hf]/g cfbL .
uf]7] dn jgfpg] t/Lsf M–
ufO{ e};L tyf e]8f av|f nfO{ jfw]/ /fVg] 7fpdf klxnf g} ufO{ j:t'sf] ;+Vofsf]
cfwf/df b'O{ j6f vfN8f] tof/ kfg'{ kb{5 . pQm vfN8f]sf] ulx/fO{ ! ld6/, rf}8fO{ !
=% ld6/, nDjfO{ cfj:ostf cg';f/sf] jgfpg' kb{5 / pQm ufO{ j:t'n] vfP/ pj|]sf]
cjz]ifx?, uf]j/ cfbL b}lgs ?kdf hDdf u/L klxnf Pp6f vfN8f]df hDdf ub}{ hfg] /
pQm vfN8f] e/L ;s] kl5 rf/} lt/ dflg;n] dnnfO{ ldnfP/ /fd|/L lyRg] / dnsf] y'k|
f]df sDtLdf ! ld6/sf] km/sdf jf; jf bfp/fsf] lsnfn] uf8]/ 5f]8g] / qmd; ub}{ hfg] !
dlxgfsf] cGt/df pQm uf]7] dnnfO{ ! dlxgfsf] cjlw kl5 kN6fP/ csf]{ vfN8f]df
eg]{ / o;/L kN6fPsf] dndf klg jf;sf] lsnf uf8L /fd|/L lyr]/ 5f]8g] / o;/L tof/
ePsf] dn ! dlxgf kl5 t/sf/L jf/Ldf k|of]u ug{ ;lsG5 .
sDkf]i6 dnsf] nfuL :yfgsf] 5gf}6 M–
 ;fdfu|L kfpg] v]t jf/Lsf]] Ps 5]pdf sDkf]i6 dn jgfpg ;lsG5 . o;f] ubf{ dn
9'jfgL ug{ ;lhnf] / sd vr{ nfU5 .
 sDkf]i6 3/, uf]7 glhs sDkf]i6 vf8n vGbf 3/df ˆoflsg] h}ljs cjz]ifx? ;j}
sDkf]i6df kl/0ft ug{ ;lsG5 .
 sDkf]i6 vf8n jf y'k|f] v]t jf/Ldf jgfO{G5 eg] kfgLsf] >f]t glhs jgfpbf kfgL
k|of]u ug{ ;lhnf] x'g5 .
 sDkf]i6 tof/ kfg]{ 7fpdf kft kltË/, emf/kft ;lhn} ;+u kfO{g] 7fpsf] glhs}
sDkf]i6 dn jgfpbf jl9 ;'ljbf hgs / ;:tf] / >dsf] ;d]t jrt x'G5 .
;fdfu|Lx? M–
!= ;j} k|sf/sf] ;'s]sf / sfFrf 3fF; kft kltË/ emf/kftx? .
@= jfnLsf cjz]ifx? .
#= c;'/f], ltt]kftL, jgdf/f, lv/f]{, jsfO{gf] cfbL .
$= efG;f 3/jf6 kmfnLPsf j:t''x? .
%= olb uf]j/ Uof; 3/df ePdf hf]/gsf] ?kdf s'xfpgsf] nfuL k|of]u ubf{ /fd|
f] x'G5 .
^= hf]/g - uf]j/ / d"qsf] 3f]n, kfs]sf] uf]j/sf] 3f]n, jgsf] df6f], uf]j/ Uof;sf]
nbf] cfbL _
SDkf]i6 dn jgfpg] pko'Qm k|ljlw M–
 sDkf]i6 jgfpg k|of]u u/Lg] lrhx? sf6]/ 6'qmf jgfO{ /fVg' k5{ htL ;fgf
6'qmf eof] TotLg} l56f] / ;lhnf] ;+u s'lxG5 .
 sDkf]i6 jgfpg] j:t'nfO{ s]lx lbg ;f]Q/sf] ?kdf k|of]u u/]/ vf8ndf /fVg
;s]df ;j} eGbf /fd|f] x'G5 .
 vf8nsf] ;fO{h cfkm'nfO{ rfxLg] cfj:ostff cg';f/ sf] vf8nsf] ;fOh jgfpg
;lsG5 . h;sf] ulx/fO{ ! dL= rf}8fO{ !=% dL6/ / nDjfO{ cfj:ostf cg';f/sf]
b'O{ j6f vf8n z'?df vlg tof/ kf/L ;s] kl5 dfq ;fdfu|L ;+sng ug'{ kb{5 .
 6'qmf kf/LPsf] j:t' nfO{ vf8ndf ldnfP/ /fVg] / rf/} lt/ lyr]/ ldnfpg] o;/L Ps
xftsf] prfO{sf] km/sdf hf]/g k|of]u ub}{ hfg' kb{5 .
 vf8n e/L ;s] k5L df6f] jf cGo j:t'n] 6fnL lbg' kb{5 ;s] ;Dd Nkf:6Ls k|
of]u ug{ pQd x'G5 .
 obL !) 6g sDkf]i6 dn tof/ kfg{ % dL= nDjfO{ @ dL= rf}8fO{ / ! dL=
ulx/fO{ vf8n x'g' kb{5 .
 sDkf]i6 dn jgfpg k|of]u u/LPsf] j:t' lr:ofg pko'Qm x'g' kb{5 obL lr:ofg
sd ePdf kfgL 5s{g' kb{5 .
 ?vsf] 5fFofd"gL sDkf]i6 vf8n vGg' k5{ / vf8n dfyL 5fgf] /fVg' pko'Qm
x'G5 .
 o;/L tof/ kf/]sf] sDkf]i6nfO{ vf8ndf /fv]sf] $% lbg kl5 csf]{ vf8ndf
kN6fpbf @ dlxgf b]vL $ dlxgfsf] cjlwdf /fd|f] sDkf]i6 dn tof/ x'G5 .
af]sf;L dn M–
of] Ps hfkfgLh k|ljlwsf] cfwf/df jgfOg] Ps k|sf/sf] 3/]n' tl/sfn] :yflgo
;fwg / >f]t jf6 jgfpg ;lsg] k|fË/Ls dn xf] . of] dn hLjf0f' hLjf0f'n] jg]sf] x'G5 .
o;nfO{ hLjf0f' dn klg eGg] rng 5 .
af]s;L nuftf/ k|of]u ugf{n] df6f]sf] pj{/f zStLnfO{ j9fFp5 . lbuf] ?kdf
df6f]sf] pj{/f zStL j9fpgsf] nfuL af]s;L cToGt pkof]uL dn dflgG5 .
af]s;L dn jgfpg] t/Lsf M– - ;fdfu|L x? _
 !%) Pd Pn O=Pd #% ln6/ kfgLdf /fd|f] ;+u ld;fpg] o;df !%) u|fd lrgL
jf ;Vv/ - e]nL_ ldnfP/ @$–$* 306f k5L k|of]u ug]{ . af]s;L jgfpg] :yfg
cf]efgf], l;w} 3fd gnfUg] kfgL gkg]{ :yfg x'g' kb{5 .
 wfgsf] 9'6f] – !)) s]=hL=
 xf+8 w'nf] – !) s]=hL=
 kLgf – !) s]=hL=
 O{= Pd – !%) Pd Pn
 lrlg÷;Vv/÷e]nL – !%) u|fd
 kfgL – #% ln6/
agfpg] t/Lsf M–
 dfyL jgfPsf ;j} ;fdfu|L /fd|/L ldnfO{ O{= Pd emf]nn] lehfpg] . ;j} y'k|f]
ldnfO{ ;s] kl5 kfgL jf 3fd jf6 jrfpg] / pQm y'k|f]nfO{ Nkf:6Lsn] 9fSg] .
 b'O{ lbg kl5 Ps k6s k'/} dn kN6fpg] . o;} u/L @–# lbgsf] km/sdf %
k6s kN6fpg] x/]s k6s kN6fpbf kfgL klg /fVg] / y'k|
f]nfO{ jf]/f÷Nkf:6Lsn] 9fSg] . o;/L jgfPsf] dn udL{ dlxgfdf @) lbgdf /
hf8f] dlxgfdf $)–%) lbgdf tof/ x'G5 .
emf]n dn k|of]u ug]{ tl/sf -ljiffbLsf] ?kdf_ M
klxnf] rf]6L agfPsf] emf]n dn w]/} s8f x'G5 . o;df a9L kfgL ld;fpg' kg]
{ x'G5 . To;kl5 ToxL ef8f jf vfN8f]df ePsf] jg:ktL jf 5f]qmfdf kfgL yk]/
agfpFb} uof] eg] emf]n dnsf] u0f:t/ sd x'b} hfG5 / To;}sf] cg'kftdf kfgL sd
ld;fpb} hfg' k5{ . To;} cg';f/ lj?jfdf k|of]u ug'{ k5{ .
ev}{/} /f]k]sf] slnnf] lj?jfdf emf]n dn k|of]u ug]{ tl/sf M
klxnf] rf]6L agfPsf] ! efu emf]n dndf !@ efu kfgL ld;fP/ lj?jfdf 5g]{ .
;f]xL 5f]qmfdf kfgL xfn]/ bf]>f] rf]6L agfPsf] ! efu emf]n dndf * efu kfgL
ld;fP/ lj?jfdf 5g]{ .
;f]xL 5f]qmfdf kfgL xfn]/ t]>f] rf]6L agfPsf] ! efu emf]n dndf $ efu kfgL ld;fP/
lj?jfdf 5g]{ .
;f]xL 5f]qmfdf kfgL xfn]/ rf}yf] rf]6L agfPsf] ! efu emf]n dndf ! efu kfgL
ld;fP/ lj?jfdf 5g]{ .
lj?jf x's]{ kl5 emf]n dn k|of]u ug]{ tl/sf M
o; cj:yfsf lj?jfx?n] emf]ndn a9L krfpg ;S5 . o:tf] cj:yfdf lj?jfdf klg a9L s8f
vfnsf sL/fx? nfUb5 . o:tf sL/fx?nfO{ emf]n dnsf] k|of]un] eufpg d2t ub{5 .
;fy} lj?jfsf] kftn] emf]n dn ;f]:g] ePsf]n] l;+rfO{sf] cefj klg k"lt{ u5{ . k|of]u
ug]{ tl/sf o; k|sf/sf 5g M
klxnf] rf]6L agfPsf] ! efu emf]n dndf * efu kfgL ld;fP/ lj?jfdf 5g]{ .
;f]xL 5f]qmfdf kfgL xfn]/ bf]>f] rf]6L agfPsf] ! efu emf]n dndf $ efu kfgL
ld;fP/ lj?jfdf 5g]{ .
;f]xL 5f]qmfdf kfgL xfn]/ t]>f] rf]6L agfPsf] ! efu emf]n dndf ! efu kfgL ld;fP/
lj?jfdf 5g]{ .
dnsf] ?kdf k|of]u ug]{ tl/sf M
dnsf] ?kdf k|of]u ubf{ ! efu emf]n dnnfO{ $ efu kfgLdf ld;fP/ lj?jfsf] j/k/ !
Unf; hlt /fvL lbg] . o;df 5f]qmf ;lxt 3f]n]/ xfNg] .
emf]n dn 5g]{ ;do M
o;nfO{ xfjf x'/L jtf;n] s]xL c;/ kfb}{g t/ kfgL kg]{ j]nfdf of] emf]n dn
5g'{ x'b}g . jf:tjdf hlt j]nf sL/f a9L nfU5, of] emf]n dn 5g'{ k5{ . o;n] sL/f dfg]
{ geP/ sL/fnfO{ eufp5 . To;sf/0f sL/f nfu]sf] j]nfdf 5g'{ k5{ . ;fy;fy} dnsf] ?
kdf k|of]u ul/G5 / h;n] ubf{ l;+rfO{sf] klg sfd u5{ .
emf]n dn 5/] kl5 afnL l6Kg] ;do M
emf]n dndf xfgL k'/ofpg] vfnsf] /f;folgs c;/ s]xL klg x'b}g . To;sf/0f 5/]sf]
s]xL ;do kl5 l6k]/ wf}O{ kvfnL vfg ldN5 .
xl/of] dn (Green Manure)
ljleGg k|sf/sf jg:kltx?nfO{ xl/of] cj:yfdf g} df6f]d'lg kN6fP/ s'xfO{ dnsf] ?kdf
k|of]u ul/G5 eg] To;nfO{ xl/of] dn elgG5 . rfF8} x's{g], kftx? a9L x'g] / af]6
g/d x'gfsf ;fy} df6f]leq l5§} s'lxg] jg:kltx? xl/of] dnsf] nflu pko'Qm x'G5g .
sf];]afnLx? xl/of] dnsf] nflu cem a9L pkof]uL x'G5g lsgeg] logLx?n]
xfjfdf /x]sf] gfO6«f]hgnfO{ h/fsf luvf{x?df l:y/Ls/0f (Fixation) ub{5g / logLx?
af6 a9L gfO6«fhg k|fKt x'G5 . xl/of] dnsf] ?kdf k|of]u ul/g] afnL ToxL
hldgdf v]tL u/]/ jf cGo 7fpFdf ePsf] jg:kltx?sf] slnnf kft, xfFuf, sf6]/
NofO{ df6f] d'lg kN6fP/ xl/of] dnsf] ?kdf k|of]u ug{ ;lsG5 . xl/of]
dnnfO{ df6f] d'lg kN6fPkl5 /fd|/L s'lxgsf] nflu lr+rfO{ lbg cfjZos x'G5 . xl/of]
dnsf] nflu pko'Qm x'g] af]6–la?jfx?df 9}+rf, ;gO{, e6df;, Phf]nf, tLt]kftL,
c;'/f], /ftf] lz/Lif, lv/f]{, jgdf/f cflb 5g . xl/of] dnsf] k|of]uaf6 df6f]sf] pj{/fzlQm
a9g'sf] ;fy} df6f]df k|fËfl/s kbfy{ ylkg] x'gfn] df6f]sf] ef}lts u'0fdf ;'wf/
cfpF5 .
;"Id h}ljs dn (Bacterial Biofertilizer)
xfdLjl/kl/sf] jfo'd08ndf &( k|ltzt gfO6«f]hg x'G5 . o; gfO{6«f]hgnfO{ w]/}
hLjx?n] pkof]u ug{ ;Sb}gg . t/ s]xL ;"Id hLjf0f'x?n] jfo'd08ndf /x]sf]
gfO{6«f]hgnfO{ l:y/Ls/0f u/]/ pkof]u ug{ ;S5g . jfo'd08ndf /x]sf]
gfO{6«f]hgnfO{ l:y/Ls/0f ug{ ;Sg] ;"Id hLjf0f'x? ld;fOPsf] dnnfO{ g} ;"Id
h}ljs dn elgG5 .
;"Id h}ljs dnx?dWo] sf];]afnLx?df k|of]u ul/g] /fOhf]ljodo'Qm ;"Id h}ljs dn
a9L krngdf 5 . c? ;"Id hLjf0f'x?sf] t'ngfdf /fO{hf]ljod gfds hLjf0f'sf]
gfO6«f]hg l:y/Ls/0f ug{ ;Sg] Ifdtf lgs} a9L 5 . /fOhf]ljod hLjf0f'x? sf];]afnLsf
h/fx?df luvf{ agfP/ luvf{leq /xG5g / ltg} luvf{x?df xfjfsf] gfO6«f]hg hDdf
ub{5g . Ps x]S6/ hUufdf nufOPsf] sf];]afnLdf, Ps jif{df /fO{hf]ljod hLjf0f'x?
n] @)) b]lv #)) s]=hL= gfO6«f]hg xfjfaf6 hDdf ub{5g . o;/L hDdf ePsf]
gfO6«f]hgaf6 nufOPsf] sf];]afnLnfO{ klg kmfObf x'G5 / lubf{x? df6f]df
s'lxP/ ldl;g] / sf];]afnLsf s]xL kftx? / h/f klg df6f]df ldl;g] x'gfn] df6f]df
gfO6«f]hgsf] dfqf a9b5, h'g kl5 nufOg] afnLn] pkof]u ub{5 . o:t} u/]/ ux'F,
ds}, cfn' cflb afnLx?sf] nflu klg Phf]6fJofS6/ / Phf]l:k/Lnd o'Qm ;"Id h}ljs
dnx? k|of]u ug{ ;lsG5 .
;"Id h}ljs dn sfnf] w"nf]sf] ?kdf Knfli6ssf ;fgf Kofs]6x?df ljt/0f x'G5 . Ps u|
fd ;"Id h}ljs dndf s/f]8f}+sf] ;+Vofdf pkof]uL ;"Id hLjf0f'x? x'G5g . ;"Id h}ljs
dn k|foM nufpg] afnLsf] aLp;Fu ld;fP/ k|of]u ul/G5 .
O{=Pd= (Effective Micro-organisms)
• k|efjsf/L z'Id lhjf0f'x?sf] ld>t ;d"x O{=Pd=sf] k|of]un] df6f] kmf]x/ d}nf jf
b'u{Gw cfpg] cGo j:t'x?df z'Id lhjf0f'x?sf] ljljwtf tyf sfo{Ifdtfdf j[l4 u/L
df6f]sf] pj{/f zlQm a9fpFb5 eg] kmf]x/ d}nfsf] b'u{Gw x/fpF5 ;fy} sDkf]i6
agfpg nfUg] ;dodf sld NofpF5 .
of] h}ljs ld>0f ePsf]n] o;df s'g} /;fog 5}g / o;sf] k|of]un] df6f]df nfesf/L
lhjf0f'x?sf] ;+Vofdf j[l4 eO{ hLjf0f'x?n] h}ljs k|s[ofåf/f pj{/f zlQm a9fpg] tyf
/f]u ls/fsf] /f]syfd ug]{ ub{5 .
O{=Pd=sf s]lx k|efj / kmfObfx? M–
1) lj?jfsf] c+s'/0f, km"n km"Ng], kmnnfUg] / kfSg] k|s[ofdf d2t ug]{ .
2) df6f]sf] ef}lts, /;folgs / h}ljs jftfj/0fdf ;'wf/ NofpF5 .
3) la?jfsf] k|sf; ;Zn]if0f k|s[ofdf j[l4 u/L pTkfbg a9fp5 .
4) lj?jfdf k|fËfl/s a:t'sf] k|efjsf/Ltf a9fpF5 .
5) sDkf]i6 dn agfpg nfUg] ;dodf sdL NofpF5 .
O=Pd= df= ePsf d'Vo hLjf0f'x? M–
• kmf]6f]l;Gy]l6s JofS6]l/of
• n]S6Ls Pl;8 JofS6]l/of
• O6;
• gfO6«f]hg lkmS;Lª JofS6]l/of
O=Pd=emf]n ld>0fsf] k|of]u
1) kfgL — ! ln6/
2) O=Pd= ! — ! ld=nL=
3) v'bf] ;v/ — ! u|fd
o;/L tof/ kfl/Psf] emfn @ b]lv @$ 306f /fv] kl5 afnLgfnL, df6f] jf k|
fªuf/Ls a:t'x?df 5g{ ;lsG5 .
t/sf/L v]tLdf l;+rfO{ ug]{ tl/sf M–
t/sf/L v]tLdf df6f]sf] k|sf/, hldgsf] cfsf/, kfgLsf] pknAwtf, kfgL k'¥ofpg] ;fwg,
t/sf/L nufpg] df};d, afnLsf] lsl;d / cfjZostfnfO{ x]/]/ leGbf leGb} lsl;dsf tl/sfx?
ckgfpg ;lsG5 . Pp6} afnLnfO{ cj:yf x]/]/ leGb} lsl;dsf] tl/sf ckgfpg' clgjfo{ klg
x'G5 . oL dflysf s'/fx?nfO{ Wofgdf /fvL t/sf/L v]tLdf tklzn jdf]lhdsf tl/sfaf6 l;
+rfO{ ug{ ;lsG5 .
s_ s'nf]af6 kfgL x'Ng]
• k|z:t kfgL ePsf] 7fpFdf ckgfOG5 .
• hldg ;dtn x'g' kb{5 .
• ;/n tl/sf xf] .
• kfgL w]/} nfU5 .
• kl5 hldg slqmG5 .
• lgsf; /fd|f] ePg eg] h/f s'lxP/ lj?jf d5{g .
• /fof], n;'g, jGbf, Kofh cflbdf ckgfO{G5 .
v_ xhf/Laf6
• vf;u/L t/sf/Lsf] g;{/L / e/v/} ;f/]sf] lj?jfsf] nflu pko'Qm x'G5 .
• yf]/} hUufsf] nflu pko'Qm x'G5 .
• kfgL sd nfU5 .
• b}lgs?kdf kfgL xfNg' kg]{ x'G5 .
• df6f] lylrP/ s8f x'g] ;Defjgf x'G5 .
• l;+rfO{df vr{ al9 nfU5 .
u_ b'O{ 8ofËsf] aLrdf kfgL hdfP/ M
• 8ofËdf nufPsf] t/sf/Lsf] nflu pko'Qm x'G5 .
• df6f] s8f x'g] ;+efjgf sd x'G5 .
• l;+rfO[ ug{ ;lhnf] x'G5 .
• kfgLn] df6f] lyRg] ;Defjgf x'Fb}g .
• h/fdf /fd|/L kfgL k'U5 l;+rfO{df Ps?ktf sfod ug{ ;lsG5 cflb .
3_ l:k|sn/ M
• le/fnf] tyf s'nf]af6 l;+rfO{af6 ;Dej gePsf] :yfgdf pko'Qm
• z'?df vr{ al9 nfUg]
• x]bf{ /dfO{nf] nfUg]
• sd kfgLn] k'Ug]
• dfly lylrg] / s8f x'g] ;Defjgf gx'g]
• h'g;'s} t/sf/Ldf klg ckgfpg ;lsg]
• kxf8L If]qdf of] tl/sf a/bfg xf] .
ª_ kfO{jaf6
• wf/f, s'jfdf v]/ hfg] kfgL ;lhn} ;+u nuL l;+rfO{df k|of]u ug{ ;lsg] .
• af]6 lj?jfsf] kmf]bdf dfq nufO{g] x'gfn] kfgLdf lskmfPtL
• kfgL v]/ hfg] ;Defjgf gx'g]
• rfx]sf] lj?jfdf dfq l;+rfO{ ug{ ;lsg]
• hldgsf] af6f] aufpg] ;Defjgf sd x'g]
r_ yf]kf l;+rfO{
• kfgLsf] cefj ePsf] 7fpFdf klg pko'Qm
• kfgLsf] art x'g]
• kfgL v]/ hfg] ;Defjgf sd x'g]
• rfx]sf] a]nfdf l;+rfO{ ug{ ;lsg]
Knfli6s kf]v/L agfpg] tl/sf M–
Jofj;flos t/sf/L v]tLaf6 s[ifsx?n] cfsif{s cfDbfgL lnO /x]sf k|z:t pbfx/0fx? xfdL
n] kfpF5f} . clxn];Dd o:tf cfsif{s cfDbfgLsf pbfx/0fx? l;+rfO{sf] cefj ePsf
If]qsf s[ifsx?sf nflu sxfgLdf dfq l;ldt lyof] . jiff{tsf] kfgL ;+sng ul/g] o; Knfli6s
kf]v/Ldf kfgLnfO{ rxfj6af6 /f]Sg Pp6f laz]if lsl;dsf] Knfli6s cf]5ofOG5 . t/
kf]v/L lgdf{0fsf nflu k|of]u ul/g] #)) b]lv %)) dfO{qmf]gsf] Knfli6s sfuhdf kf/f
a}hgL ls/0fnfO{ k|lt/f]w ug]{ Ifdtf ePsfn] cGo Knfli6s ;fdfg h:t} l5of l5of
eO{ gi6 x'b}g . kfgLsf] >f]t gePsf 7fpFdf l6gsf] 5fgf tyf en k|of]u u/L kfgL ;
+sng u/]sf 5g eg] st} ;fgf] kfgLsf] >f]taf6 kf]v/Ldf kfgL ;+sng u/L Jofj;flos
t/sf/L v]tL ub}{ cfO{/x]sf] 5g . s[ifsx?n] pQm kf]v/Lsf] kfgLaf6 vf;u/L
sfqmf], uf]ne]8f h:tf afnLsf] a]df};ddf v]tL ug]{ ;lsG5 .
kf]v/L lgdf{0f :yn 5gf}6 M
kf]v/L lgdf{0f ug'{ cufj} s'g afnL, sxfF / slt If]qkmndf ug]{ xf], ;f] af/]
bL3{sflng ;f]r agfO{ kf]v/Lsf] lgdf{0f :yn / cfsf/ 5gf}6 ug'{ kg]{ x'G5 . Go"gtd
^),))) nL6/ kfgL c6fpg] Ifdtf b]lv cfjZostf cg';f/ hlt ;'s} 7"nf] Ifdtfsf] kf]v/L klg
lgdf{0f ug{ ;lsG5 . kf]v/L lgdf{0f ubf{ lgDg s'/fnfO{ laz]if Wofg lbg' kg]{ x'G5
.
• kf]v/Lsf] lgdf{0f :yn v]tL ul/g] hUuf eGbf ;se/ cUnf] 7fpF 5gf}6 ug'{k5{ .
• w]/} le/fnf 7fpFdf kf]v/L lgdf{0f ug'{ /fd|f] x'b}g .
• kf]v/L lgdf{0f ubf{ ;se/ 5fgfsf] kfgL n}hfg ldNg] 7fpFdf x'g' k5{ .
• ensf] kfgL kf]v/Ldf /fVg ldNg]u/L kf]vl/:yn 5gf}6 ug'{ /fd|f] x'G5 .
• kfO{k k|0ffnLaf6 cfpg] kfgLnfO{ kf]v/Ldf v;fNg ;Sg]u/L 7fpFsf] 5gf}6 ug'{
Hofb} /fd|f] x'G5 .
• ?vsf] 5xf/L d'lg kf]v/L agfPdf kfgL p8]/ hfg] Xf;nfO{ s]lx xb ;Dd sd ug{
;lsG5 .
kf]v/L lgdf{0fsf] tl/sf / cfsf/
• cfjZostf cg';f/sf] cfsf/sf] vf8n agfpg' kb{5 .
• vf8n agfpFbf lg:sg] df6f]nfO{ kf]v/Lsf] lsgf/df /fvL l8n agfpFbf sd nfutdf
kf]v/L tof/ ug{ d2t k'Ub5 .
• ;dy/ hUufdf kf]v/L agfpg' kg]{ ePdf aflx/af6 df6f] NofO{ l8n agfpFbf ;d]t
kf]v/Lsf] cfsf/ agfpFg ;lsG5 . o;/L l;+rfO{ ul/g] hUuf eGbf kf]v/L cUnf] x'g
k'U5 / ;xh ?kn] kfgL aflx/ lgsfNg ;lsG5 .
• kf]v/Lsf] leQf 7f8f] x'g] u/L agfpg' x'b}+g kfv/Lsf] dflyNnf] ;txsf] nDafO{ /
rf}8fO{ eGbf lk+wdf s]xL sd /fvL kf]v/L tof/ ug'{ kb{5 . pbfx/0fsf nflu
kf]v/Lsf dflyNnf] ;txdf nDafO{ & dL6/ / rf}8fO{ & dL6/ 5 eg] lk+wdf
nDafO{ ^ dL6/ / rf}8fO{ ^ dL6/ /fVg'pko'Qm dflgG5 .
• kf]v/Ldf kfgL ;+sng x'g yfn] kl5 kfgLsf] rfkn] Knfli6snfO{ tnlt/ kf]v/Lsf]
lk+wdf / rf/} lsgf/f tkm{ ws]Nbf 9'Ëfn] Knfli6snfO{ RofTg ;Sg] ;Defjgf
x'gfn] Knfli6s /fVg'eGbf cuf8L g} kf]v/LnfO{ n]l;nf] df6f]n] slDtdf !
% ;]=ld=sf] n]kg nufpg' pko'Qm dflgG5 .
• kf]v/Lsf] rf/}tkm{ l8ndf sfuhnfO{ c8ofpgsf] nflu slDtdf %) ;]=ld=sf] ;dy/
l8n agfpg' kb{5 . kf]v/Ldf Knfli6s laR5ofO{ ;s]kl5 kf]v/Lsf] l8ndf klg
Knfli6s laR5ofO{ 9'Ëf gePsf] dl;gf] df6f]n] slDtdf #) ;]=dL= cUnf] l8n
agfO{ Knfli6snfO{ rfKg' kb{5 .
• kf]v/Ldf kfgL el/Pkl5 a9L kfgLnfO{ Aojl:yt t/Lsfn] lgsf; lbgsf] nflu l8nsf]
s'g} Ps :yfgdf !% ;]=ld= ulx/f] gfnL agfpg' kb{5 . cGoyf a9L ePsf] kfgLn]
kf]v/Lsf] l8nnO{ laufg{ ;Sb5 .
• kf]v/Ldf Kjfn kf/L kfgL lgsfNg] sfd ug'{ x'b+g . Knfli6s kf]v/Laf6 kfgL aflx/
lgsfNg 8«daf6 t]n lgsfNg] h:t} tl/sf ckgfpg' kb{5 .
Knfli6s laR5ofpg] tl/sf M
• Knfli6s laR5ofpg' k"j{ kf]v/Ldf ePsf 9'Ëf, df6f], sf7 cflb x6fpg' h?/L
x'G5 .
• Knfli6s laR5ofg] a]nfdf kf]v/Ldf kfgL jf lunf] df6f] x'g' x'b}g . kf]v/Lsf]
lk+wsf] df6f] lunf] ePdf Knfli6s 6f+l;g uo{ laR5ofpg] sfo{nfO{ c;lhnf]
agfpFb5 / tn xfjf /xg ;Sg] x'gfn] kl5 kfgL el/O{ ;s]kl5 Knfli6snfO{ c;/
ug{ ;Sb5 .
• tof/ ePsf] kfv/Ldf Knfli6s laR5ofpgsf] nflu & b]lv * hgf;Ddsf] cfjZostf
kb{5 . Knfli6s laR5ofpFbf Knfli6snfO{ e'O{df gntf/Lsg leq xfjf gk:g] u/L
Ps tkm{af6 xNsf tl/sfn] laR5ofpb} csf]{ tkm{ n}hfg' kb{5 . rf/} lsgf/fdf a9L
ePsf] Knfli6snfO{ /fd|f] tl/sfn] k§ofO{ ldnfpg' kb{5 / df6f]n] k'g'{ kb{5 .
t/sf/L afnLsf] hftx? tyf nufpg] ;do M
l;=
g+
=
afnL hft j]gf{
/f]Kg] ;do
dWo kxf8
aLp
b/, u|
fd
nufpg] b'/L t/fO{, a];L,
vf]h
!= sfpnL sf7df08f}+
:yflgo
:gf]jn–!^
lsjf]HofG6
lbkfnL
Hofk" sfpnL
l;Ne/sk
:gf]qmfpg
;fpg–ebf}
ebf}–c;f]h
ebf}–c;f]h
r}q–j}zfif
;fpg–ebf}
ciff9–ebf}
;fpg–ebf}
$)
@%
@%
@%
@%
@)
@)
^)$%
^)$%
^)$%
$%#)
^)$%
$%$%
^)$%
ebf}–c;f]h
c;f]h–sflt{s
c;f]h–sflt{s
c;f/–;fpg
ebf}–sflt{s
;fpg–ebf}
ebf}–c;f]h
@
=
aGbf uf]N8]g Ps/
k|fO{8 ckm
O+l8of
sf]kg x]ug dfs]
{6
u|Lg sf]/f]g]6
u|Lg :6f]g
6L ^@!
h]lgy
;fpg–ebf}
r}q–c;f]h
r}q–c;f]h
>fj0f–c;f]h
>fj0f–c;f]h
kf}If–df3
kf}if–df3
@%
@%
@%
@)
@)
@%
@%
^)$%
$%#)
^)$%
^)$%
^)$%
$%$%
$%$%
ebf}–c;f]h
ebf}–c;f]h
ebf}–c;f]h
ebf}–sflt{s
ebf}–sflt{s
c;f]h–sflt{s
c;f]h–sflt{s
#= a|
f]sfpn
L
8]l;sf]
u|Lg :k|fpl6Ë
k]lgsn
ebf}–c;f]h
ebf}–c;f]h
>fj0f–sflt{s
@)
@)
@)
$%#)
$%#)
$%#)
ebf}–c;f]h
c;f]h–sflt{s
c;f]h–d+l;/
$= /fof] v'dn rf}8fkft
v'dn /ftf]kft
dfkmf{ rf}8fkft
tfËv'jf
ebf}–d+l;/
Æ
Æ
Æ
#)
#)
#)
#)
#)#)
#)#)
#)#)
#)#)
c;f]h–d+l;/
Æ
Æ
Æ
%
=
d"nf XjfO6g]s
Ko"7fg] /ftf]
ldgf] cnL{
$) lbg]
ebf}– c;f]h
Æ
Æ
Æ
%))
Æ
Æ
$))
#)!)
Æ
Æ
Æ
ebf}–c;f]h
Æ
Æ
df3–
kmfNu'0f
^= ufh/ Go" s"/f]bf
gfG6L;
ebf}–d+l;/
Æ
@%)
Æ
#)!)
Æ
c;f]h–sflt{s
Æ
&= l;dL l3pl;dL
emf+u] l;dL
rf}df;]
P; P;
df3–
kmfNu'g
;fpg
;fpg
;fpg
#–%
Æ
Æ
#–%
!@)#)
Æ
Æ
!))@)
ebf}–c;f]h
Æ
Æ
ebf}–c;f]h
*= v';f{gL ;"o{d'vL
ofT;'kmf
Hjfnf
df3–
kmfNu'g
Æ
Æ
%)–
^)
Æ
Æ
^)$%
$%#)
^)$%
ebf}–c;f]h
Æ
Æ
(= sfFq
mf]
hfkgLh nËu|Lg
vfOG6 ;]6
eQmk'/ nf]sn
s';n]
kmfNu'g–
r}q]
Æ
Æ
;fpg–efb|
!#)
Æ
Æ
Æ
!%)!))
Æ
Æ
Æ
kf}if–r}q
Æ
Æ
Æ
!)= ltt]
s/]nf
:yfgLo
u|Lg nË
k';fbf] df};dL
kmfNu'g–
r}q
kmfNu'g–
@%)
Æ
Æ
!%)!))
Æ
Æ
df3–h]i7
Æ
Æ
sf]oDjt'/ nË h]i7
kmfNu'g–
r]q
Æ
Æ Æ Æ
!!= uf]ne]
8f
dlg;f
gljg
clegf;
gfos
;'/Iff
ljn $!)
l;/n !!#!
df3–
kmfNu'0f
Æ
Æ
Æ
Æ
h]i7–cfiff9
Æ
@)
@)
@)
@)
@)
@%
@%
^)^)
Æ
Æ
Æ
Æ
Æ
Æ
d+l;/–df3
Æ
Æ
Æ
Æ
—
—
!
@
=
af]8L v'dn tg]
;nf{xL tg]
df3–
kmfNu'0f
;fpg–ebf}
@
s]=h
L=
Æ
%)#)
Æ
df3–
kmfNu'0f
Æ
!
#=
Kofh /]8 lqmof]n
gfl;s /]8
sf7= :yflgo
c;f]h–k'if
Æ
Æ
%))
Æ
Æ
!%!)
Æ
Æ
c;f]h–d+l;/
Æ
Æ
! e]G6f kj{n nË >fj0f–sflt{s #) ^)$% c;f]h–sflt{s
$= k';f qmflGt
g'ls{
n'ls{
Æ
df3–
kmfNu'0f
Æ
Æ
Æ
Æ
Æ
Æ
Æ
Æ
efb|–sflt{s
Æ
!
%
=
km;L{
-:Sjf;_
u|] h'lsgL
Jnfos Jo"6L
:yflgo
kmfNu'0f–
r}q
Æ
Æ
!%)
Æ
Æ
!))!))
Æ
@))@))
df3–h]i7
Æ
Æ
v]tL pTkfbg k|ljlw
s+fqmf] v]tL
ag:klts ljj/0f M
• efn] km"n ========= ,kf]yL–efn]–kf]yL km"n , kf]yL km"n
==========
klxnf] efu aLrsf] efu clGtd efu
• efn] km"nx?sf] afx"No – klxnf] efu
• efn]–kf]yLsf] ldl>t – aLrsf] efu
• kf]yL km"nx?sf] afx'No efu – clGtd efu
• sfqmfsf] d'Vo nx/fdf k|fo lxpFbdf kf]yL / jiff{df efn] km"nx? nfUb5 .
• zfvf nx/fdf w]/} h;f] kf]yL km"nx? nfUb5 .
• 5f]6f] lbg / lr;f] xfjfkfgLdf kf]yL km"nx? a9L nfUb5 .
• nfdf] lbg / udL{ xfjfkfgLdf efn] km"nx? a9L nfUb5 .
• To; sf/0f udL{sf] ;dodf sfqmfsf] d'Vo d'G6f] ^ kft dfly sf6L zfvf nx/fx?
a9fpg' kb{5 .
xfjfkfgL
• sfqmf] v]tL Gofgf] df};d, t'iff/f] gkg]{ 7fpF rflxG5 .
• !%
)
–#%
)
;]=u|]8 tfkqmddf v]tL ug{ ;lsG5 .
• /ftL @)
)
;]=u|]8 / lbp;f] #)
)
;]=u|]8 tfkqmddf eQmk'/ :yflgo hftsf] v]tL ;kmntf
;fy ug{ ;lsG5 .
• To; sf/0f Knfli6s u'df]h leq j]df};ddf klg sfqmf] v]tL ug{ ;lsG5 .
df6f] M
• anf}6] bf]d6 vfnsf] df6f] ;aeGbf pTtd dflgG5 .
pGgt hftx?
• eQmk'/ :yflgo — hf8f] vKg], cuf}6] tyf k5f}6] b'a} df};ddf v]tL ug{ ;lsg] /
j]df};dL pTkfbg klg ug{ ;lsg] hft xf] .
• s';n] — hf8f] vKg] cuf}6] hft xf] .
• ;nf{xL u|Lg — pRr tfkqmddf v]tL ug{ ;lsg] hft xf] .
• dlxsf] u|Lg nË — pRr tfkqmdf v]tL ug{ ;lsg] hft xf] .
• dflngL Ps — pRr tfkqmd ;xg ;lsg] / j]df};dL v]tL ug{ ;lsg] hft xf] .
• sf]/Log XjfO6 — pRr tfkqmd ;xg ;lsg] / ;nfbsf] nflu pko'Qm hft xf] .
• hfkflgh u|Lg Pkm ! — Knfli6s u'df]h leq v]tL ug]{ pko'Qm hft xf] .
nufpg] ;do
• a];L tyf vf]rdf — d+l;/ b]lv df3 ;Dd
• dWo kxf8df — kf}if b]lv df3 ;Dd
dnvfB k|lt vf8n
• sDkf]i6 Ö !–@ s]=hL=
• l8=P=kL=Ö @)–@% u|fd
• kf]6f; dn Ö !% u|fd
6k8«]; M j]gf{ ;f/]sf] @)–@% lbg kl5 k|lt jf]6 % u|fd o"l/of dn lbg' k5{ . o"l/of
dnsf] ;§f ufO{ e};Lsf] ux'Ft ! ln6/df $ ln6/ kfgL ld;fO{ 58]df lj?jf /fd|f] ;lk|G5 .
vf8n tof/ kfg]{ / lj?jf ;fg]{
• vf8n vgL !–@ lbg 3fd nufpg' k5{ .
• To; kl5 vf8ndf dnvfw / df6f] ld;fO{ &@ 306f ;Dd /fVg] .
• lj?jf &@ 306f kl5 dfq ;fg]{
• lj?jf ;fbf{ lk8df vf8nf] kg]{ u/L gnufpg], gq kfgL hdL km]b lr;f] eP/ km]b
s'lxg] /f]u nfUg ;S5 .
nufpg] ;do M
sfqmf] v]tLsf] nflu ;aeGbf pko'Qm ;do kmfNu'g dlxgf xf] . o;nfO{ cfh–
ef]nL j]df};ddf klg Knfi6Ls u'df]h leq ug{ ;lsG5 . udL{sf] ;dodf dflg;nfO{ vfgf
kRb}g, Tof] j]nf o;n] lgs} sfd ug]{ ePsf]n] udL{df dflg;n] v'a dg k/fpF5 . o;n]
kfrg zlQm a9fpF5 .
;"Id vfB tTj M
lj?jf ljsf;sf] nflu ef]lhd]S; dfnLn]S; Pu|f]ldg cflb a]gf{ ;f/]sf] !) lbg kl5
x/]s !) lbgdf 5l/ /fVg' k5{ . o;sf ;fy–;fy} Sof/flyg klg 5l/ /fVg' k5{ . kf]yL km"n
a9L km"nfpgsf] nflu ld/fs'ng 5l8 /fVg' k5{, clg dfq a9L pTkfbg lng ;lsG5 .
/f]u / ls/f M
• km"n s'xfpg] cf}+;f — ! ln6/ kfgLdf !) u|fd lrgL jf e]nL /fvL ! ld=nL=
dfnfyfog emf]n ld;fP/ 5g'{ k5{ .
• ;]tf] 9';L /f]u — Sof/flyog emf]n @ ld=nL=k|lt ln6/ kfgLdf
ld;fO{ 5g'{ k5{ cyjf 8fOy]g Pd $% @–# u|fd k|lt ln6/ kfgLdf ld;fO{ &–!)
lbgsf] km/sdf 5s{g' k5{ .
uf]ne]8f v]lt k|lalw M
kl/ro M–
g]kfndf uf]ne]8f v]lt slxn] b]lv z'? eof] eGg Plsg ;fy g;s] klg tLg rf/ bzs b]lv
otf g]kfndf uf]ne]8fsf] Aofa;flos ?kdf v]lt a9b} uPsfn] of] lgs} nf]slk|o t/sf/L
x'g k'u]sf] 5 .
uf]ne+]8fdf le6fldg P, aL, ;L, O tyf SoflN;od / km/km/; h:tf vlgh a:t' ePsfn]
o; nfO{ æul/asf] ;'GtnfÆ klg eGg] ul/G5 . cyf{t ;'Gtnf lsGg g;Sg]n] jf
gkfOg] ;dodf klg ;'Gtnfdf lsGg g;Sg]n] jf gkfOg] ;dodf klg ;'Gtnfdf kfOg]
vlgh kbfy{ o; af6 ;a};fwf/0fn] kfpg ;S5g eGg vf]h]sf] xf] . uf]ne]8f ljleGg
t/sf/Ldf ld;fP/, crf/ agfP/ jf sfr} ;nfbsf] ?kdf klg vfOG5 . uf]ne]8faf6
uf]ne]8fsf] /;, ;;, s]rk klg agfOG5 .
xfjfkfgL M–
uf]ne]8f uld{ l;hgdf x'g] t/sf/L afnL xf] . o;sf] nflu /ftsf] tfkqmd @) l8u|L ;]= /
lbp;f]sf] tfkqmd #) l8=;]= eP /fd|f] ;Fu pTkfbg lng ;lsG5 . kmn nfUg] a]nfdf
@%–@* l8=;]= x'g' /fd|f] xf] . w]/} uld{ w]/} hf8f] uf]ne]8f, e06f v]ltsf] nflu
pko'Qm dflgb}g . uf]ne]8fdf x'g] bfgfsf] /ËnfO{ xfjfkfgLn] w]/} 7"nf] e"ldsf
v]n]sf] x'G5 . !) l8=;]= eGbf tn / #) l8=;]= eGbf dfly tfkqmd ePdf
uf]ne]8fdf /ftf] /Ësf] ljsf; x'g ;Ub}g .
df6f] M–
uf]ne]8f v]lt k|fo ;a] k|sf/sf] df6f]df ug{ ;lsG5 . t/ klg anf}6] bf]d6, df6f] k|
f+ul/s kbfy{ k|z:t ePsf], kfgL ghDg], xn'sf df6f]df o;sf] v]lt pko'Qm dflgG5 .
df6f]sf] lk=Pr dfg ^–^=% /fd|f] x'G5 .
hftx? M– xfnsf jif{x?df uf]ne]8fsf j0f{z+s/ hft x?sf] ljsf;n] ubf{ uf]ne]8f v]ltdf
qmflGtg} cfOlbPsf] 5 . xfn k|rngdf cfPsf] j0f{z+s/ hftdf dlgzf, clagfz, n8fs',
lgnwf/L, glag /lItf cflb k|d'v 5g . :yflgo pGgt hftx?df k';f?aL, k';fcln{ 8jfkm{,
/f]df, dlgd]s/, dgk|]s;, nA;Lu]8] cflb 5g' .
lapsf] dfqf M– @%–#) u|fd k|lt /f]kgL .
hldgsf] tof/L M–
uf]ne]8f nufpg] hUufnfO{ #–$ k6s ;Dd vghf]t u/L 8Nnf km'6fO{, uf]ne]8f
/f]Kg' eGbf ! dlxgf cuf8L l;kmf/L; dfqfdf k|f+ufl/s dn %)–^) 8f]sf] k|lt /f]klgsf
b/n] df6f]df ldnfpg' kb{5 . /;folgs dnsf] xsdf l8=P=kL= dn !) s]=hL=, o"l/of
% s]=hL=, kf]6f; % s]=hL= k|lt /f]kgL afnL nufpg' k"j{ df6f]df ldnfpg' kb{5 .
o"l/of cfwf/ z'?df / cfwf afnL nufPsf] @%–#) lbg kl5 uf]nd]n ubf{ lbg' kb{5 .
uf]ne]8f v]lt ug]{ ;do M–
xfd|f] b]z ef}uf]lns ljljwtfsf] sf/0faf6 oxfF k|fo af/} dlxgf t/fO{, dWokxf8 / pRr
kxf8df ldnfP/ v]lt ubf{ uf]ne]8f v]lt ug{ ;lsG5 . ;fpg ebf} h:tf] jiff{b dlxgfdf
t/fOsf lhNnfx?df kfgL hDg], a9L tfkqmsf] sf/0faf6 uf]ne]8f v]lt ug{ ;lsb}g .
o; ;dodf dWo / pRr kxf8df eg] kfgL hDg] ;d:of x'b}g, kxf8sf] le/fnf] hUufdf
jiff{b ;xg ;Sg] hftnfO{ nufP/ v]lt ug]{ rng z'? x'g yfn]sf] kfOG5 . o:tf] uf]ne]8f
v]ltnfO{ a]df};dL elgg] / o:tf] v]ltaf6 a9L cfDbfgL x'g] x'Fbf s[ifsx? lbg k|
ltlbg cfs[i6 x'g yfn]sf 5g . o;sf] nflu hft / hldgsf] 5gf]6sf] klg e"ldsf /xG5 .
;fwf/0f tof dWo kxf8df kmfNu'0f r}qdf lap /fv]/ r}q–a}zfifdf j]gf{ /f]Kg] ul/G5 .
t/ lxhf]cfh Knfli6s 6g]n leq k'if df3df uf]ne]8f j]gf{ pdf/]/ kmfNu'0f leqdf a]gf{
nufpbf rf8f] cfDbfgL k|fKt x'G5 . wfbLË, dsjfgk'/, kfNkf cflb lhNnfx?df qmdz
o; k|ljlwsf] ;'? x'g yfn]sf] 5 .
l;+rfO{ M–
j]gf{ /f]k]sf] lbg b]lv afnL lng] a]nf ;Dddf uf]ne]8fnfO{ l;+rfOsf] cfjZstf
kb{5 . ;'Vvf df};d 5 eg] x/]s $–% lbg la/fP/ l;+rfO{ lbg' kb{5 . l;+rfOsf] >f]t
x]/L yf]kf l;+rfO[ jf s'nf] l;+rfO{ cfˆgf] cj:yf cg';f/ l;+rfO{sf] Aofj:yf ldnfpg' kb{5
. a9L kfgL afl/g uPdf uf]ne]8fnfO{ h/f s'lxg] /f]u nfUg ;S5.
uf]8d]n tyf yfqmf] lbg] M–
uf]ne]8f /f]k]sf] @%–#) lbg kl5 xNsf uf]8d]n u/L o"l/of 6k8«]; ug'{ kb{5 .
o"l/of lbP kl5 l;+rfO{ clgjfo{ 5 . uf]ne]8fsf] hft cg';f/ yfqmf cfjZos kb{5 .
cUnf] hftnfO{ cUnf] yfqmf lbg' k5{ eg] xf]rf] nfO{ ;fgf] eP klg k'U5 . yfqmf
lbbf kmnx? df6f]df nlt|g] ;+efjgf x'Fb}g . olb uf]ne]8fsf] a[l4 /fd|f] ;+u ePsf]
5}g eg] le6fldgsf] klg k|of]u ug'{ kg]{ x'G5 . lxhf] cfh rngdf cfPsf le6fldgx?
df dlN6Kn]S;, e]lhd]S; cflb 5g .
afnL lng] M–
;fwf/0f tyf uf]ne]8f slxn] l6Kg] jf slt lbgdf tof/ x'G5 eGg] s'/f uf]ne]8fsf] hft,
xfjfkfgL, df};d cflbdf e/k5{ . ;fwf/0f tyf /f]k]sf] ()–!!) lbgdf uf]ne]8f kfSg z'?
ub{5 . uf]ne]8f l6Kg] s'/f ahf/sf] b'/L, oftfoftsf] ;fwg, ahf/ cflbdf e/ k5{ . olb
6f8f n}hfg' 5 eg] cln cln kfSg z'? u/] kl5 l6Kg] ug'{ k5{ . olb ahf/ glhs} 5 eg]
/ftf] eP kl5 l6Kbf klg x'G5 . uf]ne]8f 9'jfgL ug]{ ;fwg uf]ne]8fnfO{ gf]S;fg
kfg]{ vfnsf] x'g' x'Fb}g . ;fgf] ;fgf] qm]6df tx ldnfP/ uf]ne]8fnfO{ /fVg' k5{ .
jf]/fdf, y'D;]df /fv]/ 9'jfgL ubf{ a9L gf]S;fg x'g hfG5 .
pTkfbg M–
uf]ne]8fsf] pTkfbg hft, nufPsf] ;do, dnhn, df6f]sf] pe|/f zlQm cflbdf e/k5{ /
/fd|f] Aojf:yfkg / hft k/]df !–@ 6g ;Dd k|lt /f]kgL kmnfpg ;lsG5 .
/f]u M–
uf]ne]8fdf nfUg] d'Vo d'Vo /f]ux?df 88'jf klg Ps xf] . of] /f]u nfUbf kfgLn]
leh]sf] h:tf] yf]Knf, kft, kmndf b]vf k5{g . kl5 logLx? v}/f] sfnf]df kl/0ft
x'G5g . al9 cfb|tf / 708L jftfj/0f afbn nfUg] lbgx? z'? x'Fbf of] /f]u b]vf
kg{ yfN5g . kl5 logLx? v}/f] sfnf]df kl/0ft x'g yfN5g . cGtdf af]6 k'/} sfnf]df
kl/0ft eO{ af]6x? dg{ yfN5g .
pkrf/ M–
uf]ne]8f nufPsf] If]qnfO{ ;/;kmfO{ ug]{, uf]8d]n ug]{ . uf]ne]8f v]lt nufpg'
cuf8L s'g}klg la?jfsf] caz]if afFsL /fVg x'b}g . ;s];Dd 3'DtL afnL rqm
ckgfpg' k5{ . /;follgs pkrf/df 8fOyfg Od–$% eGg] y'nf] ljiffwL $–% u|fd k|lt
ln6/ kfgLdf /fvL /f]usf] nIf0f kmf6km'6 b]Vg] lalQs} 5s{g z'? ug'{ kb{5 .
j]gf{ s'lxg] /f]u M– of] /f]u g;{/L cj:yfdf al9 nfUb5 . of] /f]u nfUbf g;{/Ldf pd|g'
klxnf jf pd|]kl5 j]gf{x? d/]sf] kfOG5 . j]gf{nfO{ hldgsf] ;txdf d/]sf] cj:yfdf
e]l6G5 .
lgoGq0f M–
g;{/L /fVbf uf]ne]8f v]lt gu/]sf], :jf]R5 hUufdf /fd|/L vghf]t u/]/ ;'s]sf emf/kft
x6fO jf kf]n]/ s]xL dfqfdf eg]klg df6f]sf] pkrf/ x'g k'U5 . lapnfO{ pkrf/ u/]/
/f]Kg' kb{5 . a]la:6Lg eGg] w'nf] cf}iflw @–# u|fd k|lt s]=hL=sf b/n] pkrf/
ug'{ kg]{ x'G5 .
jf]Onfpg] /f]u M–
of] klg uf]ne]8fsf] clt vt/f /f]u xf] . of] /f]u nfu] kl5 pkrf/ nfUb}g eg] klg x'G5 .
of] /f]usf] lhaf0f' df6f]df ;'/lIft a;]sf x'G5g . pko'Qm jftfj/0f kfpg] ljlQs}
logLx?n] cfqmd0f ug{ yfN5g .
/f]syfd M–
uf]ne]8f nufpg] hldgnfO{ @–$ k6s rsf]{ 3fddf hf]Tg' kb{5 . hldgdf ePsf
emf/kft ;a} a6'n]/ hnfO{{ lbg' kb{5 . afnL rqm ckgfpg' kb{5 .
ls/f M–
uf]ne]8fdf nfUg] d'Vo ls/fdf kmndf Kjfn kfg]{ ls/f g} xf] . of] a;Gt Ct'df
nufPsf] uf]ne]8fdf al9 nfU5 . o;sf] dfpn] eGbf nfef{n] al9 gf]S;fg k'¥ofpF5 .
ao:s dfpn] af]6sf] j/k/ km'n kf/L lbG5 / oxLaf6 nfef{ lg:sL gf]S;fg k'¥ofpFg
yfN5 . Kjfnk/]sf] clwsf+z uf]ne]8f s'xLg yfN5g .
/f]syfd M–
• nfe|fsf] z'? cj:yfdf af]6dfg} b]Vgf ;fy xft}n] l6k]/ klg dfg{ ;lsG5 . t/ w]/}
nfu]sf] v08df cf}iflwg} k|of]u ug{ kg]{ x'G5 .
• vghf]t ubf{ uf]ne]8f af]6 j/k/sf] emf/kft ;a} hnfO{ lbg' kb{5 .
• olb /;folgs cf}ifwLg} k|of]u ug{ k/]df g'efg jf yfof]8fg x/]s !%–!% lbgsf]
km'/sdf 5s{g k5{ . /f]uL kmnfO{ a6'n]/ uf8Llbg' kb{5 .
sfpnL t/sf/L afnL ;d"x
kl/ro M
sfpnL ;d"x eGgfn] km"nsf]eL, jGbf, UofF7 sf]kL, aGbf, a|f]sfpnL cflb 5g .
oL ;a}} afnLx?sf] v]tL ug]{ tl/sf ldNbf h'Nbf 5g .
xfjfkfgL M
• hf8f] ofddf x'g] t/sf/L xf]
• jg:klts lasf;sf] nflu lgDg k|sf/sf tfkqmd x'g' cfjZos 5 M–
cuf}6] hft Ö @)—@%
)
;]=u|]8
dWod hft Ö !%—@)
)
;]=u|]8
k5f}6] hft Ö !)—!%
)
;]=u|]8
• tfkqmd 36L jf a9L ePdf ;dodf / /fd|f] afnL pTkfbg lbg ;lsb}g .
• dWod df};dL hftx?nfO{ udL{ df};ddf nufOof] eg] kft}kft cfpF5 / kmn
nfUb}g .
• k5f}6] hft hf8f] df};ddf nufOof] eg] kft}kft cfpF5 / kmn nfUb}g .
df6f] M
• ;a} k|sf/sf] df6f]df kmnfpg ;lsG5 t/ v's'/L / dlnnf] x'g'k5{ .
• df6f]df k|fªul/s a:t' k|z:t x'g' kb{5 .
• df6f]df lr:ofg cl8/xg] t/ kfgL hDg] vfnsf] x'g'k5{ .
Aof8 k|aGw / aLp a]gf{ Joj:yf M
• pRr:t/Lo a]gf{ pTkfbg ug{nfO{ z'4 aLp, /fd|f] pdf/ zlQm ePsf], df6f] :j:y
;kmf, v's'nf], kfgL ghDg], dlnnf] df6f] x'g' k5{
• a]gf{ 3fd, kfgL / t'iff/f]af6 rfpg Jof8 Knfli6s 6g]ndf agfpg' k5{ .
• la:t[t hfgsf/LnfO{ g;{/L Joj:yfkg x]g'{ xf]; .
afnL nufpg] ;do M
• prfOsf] km/sn] tfkqmdsf] km/s kg]{ ePsf]n] :yflgo xfjfkfgLnfO{ Vofn u/L
afnL nufpg' k5{ .
• nufpg] ;do tflnsfdf pNn]v ul/Psf] 5
dnvfB M
• ! /f]KgL hUufdf t/sf/L v]tL ug{ dnvfB lgDg k|sf/ xfNg' k5{ M
sDkf]i6 Ö %)—^) 8f]sf
gfO6«f]hg Ö % s]=hL=
km:kmf]/ Ö $ s]=hL=
kf]6f; Ö @=% s]=hL=
k|lt vf8n Ö !—@ s]=hL= sDkf]i6
a]gf{ tof/L M
• a]gf{ @–# kft] eP kl5 csf]{ Jof8df ;fg'{ k5{ .
• cuf}6] hft eP #–$ kft eP kl5 v]tdf ;fg'{k5{ .
• k6f}6] hft eP %–^ kft eP kl5 v]tdf ;fg'{k5{ .
• ! /f]KgL hUufsf] nflu !x# Ö # ju{ ld6/ x'g'k5{ .
a]gf{ ;fg]{, uf]nd]n / l;+rfO{ M
• a]gf{ a]n'sL kv ;fg'{ k5{ .
• ;f/]sf a]gf{df kfgL t'?Gt lbg' k5{ .
• a]gf{ ;f/]sf] $–% lbgsf] km6sdf kfgL xfNg' k5{ .
• a]gf{ ;f/]sf] !% lbg kl5 emf/kft uf]8g' k5{ .
• la?jf ;f/]sf] @)–@% lbgdf o"l/of @–# u|fd k|lt jf]6 xfNg' k5{ .
• l;+rfO{ / uf]nd]n uUuf / lj?jfsf] cj:yf x]/L $–% k6s ;Dd ug{ ;lsG5 .
• la?jf ;f/]sf] $) lbgdf km]l/ o"l/of ykL ps]/f nufpg' k5{ .
£o" l;dL
kl/ro Ml;dL b'O{ lsl;dsf x'G5g M–
!_ ‰of+u] l;dL .
@_ nx/] l;dL .
‰of+u] l;dLsf] nx/f hfb}g t/ nx/] l;dLsf] nx/f x'g] x'Fbf o;sf] v]tLsf] nflu
yf+qmf] xfNg' k5{ . of] b'a} lsl;dsf l;dLnfO{ k|m]Gr l;dL dflgG5 .
£o" l;dL nx/] l;dL xf] . o;sf] pTklQ blIf0f cd]l/sfaf6 ePsf] dflgG5 . o;df k|z:t
dfqfdf k|f]l6g, le6fldg P, cGo vlgh tTjx? / sfjf]{xfO8«]6 kfOg] ePsfn] kf}li6s
b[li6sf]0faf6 a9L dxTjk"0f{ 5 . £o" l;dLsf] xl/of] sf];f t/sf/L vfgsf] nflu / ;'sf]
bfgf bfn vfgsf] nflu k|of]u ul/G5 .
xfjfkfgL M
l;dLnfO{ udL{ df};dsf] cfjZostf kb{5 . o;nfO{ w]/} lr;f] / t'iff/f]n] gf]S;fg
k'¥ofpg] x'Fbf pRr / dWo kxf8L Onfsfdf udL{ ofddf / t/fO{ Onfsfdf jiff{ ofd /
w]/} hf8f] ofd afx]s c? ;dodf o;sf] v]tL ug{ ;lsG5 . w]/} udL{ / ;'Vvf ofddf
o;sf] km"n / ;fgf sf];fx? em5{g . sf];f nfUg] plrt tfkqmd !%–@! l8=;]= xf] .
kfgL hDg] hUufdf o;sf] v]tL /fd|f] x'b}g .
df6f] M
o;sf] v]tL a;} lsl;dsf] df6f]df ug{ ;lsG5 tfklg cuf}6] afnLsf] nflu anf}6] b'd6 /
cGt/ afnLsf] nflu b'd6 lrlD6sf] df6f] pQd x'G5 .
hUuf tof/L M
@÷# k6s /fd|/L vghf]t u/L 8Nnf kmf]g]{ / kfgL ghDg] u/L ;tx ldnfpg' k5{ .
dnvfb M
@)–@% 8f]sf] /fd|/L s'x]sf] uf]8d]n cyjf sDkf]i6 dn, @ lsnf] kmf]:kmf]/;, #
lsnf] kf]6f; / @ lsnf] gfO6«f]hg k|lt /f]kgLsf b/n] hUuf vghf]t ubf{ /fd|/L
df6f]df ldnfpg' k5{ . of] klg sf];] afnL ePsfn] o;n] JofS6]l/ofsf] ;xfotfaf6 h/fdf
gfO6«f]hg hDdf u5{ . To;}n] gfO6«f]hgo'Qm dn 6k8«]; ug'{ kb}{g .
nufpg] ;do / tl/sf M
o;nfO{ ljleGg Onfsfdf lgDg ;dodf nufpg' k5{ . nfOg ldnfP/ ;f]em} aLp /f]Kg
k5{ .
Onfsf aLp 5g]{ ;do afnL lng] ;do
pRr kxf8 r}q — a}zfv c;f9 — efb|
dWo kxf8 df3 — a}zfv
>fj0f — efb|
a}zfv — >fj/0f
c;f]h — d+l;/
t/fO{ efb| — c;f]h d+l;/ — df3
aLp b/ M
@–# lsnf] k|lt /f]kgL .
aLp /f]Kg] b'/L M
xf/sf] k/s — !@) ;]=dL=
af]6sf] km/s — @)–#) ;]=dL=
yf+qmf] lbg] M
£o" l;dL nx/] afnL ePsfn] yf+qmf] lbg' k5{ . yf+qmf] lb+bf af+;sf] ef6f,
lgufnf] cyjf ?vsf] xf+ufn] yf+qmf] lbg' k5{ . jiff{df £o" l;dL /f]Kbf !@) ;]=dL=
sf] km/s kf/L 8of+u p7fpg] / 8of+usf] 5]pdf nfOg ldnfO{ aLp /f]Kg] / aLp
pd|] kl5 af+;sf] ef6f cyjf ?vsf] xf+ufn] yf+qmf] lbg' k5{ .
l;+rfO{ / uf]8d]n M
aLp /f]Kg' eGbf klxn] v]t af/Ldf kfgL k6fpg] / /fd|f] lr:ofg ePsf] df6f]df /f]Kg'
k5{ . To; kl5 cfjZostf cg';f/ l;+rfO{ ub}{ hfg' k5{ . emf/kft knfPdf cyjf
sf]bfnLn] xNsf;+u vg]/ uf]8g' k5{ .
afnL lng] M
aLp /f]k]sf] ^)–&) lbgdf xl/of] sf];f l6k]/ t/sf/L vfg ;lsG5 . afnL cjlw k6s–k6s
xl/of] sf];f l6Kg' k5{ .
pTkfbg M
@))–#)) lsnf] xl/of] sf];f k|lt /f]kgL pTkfbg x'G5 .
/f]u / ls/f M
l;dLnfO{ nfUg] /f]ux?df df]h]s efO/;, PGy|f]sgf]h, l;+b'/] / sf];f 89g] cflb x'g .
df]h]s efO/; nfu]df /f]syfd ug{ /f]uL af]6x? pv]Ng] / /f]u gnfUg] hft /f]Kg], l;
+b'/] /f]u /f]syfd ug{ sf/fy]g cf}ifwL 5g]{ / sf];f 89g] /f]u /f]syfd ug{ SofK6g
cf}ifwLn] aLp pkrf/ u/L aLp /f]Kg' k5{ . o;nfO{ nfUg] ls/fx?df nfxL / sf];f Kjfn
kfg]{ nfe|] x'g . nfxLnfO{ d]6fl;8 / nfe|]nfO{ dfnfyfog emf]n cf}ifwL 5/L
lgoGq0f ug{ ;lsG5 .
hft M
£o" l;dLsf] hft s]G6sL jG8/ g]kfndf k|rlnt 5 . o;sf] nx/f hfG5 / df]h]s efO/;
/f]u nfUb}g .
h/] t/sf/L afnL
kl/ro M
h/] t/sf/L afnLdf h/f k|of]udf NofOg] t/s/L afnLx? kb{5g . h/fsf] t/sf/L ksfP/,
sfr} ;nfb jf crf/ agfP/ vfOG5 . h/] t/sf/L afnL ;d"xdf d'Vo u/L d'nf, ufh/ / ;nud
kb{5g .
!= d'nf M
d'nf t/sf/L afnLx?df lgs} k|rlnt t/sf/L xf] . o;sf] h/fsf] t/sf/L ksfP/, sfr} ;nfb /
crf/sf] nflu k|of]u ul/G5 ;fy} ;fysf] t/sf/L l;GsL agfP/ klg vfOG5 . h/fsf] rfgf
Wh/f agfO{ ;'sfP/ kl5 ;'Vvf df};ddf k|of]udf NofOG5 . d'nfaf6 le6fldg …l;Ú
Sofnl;od, km:kmf]/; kfOG5 / kfrg k|s[ofdf d2t k'¥ofpF5 .
xfjfkfgL M
d'nf Ps lxpFb] t/sf/L afnL ePsf]n] lr;f] xfjfkfgLdf /fd|f];+u ;k|G5 . d'nfsf] nflu
plrt jftfj/0f gePdf d'nfsf] h/f a9g'sf] ;§f lgl:s km"n km"N5 .
df6f] M
k|z:t k|f+ufl/s kbfy{ ePsf] anf}6] b'd6 df6f]df d'nf a9L kmi6fpF5 . s8f lrD6fxf
df6f]df d'nfsf] h/f Tolt /fd|f] x'Fb}g .
hft M
s_ $) lbg]
v_ ldg' cnL{
u_ Ko"7fg] /ftf]
3_ 6f]sLgf;L
aLp b/ M
Ps /f]kgL hUufsf] nflu %)) u|fd d'nfsf] aLp cfjZos kb{5 .
/f]Kg] ;do M
If]q hft /f]Kg] ;do afnL tof/ x'g
nfUg] lbg
tNnf] kxf8 $) lbg] r}q dWo sflt{s #%–$%
dWo kxf8 $) lbg] dWo cfiff9–slt{s $)–%)
pkNnf] dWo
kxf8
$) lbg] dWo >fj0f–cW cflZjg $)–%)
tNnf] kxf8 ldGg' cnL{ ebf}–dWo d+l;/ ^)
dWo kxf8 ldg' cnL{ dWo >fj0f–dWo
sflt{s
^%
pkNnf] dWo
kxf8
ldg' cnL >fj0f–ebf} ^)
tNnf] kxf8 Ko"7fg] /ftf] ebf}–dWo d+l;/ *#
dWo kxf8 Ko"7fg] /ftf] ebf}–dWo sflt{s &)
pkNnf] dWo
kxf8
Ko"7fg] /ftf] dWo >fj0f–ebf} &)
tNnf] kxf8 6f]sLgf;L dWo d+l;/–kmfNu'0f &%–()
dWo kxf8 6f]sLgf;L dWo d+l;/–kmfNu'0f *)–!))
pkNnf] dWo
kxf8
6f]sLgf;L dWo d+l;/–kmfNu'0f *)–!@)
dnvfb M
Ps /f]kgL hUufsf] nflu sKkf]i6 dn @%–#) 8f]sf] sDKn]S;fn ! s]=hL Do"/]6
ckm kf]6f; @ s]=hL= o"/Lof % s]=hL= cfjZos kb{5 . o"/Lof dnn] kl5 6k8«];
ug'{ kb{5 .
hUufsf] tof/L M
d'nf v]tLsf] nflu @)–#) ;]lG6ld6/ ulx/f] u/L vgL df6f] a'/a'/fpFbf] agfpg'
kb{5 . kfgL ghDg] u/L 8«ofª p7fpg' kb{5 .
/f]Kg] b'/L M
Ps nfOg b]lv csf]{ nfOgsf] km/s @) ;lG6ld6/ / af]6b]lv af]6sf] km/s
@) ;]lG6ld6/sf] km/s kf/L k|To]s 8f]adf b'O{ u]8f aLp /f]Kg' kb{5 . !%–@)
lbg kl5 Ps 8f]adf Pp6f la?jf /fvL c? pv]Ng' kb{5 .
uf]nd]n, l;+rfO{ 6k8«]; M
d'nf /f]k]kl5 @)–@% lbgdf emf/kft pv]nL xTsf;Fu s'6fn] vgL o"l/of la?jfsf]
jl/kl/ 6k8«]; u/L l;+rfO{ ug'{ kb{5 / s]xL ;dokl5 df6f] ;'Vvf epdf k'g l;+rfO{ u/L
lbg' kb{5 .
pTkfbg M
s_ $) lbg] M Ps /f]kgL hUufdf ;/b/ ^))–!@)) s]=hL= pTkfbg x'G5 .
v_ ldg' cnL{ M Ps /f]kgL hUufdf ;/b/ !%))–@#)) s]=hL= pTkfbg x'G5 .
u_ Ko"7fg] /ftf] M Ps /f]kgL hUufdf ;/b/ !%))–@))) s]=hL= pTkfbg x'G5 .
3_ 6f]sLgf;L M Ps /f]kgL hUufdf ;/b/ %))–#*)) s]=hL= pTkfbg x'G5 .
@= ;nud M -ufG6] d'nf_
hft — kk{n 6k
/f]Kg] ;do — >fj0f–sflt{s ;Dd
/f]Kg] b"/L — nfOgsf] km/s #) ;]lG6ld6/, af]6sf] km/s !% ;]lG6ld6/
aLp b/ — Ps /f]kgL hUufdf @)) u|fd aLp nfU5 .
pTkfbg — Ps /f]kgL hUufdf ;/b/ ^))–!@)) s]=hL] pTkfbg x'G5 . c? k|ljlw d'nf
v]tL h:t} .
#= uf+h/ M
h/] t/sf/L afnLx? dWo klg Ps k|d'v afnL xf] . o;sf] h/f sfr} ;nfbsf] ?kdf / cGo
t/sf/L;Fu ld;fP/ ksfO{ vfOG5 . le6fldg …PÚ sf] >f]t dWo] uf+h/ k|d'v ?kdf
/x]sf] 5 . o;df k|z:t dfqdf le6fldg …PÚ …aÚ …l;Ú sf] ;fy} SoflN;od,
km:kmf]/; / kmnfd kfOG5 .
xfjfkfgL M
uf+h/ v]tLsf] nflu lr;f] xfjfkfgLsf] cfjZos kb{5 . a9L tfkqmd ePdf uf+h/sf] h/f
df6f]dflysf] efu xl/of] x'G5 .
df6f] M
uf+h/ v]tLsf] nflu v's'nf] anf}6] b'd6 df6f]df /fd|f];+u ;k|G5 , s8f lrD6fxf
df6f]df h/f a9g kfpb}g .
hft M
!_ gfG6L;
@_ Go"s'/f8f]
/f]Kg] ;do M
If]q hft /f]Kg] ;do afnL
tof/
pTkfbg
tNnf] kxf8 gfG6L; dWo cflZjg d+l;/ !)) !)))–!%))
kWo kxf8 gfG6L; cflZjg–sflt{s !!% %))–&%)
pkNnf] dWo
kxf8
gfG6L; dWo cfiff9–dWo
d+l;/ / dWo df3–
dWo r}q
!@) &%)–!)))
tNnf] kxf8 Go"s'/f]8 cflZjg–sflt{s *%–() !)))–!#%)
dWo kxf8 Go"s'/f]8f dWo ebf}–sflt{s ()–(% %))–*))
pkNnf] dWo
kxf8
Go"s'/f]8f dWo cfiff9–dWo
d+l;/ /
dWo df3–dWo r}q
!))
*)
())–!!))
&%)–!)))
aLp b/ M
Ps /f]kgL hUufsf] nflu uf+h/sf] aLp @%) u|fd nfU5 .
dnvfb M
Ps /f]kgL hUufsf] nflu sDkf]i6 dn @%–#) 8f]sf] sDKn]S;fn % s]=hL= /
Do"/]6 ckm kf]6f; @ s]=hL= Ps /f]kgL hUufsf] nflu cfjZos kb{5 / % s]=hL=
o"l/of dnn] 6k8«]; ug'{ kb{5 .
hUufsf] tof/L M
d'nf v]tLdf h:t} .
/f]Kg] b"/L M
Ps nfOgb]lv csf]{ nfOgsf] km/s @) ;]lG6ld6/ / af]6b]lv af]6sf] km/s !
% ;]G6L ld6/sf] km/s kf/L /f]Kg' kb{5 . k|To]s 8f]adf @–# u]8f aLp /f]Kg'
kb{5 . afSnf] pd|]df kl5 @)–@% lbgdf ! af]6df ! af]6 dfq /flv c? pv]Ng'
kb{5 .
uf]8d]n, l;+rfO{ / 6k8«]; M
uf+h/ /f]k]kl5 @%–#) lbgdf emf/kft pv]nL xNsf;Fu s'6fn] vgL o"/Lof dnn]
jl/kl/ 6k8«]; u/L l;+rfO{ ug{ clt cfjZos 5 . kl5 df6f] ;'Vvf ePdf l;+rfO{ u/L lbg'
kb{5 .
Kofh v]tL ug]{ tl/sf
kl/ro M–
Kofh g]kfnL ;dfhdf cToflws nf]slk|o t/sf/L afnL xf] . Kofh v]tL g]kfnsf]
t/fO{ b]lv lnP/ kxf8, dWo kxf8 / pRr kxf8 ;Dd ;kmntf k"j{s v]tL ul/G5 . Kofh
v]tL vg]sf] ?kdf / xl/of] ;fu vfgsf] lglDt a9L k|of]u ul/G5 eg]
o;nfO{ cf}iflwsf] ?kdf klg k|of]u ug]{ ub{5g . cfo"j]lb[s cf}iflwsf] ?kdf
o;nfO{ :jf; km]g{ ufx|f] ePdf afy nfu]df, kfrg k|s[ofdf ;xof]u ug{, ?3fvf]sL
nfu]df / 3fp nfu]df o;nfO{ k|of]u ul/G5 . Kofhdf :6r{, k|f]l6g, Sof/f]l6g,
le6fdLg aL / ;L kfOG5 / o;df cflnn k|fkfO{n 8fO;NkmfO{8 eGg] Oy/ t]n
x'gfn] Kofhdf lk/f]kgf x'G5 . j}1flgsx?sf] egfO{ cg';f/ Kofhsf] pTklt dWo
Plzofdf ePsf] dflgG5 .
xfjfkfgL M–
Kofh v]tL lr;f] df};ddf ul/g] ePsf]n] pd|g #–%
)
;]lG6u|]8 tfkqmd rflxG5 eg]
/fd|f] pTkfbg lng !*–@@
)
;]lG6u|]8 tfkqmd rflxG5 . Kofhsf] klxnf] cfwf hLjg
rqmdf k|z:t kfgLsf] cfjZostf kb{5 eg] bf];|f] cfwf hLjgrqmdf kfgL sd ub}{ nlu
cGTodf ;'Vvf kfg'{ kb{5 .
df6f] M–
k|z:t k|f+ul/s kbfy{ ePsf] xNsf b'd6 df6f] / lk=Pr= %=*–^=% ;Dd plrt x'G5 .
dnvfb M–
/fd|f]/L s'lxPsf] k|f+ul/sdn sDkf]i6 jf uf]j/dn k|lt /f]kgL $)–%) 8f]sf] cfjZos
kb{5 . o;sf] ;fy} /f;folgs dndf sDKn];fn ;jf Ps lsnf] Pdf]lgod ;Nkm]6 cfwf lsnf]
/ Do"/]6 ckm kf]6f; dn sl/a @%) ufd hlt cfjZos kb{5 .
hftx? M–
g]kfndf d'Vo u/]/ nufOg] k|rlnt hftx?df /]8lqmjn, k';f /]8, gfl;s–%#,
cln{ ufgf]og %# / dNnfh nf]sn 5g .
aLpsf] b/ M–
/f]kgL cfwf lsnf] aLpsf] cfjZos kb{5 . j]gf{nfO{ Ps nx/ b]lv csf]{ nx/sf] b'/L !
% ;]=dL= / Ps j]gf{ b]lv csf]{ j]gf{sf] b'/L !) ;]=dL= /fvL /f]Kg' kb{5 .
afnL nufpg] ;do M–
r}q hft aLp
/f]Kg]
;do
j]gf{
;fg]
{ ;do
ufgf]
pTkfbg ;do
pTkfbg k|lt
/f]kgL -lsnf]_
pRr
kxf8
dWo
kxf8
t/fO{
/]8 lqmjn
gfl;s /]8
/]8 lqmjn
dNnfh nf]sn
k';f/]8
gfl;s /]8
kmfNu'g–
r}q
ebf}–sflt{s
Æ Æ
Æ Æ
sflt{s–d+l;/
r}q–
j}zfv
sflt{s–
k'if
Æ
Æ
Æ
Æ
dfu{–
df3
ebf}–czf]h
j}zfif–h]i7
Æ Æ
Æ Æ
j}zfif–h]i7
!)))
!)))–!@))
Æ Æ
Æ Æ
!@))–!#))
sfpnL v]tL lju|g] sf/0fx?
!_ a6lgË — u'Rrf hqf] kmNg'
sf/0f — a'9f ePsf j]gf{ nufpgfn]
— gfO6«f]hg dn / l;rfO{sf] sdL ePdf
— nufpg] df};d gldNgfn]
@_ /fOl;g]; — sf]kLsf] ;txdf em"; lg:sg] / u'0f x/fpg],
sf/0f — tfkqmd 36L–a9L ePdf
#_ a|fplgË — sf]kLsf] ;txdf lvof h:tf] bfu b]lvg',
— 8fF7 leq vf]qmf] x'g'
sf/0f — jf]/gsf] sdL ePdf
— sfpnLdf of] w]/} b]vf k5{
pkrf/ — af]/]S; ! s]=hL= /f]hL df6f]df ld;fpg] .
$_ lxjk6]n — slnnf kftx? 8f8' h:tf] eO{ leq k§L kmls{G5 .
sf/0f — df6f] cDnLo ePdf df]lna8]go sdL x'G5 .
pkrf/ — ;f]l8od df]lnj8]6 %) u|f=÷/f]hL df6f]df ld;fpg] .
%_ JnfOG8g]; — sf]kL gnfUg] -cGwf]kgf_
sf/0f — d'gf efFr]df jf d'gf gePdf .
^_ km]b s'lxg] /f]u — km]b un]/ hfg] .
sf/0f — h/fdf w]/} kfgL hd]df 9';L pTkGg eO{ of] /f]u nfU5 .
pkrf/ — jfSnf] g;{/L /fVg' x'b}g .
— w]/} kfgL nufpg' x'b}g .
— df6f] pkrf/ lyd]6, j]leli7g, SofK6fgn] ug]{ .
— aLp pkrf/ yfO/fdn] ug]{ .
t/sf/L afnLdf k|of]u x'g] ljiffbLx? tyf kv{g kg]{ ;do
!_ /f]u gfzs cf}ifwLx? M–
gfd dfqf÷nL6/ kfgLdf afnL l6Kg kvg]{ ;do
s_ Sof/fy]g @ ld=ln= !) lbg
v_ JnfO6S; @–# u|fd & lbg
u_ 8fOy]g Pd $% @–# u|fd !$ lbg
3_ j]lei6Lg ! u|fd !$ lbg
ª_ 8]/f];fn ! u|fd !$ lbg
@= afnL lj?jf sL/f lgoGq0f ug]{ cf}ifwLx? M–
gfd dfqf÷nL=kfgLdf afnL l6Kg kvg]{ ;do
s_ g'efg !)) )=% ld=ln= # lbg
v_ dfnfyfog %) ! ld=ln= & lbg
u_ ;'ldyfog %) ! ld=ln= @! lbg
3_ kmf]lnyfog %) ! ld=ln= @! lbg
ª_ l8d]qmg @) ! ld=ln= !% lbg
r_ d]6fl;8 %) ! ld=ln= @! lbg
5_ d]6fl;:6S; @% ! ld=ln= @! lbg
h_ g'efqmg @) Ü ! ld=ln= #) lbg
#_ df6f]df ld;fpg] sL6gfzs ljiffbLx? M–
gfd dfqf afnL kvg]{ ;do s}lkmot
s_ kmo'/f8]g ! s]=hL÷/f]= &) lbg r';]/ vfg] ls/f
v_ kmf]/]6 ! s]=hL÷/f]= () lbg lgoGq0f
u_ clN8«g @ s]=hL÷/f]= wld/f, /ftf] sldnf
ljiffwL vt/f cj:yf M–
ljiffwL
j§fsf] /Ë
vt/fsf] cj:yf kvg]{ ;do s}lkmot
/ftf] clt vt/f slDtdf ^ xKtf ;se/ t/sf/Ldf k|
of]u ug'{ x'b}g .
kx]nf] w/} vt/f #–$ xKtf clt cfjZos ePdf
dfq
lgnf] vt/f @–# xKtf xl/of]n] lgoGq0f
gePdf dfqf
xl/of] sd vt/f slDtdf ! xKtf ;se/ o;nfO{ k|of]u
ug]{
ls/fsf] /f]syfd M–
1) km]b sf6g] ls/f — Snf]/f]8]g -! s]=hL= k|lt /f]kgL df6f]df 5g]{_
2) /ftf] sldnf — Snf]/f]8]g -! s]=hL= k|lt /f]kgL df6f]df 5g]{_
3) k'tnL — dfnfyfog, gefg, yfof]8fg -!–@ ld=nL= k|lt ln6/ kfgLdf ld;fO{ 5g]{_
4) ujf/f] — ;'ldl;8g -! ld=nL= k|lt ln6/ kfgLdf ld;fO{ 5g]{_
5) km6]ªu|f — dfnfyfog, g'efg, ;]leg, yfof]8fg -! ld=nL= k|lt ln6/ kfgLdf
ld;fO{ 5g]{_
6) nfxL — dfnfyfog, n'efg, /f]u/, yfof]8fg -! ld=nL= k|lt ln6/ kfgLdf ld;fO{ 5g]
{_
:yflgo k|ljlwaf6 /f]u / ls/fsf] /f]syfd M
h}ljs ljiffwL M
s'g} klg s[ltd kbfy{sf] k|of]u ljgf k|s[ltdf pknJw ePsf af]6lj?jf, ls/f km6ofªu|f,
r/fr'ËL / hgfj/x?nfO{ k|of]u u/L /f]u ls/f Joj:yfkg ug'{ g} h}ljs k|ljlwaf6 /f]u ls/f
Joj:yfkg ug'{ xf] .
!= lk;f -ux'Ft_ M
ux'Ft Ö ! efu kfgL Ö # efu
Ps–Ps xKtfsf] km/sdf 5bf{ afnLnfO{ dn k|fKt x'g'sf ;fy–;fy} v/fg] tyf efO/;
/f]u / em'l;nls/f, nfxL, ;'n;'n], sNn] ls/fnfO{ lgoGq0f u5{ .
@= d]jfsf] kft M
kft Ö ! s]=hL= kfgL Ö ! ln6/ ;fj'g Ö !)) u|fd
dflysf oL d>0f emf]ndf csf]{ $ ld6/ kfgL ykL 5bf{ 89'jf / v/fg] /f]u lgoGq0f
x'G5 .
#= d]jfsf] kft M
kft Ö ! s]=hL= kfgL Ö !) ln6/ dl§t]n Ö @ rDrf ;fj'g Ö @%
u|fd
oL ld>0f agfO{ 5bf{ km8]s / nfxL ls/f lgoGq0f x'G5 .
$= nx;'g, dl§t]n / ;fj'g
nx;'g Ö !)) u|fd kfgL Ö !÷@ ln6/ dl§t]n Ö @ rDrf ;fj'g Ö @
% ufd
oL ld>0f agfO{ csf]{ @ ln6/ kfgLdf ld;fO{ 5bf{ nfxL, jGbfsf] k'ntL / ;]tf] v'd]
ls/fnfO{ lgoGq0f ub{5 .
%= v/fgL
cfnf] v/fgL afnLdf 5bf{ nfxL, vK6], kft vfg]ls/f, 9';L /f]unfO{ lgoGq0f u5{ .
^= lkgf / v/fgL
lkgf Ö ! efu v/fgL Ö @ efu kfgL Ö !% efu
oL ld>0f agfO{ Jof8df 5bf{ wld/f / sldnfnfO{ lgoGq0f u5{ .
&= l;:g' / ltt]kftL
l;:g' Ö %)) u|fd ltt]kftL Ö %)) u|fd kfgL Ö ! ln6/ ux'Ft Ö !
kfpF
oL ld>0f agfO{ 5bf{ nfxL ls/f lgoGq0f u5{ .
*= ;'tLsf] emf]n
;'lt{sf] kft Ö !)) u|fd kfgL Ö ! ln6/ ;fj'g Ö @% u|fd
oL ld>0f agfO{ csf]{ # ln6/ kfgLdf ld;fO{ 5bf{ nfxL lgoGq0f x'G5 .
(= uf]ne]8fsf] kft
kft Ö @)) u|fd kfgL Ö ln6/ ;fj'g Ö @% u|fd
oL ld>0f agfO{ csf]{ @ ln6/ kfgLdf ld;fO{ 5bf{ r/fr'?ËL tyf em'l;n
ls/fnfO{ lgoGq0f u5{ .
!)= uaf/f] ls/f /f]syfd
aGbf, sfpnL, a|f]sfpnL ;-u uf]ne]8f nufpFbf uaf/f]sf ;fy–;fy} cGo ls/fx?
nfO{ lgoGq0f u5{ .
!!= v';fgL{÷l6Da'/
v'fgL{÷l6Da'/ Ö !)) u|fd kfgL Ö ! ln6/
oL ld>0f 5bf{ 89'jf tyf k'tln, nfxL cflb ls/fx?sf] lgoGq0f x'G5 .
!@= jsfOgf]
! s]=hL= jsfOgf] ^ ln6/ kfgLdf ld;fO{ 5bf{ nfxL, v'd|], /ftf] sldnf, 9'+u|]
ls/fnfO{ lgoGq0f u5{ .
!#= jf]8f]{ ldSr/
lgnf] t'yf] Ö !) u|fd r'gf Ö !) u|fd kfgL Ö ! ln6/
oL ld>0f jgfO{ 5bf{ yf]Kn], 89'jf /f]unfO{ lgoGq0f u5{ .
!$= lgd -!@( /;fog ePsf] kbfy{_
lgdsf] w"nf] Ö !)) u|fd kfgL Ö @ ln6/ ;fj'g Ö % u|fd
oL ld>0f jgfO{ 5bf{ w]/} h;f] ls/fnfO{ lgoGq0f u5{ .
!%= t'N;Lsf] kft
kft Ö @)) u|fd kfgL Ö ! ln6/
oL ld>0fn] w]/} h;f] ls/fnfO{ /f]syfd u5{ .
t/sf/LafnLsf] nflu dnvfB M
afnL sDkf]i6 -6g÷ x]=_ /f;folgs dn s]=hL=÷x]=
sfpnL
30 120:100:60 gf=km=kf]=
jGbf
30 120:100:60
/fof]
20 50:25:50
j|f]sfpnL
30 120:100:60
;nUd
15 40:40:40
d"nf
10 50:20:50
ufh/
10 50:50:50
s]/fp
20 30:75:40
:jL;rf8{
20 50:25:50
Kofh
10 125:50:25
v';f{gL
15 60:30:30
l;dL
15 30:40:40
:Sjf;
15 50:25:25
sfqmf]
15 50:25:25
s/]nf
15 50:25:25
uf]ne]8f
10 100:50:50
ef06f
15 100:50:25
kfn'Ëf]
15 75:40:0
rD;'/
15 40:40:40
Uof7 uf]eL
15 125:50:40
le08L
15 100:50:0
n;'g
10 60:40:40
• gfO6«f]hg, km:kmf]/;, kf]6f; / DofUg]l;od tTjsf] sdL ePdf lj?jfsf] tNnf]
efusf kftx?df nI0f b]vf k5{ .
• SoflN;od, ;Nkm/, kmnfd, DofËlgh, lhÍ, jf]/f]g, tfkf, df]lnJ8]gd, snf]l/g tTjsf]
sdL ePdf lj?jfsf] dflyNnf] efusf] gofF kftx?df nI0f b]vf k5{ .
hldgsf] tof/L M
• @ jf # k6s @) b]lv @% ;]=dL= ulx/f] x'g] u/L hldg vghf]t ug]{ .
8Nnf km'6fP/ dl;gf] agfpg] .
• sfFs|f÷l3/f}nf÷nf}sf÷s/]nf÷km;L{- :Sjf;_ t/sf/Lx?sf nflu hldg /fd|/L tof/
eP kl5 #) ;]=dL= Jof; ePsf] #) ;]=dL= ulx/f] ePsf] vf8n vGg' k5{ /
vf8ndf lgDg cg';f/ dn /fVg' k5{ .
dnvfb k|lt vf8nM
• uf]a/ dn @ s]= hL=
• l8PkL !% u|fd -8]9 rDrf_
• o'l/of !) u|fd -Ps rDrf_
• kf]6ff; !) u|fd -Ps rDrf_
• dfnflyPg !) u|fd -b'O{ rDrf_ df6f]df /fd|/L ldnfO{ /fVg' k5{ .
• !%–@) lbg kl5 %–!) u|fd -Ps dWod rDrf_ o'l/ofn] 6k 8«]; ug'{ k5{ .
• km]/L csf]{ k6s !% lbg kl5 csf]{ 6k 8«]; ug]{ . dfly pNn]v u/] adf]lhd .
• o'/Lofn] 6k 8]«; u/]kl5 $.% lbg kl5 le6fldgn] :k|] ug]{ . !)–!@ lbgsf]
km/sdf # b]lv $ k6s ;Dd ug]{ t/ km'n v]Ng] ;dodf gug]{ .
• e]hLd]S; @ ldln nL6/ k|lt !) ln6/ kfgLdf /fvL 5g]{ .
• dN6LKn]S; @ ldln nL6/ k|lt ! nL6/ kfgLdf /fvL 5g]{ .
• ls/f dfg]{ ljifflb klg # k6s :k|] ug]{ . @ k6s km'n v]Ng' eGbf cuf8L / !
k6s kmn nfuL ;s] kl5 . ;fOk/]ldyg÷/f]u/÷ydf]l8g÷! b]lv !=% ldln ln6/ k|lt
! nL6/ kfgLdf /fvL 5g]{ . !)–!@ lbgsf] km/sdf 5g]{ . cfjZostf b]lvPdf
csf]{ k6s klg /fVg ;lsG5 .
• /f]unfu]sf] b]lvPdf 8fO{y]lgod Pd–$%, a]lei6Lg kfj8/ @–# u|fd k|lt !
ln6/ kfgLdf 3f]nL 5fgL :k|]o/ af6 5g]{ . !) lbgsf] km/sdf cfjZos k/]
km]/L 5g]{ .
/f]Kg] t/Lsf M
• !–@ 306f cufl8 Knfl:6s y}nf lehfpg] To;kl5 An]8n] Knfl:6s
y}nfnfO{ lr/]/ vf8nsf] lar efudf kg]{ u/L a]gf{ ;fg]{ .
• km'nsf]kL
nufpg] ;do M— ciff9,>fj0f efb| c;f]h c;f]h– sflt{s
nufpg] b'/L M– hft cg'';f/ km/s x'g ;S5 -nfO{g b]lv nfO{g b'/L ^) ;]=dL=,
j]gf{b]lv j]gf{ b'/L $% ;]=dL=
dnvfb M– k|lt s77f uf]a/ dn &)) s]=hL= l8PkL ^ s]hL, o'l/of % s]hL, kf]6f;
# s]hL
ljp b/ M– !& b]lv @) u+|fd k|lt s77f
pTkfbg M k|lt s77f %)) b]lv ^%) s]= hL= ;Dd
• aGbfsf]kL
nufpg] ;do M efb| – c;f]h, c;f]h – k';
nufpg] b"/L M nfO{g b]lv nfO{gsf] b'/L ^) ;]=dL= af]6 b]lv af]6sf] b'/L $%
;]=dL=
dnvfb M uf]a/ dn ^)) s]=hL=, l8PkL $ s]=hL=, o'l/of %=% s]=hL= kf]6f; #
s]=hL= - k|lt s77f_
lap b/ M !& b]lv @) u|fd - k|lt s77f _
pTkfbg M !)))–!@)) s]=hL= - k|lt s77f _
 a|f]sfpnL
nufpg] ;do M efb| – c;f]h
nufpg] b'/L M nfOg b]lv nfOgsf] b'/L $% ;]=dL= af]6 b]lv af]6sf] b'/L
#) ;]=dL=
dnvfb M uf]a/ dn ^)) s]=hL= l8PkL $ s]=hL= o'l/of %=% s]=hL= kf]6f; #
s]=hL=
lap b/ M @)–@% u|fd - k|lt s77f _
pTkfbg M *))– !))) s]=hL=
• UofF7sf]kL
nufpg] ;do M efb| – c;f]h
nufpg] b'/L M nfOgsf] b'/L $) ;]=dL=, af6sf] b'/L #) ;]=dL=
dnvfb M uf]a/ dn ^)) s]=hL=, l8PkL $ s]=hL=, o'l/of % s]=hL=, kf]6f; #
s]=hL=
lap b/ M @)–@% u|fd
pTkfbg M ^)) –*)) s]=hL=
hUufsf] tof/LM
• @ jf # k6s @) b]lv @% ;]=dL= ulx/f] x'g] u/L hldg vghf]t ug]{ .
8Nnf km'6fP/ dl;gf] agfpg] .
• l8PkL, kf]6f; ;a} efu, cfwf efu o'l/of / sDkf]i6 dn ;a} hUuf tof/
ubf{ df6f]df ld;fpg] / afsL /x]sf] o'l/ofsf] cfwf nfO{ @ efudf cfwf u/L
klxnf] / bf];f]| uf]8d]ndf df6f]df ld;fO 6k8«]; ug]{ .
afnL ;+/If0fM
x/]s ;fF´ / laxfg af/Ldf uP/ t/sf/L sf] /]vb]v ug{' k5{ . olb /f]u / ls/f b]lvPdf tn
t/sf/L afnLdf b]lvg] ;d:ofx?df pNn]v eP adf]lhd Aoj:yf ug{' k5{ .
&_ kmn ;d'xsf t/sf/L v]tL k|ljlw
s_ eG6f M k';f kk{n n+u, k';f Snf:6/, g'sL{, k';f s|flGt, ;nf{xL xl/of]
v_ uf]ne]+8f M k';f ?la, /f]df, dgf]k|]S;, Prcf/l8 !, ^, l;Pn !!#!, u|]:sf] !,
nK;Lu]8], gljg, Pg P; *!%, dlgiff,
u_ le08L - /fdtf]l/of_ M k';f ;fpgL, sn]d;g, :kfOgn];, ;u'g / :yfgLo
3_ v';f{gL M k';f Hjfnf, ofT;'k'm;f, PgkL $^, PgP; !&)!, !!)!, ;'o{d'vL
ª_ e]+8] v';f{gL M Soflnkmf]lg{of j08/, sf]lxg'/, PgP; $##, a]n j08/,
xfQL;'F8]
• eG6f
nufpg] ;do M efb| – c;f]h
nufpg] b'/L M nfOgsf] b'/L ^) ;]=dL=, af]6sf] b'/L $%;]=dL=
dnvfb M uf]a/ dn %))–^)) s]=hL=, l8PkL $ s]=hL=, o'l/of $=% s]=hL=,
kf]6f; # s]=hL=
lap b/ M @) u|fd - k|lt s77f _
pTkfbg M !)))– !%)) s]=hL=
• uf]ne]+8f
nufpg] ;do M efb| – c;f]h
nufpg] b'/L M nfOgsf] b'/L ^) ;]=dL=, af]6sf]b'/L $% ;]=dL=
dnvfb M uf]a/ dn &))–!))) s]=hL=, l8PkL $ s]=hL=, o'l/of %s]=hL=, kf]6f; #
s]=hL=
lap b/ M @) u|fd - k|lt s77f _
pTkfbg M !)))–!@)) s]=hL=
• le08L - /fdtf]l/of _
nufpg] ;do M df3 – ciff9
nufpg] b'/L M nfOgsf] b'/L %) ;]=dL= af]6sf] b'/L #) ;]=dL=
dnvfb M uf]a/ dn &)) s]=hL= l8PkL # s]=hL=, o'l/of # s]=hL=, kf]6f; #
s]=hL=
lap b/ M %)) u|fd - k|lt s77f _
pTkfbg M ^))–*)) s]=hL=
• v';f{gL
nufpg] ;do M efb| – c;f]h – d+;L/
nufpg] b'/L M nfOgsf] b"/L $% ;]=dL= af]6sf] b'/L #) ;]=dL=
dnvffb M uf]a/ dn ^)) s]=hL=, l8PkL $s]=hL=, o'l/of % s]=hL=, kf]6f; #
s]=hL=
lap b/ M @) u|fd
pTkfbg M ^)) – *)) s]=hL= -xl/of]_ pGgt hft ePdf
@)) – @%) s]=hL= - ;'s]sf] _
• e]+8] v';f{gL
nufpg] ;do M efb| – c;f]h – sflt{s
nufpg] b'/L M nfOgsf] b'/L $% ;]=dL= af]6sf] b'/L $% ;]=dL=
dnvfb M uf]a/ dn ^)) s]=hL=, l8PkL $ s]=hL= o'l/of %=% s]=hL= kf]6f; @
s]=hL=
lap b/ M !%– @) u|fd - k|lt s77f _
pTkfbg M $))–^)) s]=hL=
hUufsf] tof/LM
• @ jf # k6s @) b]lv @% ;]=dL= ulx/f] x'g] u/L hldg vghf]t ug]{ .
8Nnf km'6fP/ dl;gf] agfpg] .
• l8PkL, kf]6f; ;a} efu, cfwf efu o'l/of / sDkf]i6 dn ;a} hUuf tof/
ubf{ df6f]df ld;fpg] / afsL /x]sf] o'l/ofsf] cfwf nfO{ @ efudf cfwf u/L
klxnf] / bf];f]| uf]8d]ndf df6f]df ld;fO 6k8«]; ug]{ .
afnL ;+/If0fM
x/]s ;fF´ / laxfg af/Ldf uP/ t/sf/L sf] /]vb]v ug{' k5{ . olb /f]u / ls/f b]lvPdf tn
t/sf/L afnLdf b]lvg] ;d:ofx?df pNn]v eP adf]lhd Aoj:yf ug{' k5{ .
*_ nx/] ;d'xsf t/sf/L v]tL k|ljlw
-s_ sfFs|f] M eStk'/ nf]sn, s';n], lgGhf, dflngL, hfkfgL nªlu|g, lk|of,
KjfOG6 ;]6
v_ km;L{ ÷:sjf; M u|] h'lsgL, Anfs Ao'6L
u_ ltt] s/]nf M sf]oDa6'/ ;]tf], dx]sf] u|Lg, hf}gk'/L, km}hfjfbL, emNnf/L
3_ nf}sf M ;d/ kf]|lnlkms n+u, u'6sf
ª_ lrlr08f]M :yflgo, xfOla|8;, :j]6f, co-1, csf{ lztn
• sfFs|f]
nufpg] ;do M df3 – h]7
nufpg] b'/L M nfOgsf] b'/L !=% dL= af]6sf] b'/L ! dL=
dnvfb M uf]a/ dn &)) s]=hL= l8PkL @=% s]=hL= o'l/of # s]=hL= kf]6f; !=
% s]=hL=
lap b/ M $) –%) u|fd - k|lt s77f _
pTkfbg M !))) – !@)) s]=hL=
• km;L{ ÷:sjf;
nufpg] ;do M df3 – h]7
nufpg] b'/L M nfOgsf] b'/L ! dL= af]6sf] b'/L ^) ;]= dL=
dnvfb M uf]a/ dn &)) s]=hL= l8PkL $=% s]=hL= o'l/of $ s]=hL= kf]6f; @=
% s]hL
lap b/ M ^) –&) u|fd - k|lt s77f _
pTkfbg M *)) – !))) s]=hL=
• ltt] s/]nf
nufpg] ;do M df3–h]7
nufpg] b'/L M nfOgsf] b'/L !=% dL= af]6sf b'/L ^) ;]= dL=
dnvfb M uf]a/ dn &)) s]=hL= l8PkL # s]=hL= o'l/of # s]hL, kf]6f; !=% s]hL
lap b/ M &) – *) u|fd - k|lt s77f _
pTkfbg M !))) –!@)) s]hL
• nf}sf
nufpg] ;do M df3–h]7
nufpg] b'/L M nfOgsf] b'/L @ dL= af]6sf] b'/L @ dL=
dnvfb M uf]a/ dn &)) s]hL, l8PkL # s]hL, o'l/of # s]hL, kf]6f; !=% s]hL
lapb/ M &) – *) u|fd - k|lt s77f _
pTkfbg M !@)) – !%)) s]hL
• lrlr08f]
nufpg] ;do M df3–h]7
nufpg] b'/L M nfOgsf] b'/L !=% dL= af]6sf] b'/L !=% dL=
dnvfb M uf]a/ dn &)) s]hL, l8PkL # s]hL, o'l/of # s]hL, kf]6f; !=% s]hL
lapb/ M !%) u|fd - k|lt s77f _
pTkfbg M !@)) – !%)) s]hL
hUufsf] tof/LM
• @ jf # k6s @) b]lv @% ;]=dL= ulx/f] x'g] u/L hldg vghf]t ug]{ .
8Nnf km'6fP/ dl;gf] agfpg] .
• l8PkL, kf]6f; ;a} efu, cfwf efu o'l/of / sDkf]i6 dn ;a} hUuf tof/
ubf{ df6f]df ld;fpg] / afsL /x]sf] o'l/ofsf] cfwf nfO{ @ efudf cfwf u/L
klxnf] / bf];f]| uf]8d]ndf df6f]df ld;fO 6k8«]; ug]{ .
afnL ;+/If0fM
x/]s ;fF´ / laxfg af/Ldf uP/ t/sf/L sf] /]vb]v ug{' k5{ . olb /f]u / ls/f b]lvPdf tn
t/sf/L afnLdf b]lvg] ;d:ofx?df pNn]v eP adf]lhd Aoj:yf ug{' k5{ .
(_ h/] t/sf/L v]tL k|ljlw
h/] ;d'xsf t/sf/L afnLx? / hft
s_ d'nf M JxfO6 g]s, ldg'cnL{, Ko'7fg] /ftf], 6f]sLgf;L, cn l;hgn, $) lbg] d'nf
v_ ufh/ M gfG6L;, RofG6]gL / :yfgLo
u_ ;nud M kk{n 6k, JxfO6 Unf]j, :yfgLo
• d'nf
nufpg] ;do M ebf}–c;f]h
nufpg] b'/L M nfOgsf] b'/L #) ;]= dL= af]6sf] b'/L !@ ;]= dL=
dnvfb M uf]a/ dn !^)) s]hL, l8PkL != s]hL, o'l/of !=%s]hL, kf]6f; ! s]hL
lapb/ M @)) u|fd - k|lt s77f _
pTkfbg M !))) – !%)) s]hL k|lt s77f
• ufh/
nufpg] ;do M c;f]h –sflt{s
nufpg] b'/L M nfOgsf] b'/L $% ;]= dL= af]6sf] b'/L #) ;]= dL=
dnvfb M uf]a/ dn !^)) s]hL, l8PkL ! s]hL, o'l/of ! s]hL, kf]6f; !=% s]hL
lapb/M @)) u|fd - k|lt s77f _
pTkfbg M !))) – !%)) s]hL k|lt s77f
• ;nud
nufpg] ;do M c;f]h –sflt{s
nufpg] b'/L M nfOgsf] b'/L $% ;]= dL= af]6sf] b'/L #) ;]= dL=
dnvfb M uf]a/ dn !^)) s]hL, l8PkL !=% s]hL, o'l/of ! s]hL, kf]6f; @ s]hL
lapb/ M !%) u|fd - k|lt s77f _
pTkfbg M $)) – ^)) s]hL k|lt s77f
afnL ;+/If0f
;do ;dodf d'nf, ;nud tyf ufh/ v]tLdf /f]u ls/fsf] k|sf]k lg/LIf0f ul/ /f]syfd sf pkfo
ckgfpg] . afnL lnbf ;se/ l7s ;fO{hsf] l7s} j]nf lng ;Sg' k5{ . d'nf kmf]S;g] x'bf
jhf/ efp gkfpg ;S5 . t;y{ ;dodf slnn} cj:yfdf jfnL lng] ;kmf ;'Uu/ wf]O{ kvfnL
d'7f agfO{ ljqmL ug'{ k5{ .
!)_ ;fukft t/sf/L v]tL k|ljlw
kl/ro
kft vfg] t/sf/Lx? hf] xl/o} 5bf vfO{G5 . xl/of] t/sf/L /fof], rD;'/, :jL:rf8,
{ kfn'+uf], d]yL, n6], j]y], s/sNnf], lh/Lsf] ;fu, ;f}km cfbL t/sf/L x? ;fukft
t/sf/Lx?df kb{5g . xl/of ;fukft vfgfn] zl//nfO{ k|z;:t dfqdf le6fdLg P, lj, ;L,
O{, / cfo/g h:tf tTjx? klg k|fKt x'G5 . h'g zl//sf] nflu clt nfebflos x'G5 .
le6fldg P sf] sdL ePdf /tGwf] /f]u nfU5 . t;y{ o:tf] /f]uaf6 arfpg ;fukft
t/sf/Lx? k|To]s 5fsdf #) k|ltztdf t/sf/L vfg' h?/L x'G5 .
xfjfkfgL
;fukft t/sf/L pRr kxf8 b]lv t/fO{ ;Dd v]tL ug{ ;lsG5 . of] v]tL t/fO{df / dWo
kxf8df lxpbsf] j]nf / pRr kxf8df udL{ ofddf v]tL ul/G5 . o;n] lxpbdf t'iff/f]
;xg ;S5 / udL{ofddf l56f] j[4L ljsf; x'G5 .
df6f]
k|z:t k|fËfl/s dn ePsf] xn'sf bf]d6 df6f] ;fukftsf] nfu /fd|f] x'G5 . df6f]df ;w}
lr:ofg ;w} /xg ;Sg] j9L kfgL aflx/ hfg ;Sg] lgsf; ePsf] x'g'k5{ .
hftx? M
/fof] -v'dnrf}8fkft, dfkmf{ rf}8fkft, v'dn/ftf]kft_
dnvfb M– sDkf]i6 dn, &)) b]vL *)) s]hL l8PkL # s]hL o'/Lof $ s]hL kf]6f; @
s]hL k|tL s77fsf b/n] /fVg] .
aLp b/ M– k|lts77f @) u|fd
nufpg] b'/L M– nfO{g b]lv nfO{g #) ;]=dL= af]6 b]lv af]6 @) ;]= dL= .
pTkfbg M– k|tL s77f !))) b]lv !%)) s]hL .
hft M
:jL:rf8{ M– kmf]8x'{s hfofG6
kfn'+uf] M– :yfgLo hfkfgL
rdr'/ M– :yfgLo
dnvfb M sDkf]i6 M &)) b]lv *)) s]hL
l8PkL M # fs]hL
o'l/of M $ s]hL
kf]6f; M # s]hL
nufpg] b'/L M nfO{g b]vL nfO{g #) ;]= dL= af]6 b]lv af]6 !% ;]dL
aLpb/ M ##) u|fd
n6]sf] ;fu M
dnvfb M sDkf]i6 M &)) b]lv *)) s]hL
l8PkL M # s]hL
o'l/of M $ s]hL
kf]6f; M @ s]hL
nufpg] b'/L M nfO{g b]vL nfO{g @) ;]dL
af]6 b]lv af]6 !) ;]dL
pTkfbg M– k|lt s7=7f @)) b]lv #)) s]hL
a]gf{ pdfg]{ M
! dL6/ rf}8fO{ tyf cfjZostf cg';f/ #– % ld6/ nDafO{sf] g;{/L agf[pg' k5{ . /fd|
f] ;+u vghf]t u/L sDkf]i6 dn /fvL ;Dd kf/]/ @) u|fd jLp /fof] k|lt
s77fnfO{ k'Ug] u/L df6f]df jLp ld;fO{ nfO{g jf l;b} a|f]8sf:6 u/]/ 5g'{ k5{ . pd|
L ;s]/ @÷# kft ePkl5 .! k|ltzt o'l/ofsf emf]n 5s{gj] $÷% kft] ePkl5
a]gf{ pv]nL v]]tdf nuL ;fg'{ k5{ . /fof] / :jL:rf8{ nfO{ a]gf{ agfO{ ;fg]{ / c?
;fukft nfO{ l;w} 5g]{ ug'{ k5{ .
hUufsf] tof/L M
@÷# k6s /fd|f] ;+u vghf]t u/L 8ofu+ agfO{ lgDg adf]lhd dnvfb k|of]uu/L
a]gf{ ;fg'{ k5{ tf]lsPsf] l8PkL, kf]6f; ;a} efu, cfwf efu o'l/of / sdkf]i6 dn ;a}
Ps k6s df6f]df ld;fpg] / o'l/ofsf] cfwf efu afsL /fvL kl5 af]6 a9fpg] a]nfdf
6k8«]; ug]{ .
a]gf{ ;fg]{ ;do M–
t/fO{df efb| b]vL d+;L/ a]gf{ ;f/]sf] ! dlxgf b]lv l6Kg nfPs x'G5 .
afnL ;+/If0f M–
;do ;dodf afnL ;+/If0fsf pkfPx? ckgfpg' k5{ . ;fukft t/sf/L afnLdf /f]u tyf ls/fn]
gf]S;fg ug]{ ub{5g . To;sf/0f klxrfg ul/ ljiffbLsf] k|of]u ug]{ ;fukft t/sf/Ldf s8f
ljiffbL k|of]u gu/L g'efg h:tf xnsf ljiffbL k|of]u ug'{ k5{ . ljiffbL 5/]sf] &–* lbg
kl5 t/sf/L vfg ;lsG5 . Ps kN6 t/sf/L sfl6;s]kl5 k'gM dn hnsf] k|of]u
ug'{ kb{5 / knfP/ cfpFb5 .
pGgt cfn' v]tL k|ljlw
kl/roM
laleGg s[lif ;d'bfox? 4f/f cfkmg} tf}/ tl/sf cg';f/ cfn' v]tL ul/ cfPsf]
kfO{G5 . To;} sf/0fn] ubf{ g]kfnsf] laleGg 7fp+ / aftfj/0f cg';f/ cfn'sf] pTkfbg
klg km/s km/s g} b]lvG5 .
cfn' v]tLsf] d'Vo p4]Zo df6f]sf] k|lt OsfO{ If]qkmn af6 clwstd pTkfbsTj xfl;n
ug'{ xf] , h;sf] lgldTt pGgt v]tLsf tl/sfx? ckgfpg' kg]{ lgtfGt cfaZostf kb{5 .
cfn'sf l;kmfl/; hft tyf hflto laz]iftf
cfn'sf] dxTjM–
cfn' g]kfn nufot laZjs} Pp6f dxTjk"0f{ gub] afnL xf] . o;af6 c? cGg tyf
vfBfGg afnLsf] t'ngfdf k|lt O{sfO{ hldgaf6 yf]/} ;dodf clws pTkfbg, cfDbfgL
tyf a9L pi0f zlQm - Sofnf]/L _ kfO{G5 . Ps ;o u|fd tfhf cfn'sf] k|of]u af6 &
%–*% Sofnf]/L zlQmL k|bfg ub{5 . a|Ll6; d]l8sn P;f]l;o;gsf] l;kmfl/; cfg';f/
dflg;n] k|lt lbg !@%–!%) u|fd cfn'sf] ;]jg u/]df zl//sf] nfuL cfaZos kg]
{ le6fldg–;L sf] dfqf k'/f x'g ;Sb5 . cfn'sf] af]qmf glhs} laleGg kf}i6Ls
kbfy{x? x'g] ePsf]n] cfn' tf5]/ k|of]u ug'{ 7Ls x'+b}g .
clk|msg l/;r{ sfpGl;nsf] l;kmfl/; cg';f/ k|lt lbg %)).^)) u|fd cfn'sf] ;]jg ub}
{ uPdf zl//sf] df]6fkf sd u/fp+5 / Xbo /f]usf] ;Defjgf nfO{ sd u/fp+5, ;fy}
/Qmrfk, /utsf] sdL, cDnlkQ cflbsf] nfuL nfebfos x'G5 .
of] afnL g]kfnsf] laleGg If]qdf Pp6f cToGt pkof]uL afnL xf] . t/fO{,
leqL dB]z, tyf dWo] kxf8L e]udf of] t/sf/Lsf] ?kdf k|of]u x'G5 eg] pRr kxf8L
e]udf of] Pp6f k|d'v vfBfGgsf] ?kdf k|of]u ug]{ klg k|rng 5 .
cfn' laleGg t/sf/Lx? ;+u laleGg kl/sf/sf] ?kdf k|of]u x'G5 . o;nfO{ ;a}
ju{n] sl/a sl/a ;fn e/L g} cGo s'g} t/sf/L eGbf a9L k|of]u ug]{ ub{5g .
cfn'df k|z:t dfqfdf sfaf]{xfO{8]6 -*! k|ltzt_ kfO{G5 . h'g zl//sf]
Sofnf]/L -pi0f zlQ _ k'lt{df 7'nf] e'ldsf v]Nb5 . cfn'df sfaf]{xfO{8]6sf] ;fy} k|
f]6Lg-!=&%_, af];f]-)=!%_, SofNl;od - !)mg/!))g_, DofUg]lzod -@)mg/!))g_,
km;kmf]/; -$)mg/!))g, cfO{/g-)=& mg/!)), ;f]l8od !!=( mg,kf]6fl;od - @&$
mg ,sk/ -)=@) mg _, uGws #& mg , Nsf]l/g !^ mg, le6fldg aL–!, yfoldg )=!
mg, le6fldg aL–@ )=)! mg - /fO{af]]Nkmf]leg_, le6fldg ;L–!& mg, gfol;g !
=@ mg kfO{G5 . o;af6 k|lt !)) u|fddf (( Sofnf]/L pknJw x'G5 . cfn' vfBfGg
tyf t/sf/Ldf k|of]u x'g'sf] ;fy} o;af6 lrK; nufot cGo kl/sf/sf] ?kdf ;d]t k|of]u
x'G5 . o;sf] ;fy} cf}Bf]lus kbfy{ cNsf]xn :6fr{ cflb pTkfbg ul/G5 .
auL{s/0f M– cfn'nfO{ tof/ x'g] cjlw cg';f/ l56f], dWo]d tyf l9nf] cjlw,
af]qmfsf] /¨ /ftf], ;]tf]sf] cfwf/df, prfO{ cg';f/ kxf8 tyf t/fO{df nufpg] lsl;dn], k|
of]usf] cfwf/df lrK;, t/sf/Lsf] cfwf/df juL{s/0f ul/Psf] 5 . To;}u/L afnL tof/ x'g]
cjlwsf] cfwf/df cNksfnLg - *)–() lbg_, dWo] sfnLg - ()–!!) lbg_ tyf l9nf] jf
bL3{sfndf tof/ x'g] hft !!) lbg eGbf a9L nfUb5 . g]kfndf s]xL k|rlnt cfn'sf
hftx? lgDg cg';f/ 5g .
-s_ l56f] tof/ x'g] hftx?–
!= s'lk|m l;Gb'/L M–
l9nf] u/L tof/ x'g] t/fO{ If]qsf] nfuL of] Pp6f pQd hft xf] . o;sf] af]6
cUnf] sd k}mlng] tyf afSnf] x'G5 . kft uf9f xl/of] /¨sf] x'G5 . sd pj{/fzlQm
ePsf] df6f]df klg o;nfO{ nufpg ;lsG5 . 5f]6f] lbg cjlwsf] nfuL of] pko"Qm
hft xf] . u]8f dWod cfsf/sf], xNsf /ftf] tyf uf]nf] x'G5 . cf“vf ulx/f] tyf u'bL
xn'sf k“x]nf] /¨sf] x'G5 . o;nfO{ clws ;do;Dd e08f/ ug{ ;lsG5 . o;sf] pTkfbg
$)) d]=6g= k|lt x]S6/ jf @) SjLG6n k|lt /f]kgL jf !$ SjLG6n k|lt s¶f ;Dd lng
;lsG5 .
@= v'dn /ftf] – @ M–
of] hft t/fO{ Pj+ leqL dB]zdf x'G5 . of] 5f]6f] cjlwdf tof/ x'g] hft xf] ,
o;sf] nfuL sl/a (% lbg cjlw eP k'U5 / pTkfbg #^ d]=6g= k|lt x]S6/ 5 .
#= s'lk|m nflndf M
of] hft s'lk|m l;Gb'/L ;+u ldNbf] h'Nbf] hft xf] . afnL !)) lbgdf tof/
x'G5 . o;df u]8f l56f] nfUb5 . ct M ^)–&) lbg b]lv g} lgsfn]/ pkof]u ug{ ;lsG5
. u]8f /ftf], uf]nf] tyf dWod cfsf/sf] x'G5 . o;df cf“vf sd ulx/f], u]8f a9L /ftf]
tyf /fd|f] x'G5 . o;sf] pTkfbg k|lt k|lt x]S6/ $)) SjLG6n jf k|lt /f]kgL @)
SjL6n jf k|lt s¶f !# SjLG6n x'G5 .
-v_ dWod cjlwsf hftx?M–
!= 8]lh/] M–
of] klg l56f] x'g] hft xf] tyf kj{lto Pj+ t/fO{ b'a} If]qdf o;sf] v]tL
ug{;lsG5 . o;sf] af]6 xf]rf], gkm}lng] tyf kftnf] x'G5 . 8f+7 dWod df]6fO{, kft
rf}8f tyf xNsf k“x]nf] x'G5 . o;nfO{ sl/a !!) lbg tof/ x'g nfU5 . o;df u]8fsf]
lasf; l56f] x'G5 . u]8f xn'sf /ftf], lrNnf], nfDrf] x'G5 . h;sf] cfsf/ Ps lt/ df]6f] /
csf]{ lt/ kftnf] eP/ hfG5 . u'bL xn'sf k“x]nf] / ;fx|f] x'G5 . vfgsf] nfuL of]
hft ;a} eGbf :jflbnf] 5 .
@= sfl8{gn M–
l56f] tof/ x'g] t/fO{ tyf kj{lto If]qsf] nfuL of] pQd hft xf] . o;sf] af]6
cUnf], k}mlng] tyf afSnf] x'G5 , 8f+7 df]6f], kft rf}8f tyf xl/of] afSnf] x'G5 .
o;nfO{ sl/a !!) lbg tof/ x'g nfU5 . o;df u]8fsf] lasf; l56f] x'G5 . u]8f xn'sf
/ftf], nfDrf] cfsf/sf] x'G5 . o;sf] u'bL xn'sf k“x]nf] tyf ;fx|f] x'G5 . o;nfO{ l56f]
vgL leqfpg' kb{5 . cGoyf u]8f k'm6g] tyf vf]qmf] x'g] ;Defjgf x'G5 . o;af6
$) d]=6g= k|lt x]S6/ jf @) SjLG6n k|lt /f]kgL jf !$ SjLG6n k|lt s¶f pTkfbg lng
;lsG5 .
#= Pg=P;=cfO{= ! M–
of] Pp6f j0f{z+s/ hft xf] of] cf=j= @)%$.)%% df bf¨, ;Nofg tyf
Ko'7fgsf] laleGg xfjfkfgL If]qdf k|bz{g ul/Psf] yLof] . o;sf] af]6 cUnf] tyf
l9nf] x'g] hft xf] . af]6 cUnf], km}lng] tyf :j:y x'G5 . kft rf}8f, df]6f] tyf 8f+7
df]6f] x'G5 . kmn ;]tf] tyf 7'nf] x'G5 . o;sf] pTkfbg Ifdtf %) d]=6g= k|lt x]S6/
jf @% SjL6n k|lt /f]kgL jf !^ SjLG6n k|lt s¶f x'G5 . of] hft 89'jf /f]usf] w]/}
xb;Dd k|lt/f]wL -cj/f]lw_ 5 .
$= Pg=P;=cfO{= # M–
of] hft klg Pg=P;=cfO{= ! ;+u ldNbf] h'Nbf] vfnsf] 5 / o;sf] pTkfbg
Ifdtf%) d]=6g= k|lt x]S6/ jf @% SjLG6n k|lt /f]kgL jf !^ SjG6n k|lt s¶f 5 .
%= Pg=P;=cfO{= ^ M–
Pg=P;=cfO{= ! h:t} 5 t/ kmnsf] af]qmf ;fx|f], afSnf] / cf“vf /ftf] u'nfjL
/¨sf] x'G5 . o;sf] pTkfbg Ifdtf %@ d]=6g= k|lt x]S6/ jf @^ SjLG6n k|lt /f]kgL
jf !* SjLG6n k|lt s¶f 5 .
^= v'dn ;]tf] – ! M–
t/fO{, leqL dB]z, a]+zL, dWo Pj+ pRr kxf8df ug{ ;lsG5 . afnL tof/ x'g
.of] hftsf] cfn' tof/ x'g !!) lbg nfUb5 / pTkfbg #* d]=6g= k|lt x]S6/ 5 .
&= hgsb]j M–
of] hftsf] cfn' t/fO{, a];L, dWo Pj+ pRr kxf8df ug{ ;lsG5 . afnL tof/
x'gsf] nfuL !!) lbg nfUb5 eg] pTkfbg #( d]=6g=k|lt x]S6/ x'g ;Sb5 . of] cfn'
v'dn ;]tf] h:t} 5 .
-u_ l9nf] tof/ x'g] hftx?M–
!= s'lk|m Hof]tL M–
s'lk|m Hof]tL kj{lto If]qsf] nfuL clt pQd hft xf] . o;nfO{ tof/ x'g !!)–!
@) lbg nfU5 . o;df u]8fsf] lasf; Psbd l56f] x'G5 . u]8f ;]tf], 7'nf], r]K6f] tyf
c08fsf/sf] x'G5 . of] 89'jf /f]usf] cj/f]ws xf] . clws aif{fn] klg o;sf] kmn
s'lx+b}g tyf jf6{
-Wart_ /f]usf] cj/f]ws xf] o;nfO{ l56f] lgsfNg' k5{ . cGoyf kmn vf]qmf] /
km'6g] ;Defjgf /xG5 . of] hftsf] cfn' 89'jf /f]usf] klg s]xL xb ;Dd k|lt/f]wL
xf] . o;sf] pTkfbg #) d=]6g= k|lt x]S6/ jf !% SjLG6n k|lt /f]kgL jf !) SjLG6n k|
lt s¶f pTkfbg lng ;lsG5 .
@= s'lk|m afbzfx M–
o; hftdf 89'jf ;xg ;Sg] clws Ifdtf 5 . af]6 km}lnPsf] afSnf] tyf cUnf]
x'G5 . kft rf}8f, 7'nf], xNsf xl/of] tyf 8f+7 slnnf] x'G5 . kmn uf]nf], xNsf
k“x]nf], cf“vf uf9f /ftf] x'G5 . o;sf] afnL !@) lbgdf tof/ x'G5 . o; af6 k|lt x]S6/
$) d]=6g= jf @) SjLG6n k|lt /f]kgL jf !# SjLG6n k|lt s¶f pTkfbg lng ;lsG5 .
#= 6L ))!@M–
of] cfn' nfO{ hfkfgLh cfn' klg eGg] rng 5 . o;sf] af]6 7f8f] tyf uf9f xl/of]
x'G5 . o:sf] kmn 7'nf] /ftf] lrNnf] lgs} cfsif{s vfNsf] x'G5 .
$= d}Ugd af]g;M–
o;sf] af]6 cUnf] tyf lkmsf xl/of] /Ësf] x'G5 . kmnsf] cfsf/ dWod tyf s]lx
nfDrf] k/]sf] ;]tf] x'G5 .
%= ck6'8]6M–
of] ;]tf] /Ësf] cfn' xf] . o:sf] af]6 cUnf] tyf lkmsf xl/of] / af]6 cln sl;Psf]
x'G5 .
^= la6]M–
of] /ftf] cfn' xf] . o;sf] af]6 cUnf] tyf xl/of] x'G5 . kmnsf] cfsf/df 7'nf]
x'G5 . pkef]Qmfx?n] of] cfn' nfO{ la|6L; cfn' klg eGg] k|rng 5 .
&= :yflgo uf]nf] /ftf]M–
o;sf] af]6 7f8f] k/]sf], alnof] / kft uf9f xl/of] x'G5 . af]6 l5lkPtf klg o:sf]
af]6df cfn'e]8f nfUb}g . cfn'sf] bfgf ;fgf] uf]nfsf/ t/ b'a} 6'Kkf clnst p7]sf] h:tf]
b]lvG5 . of] hftsf] cfn' df};dLdf s]lx u8a8L x'gf ;fy laleGg lsl;dsf /f]ux?n]
cfqmd0f ug{ yfNb5 .
hUufsf] tof/LM
lap /f]Kg' cl3 vghf]t ug]{ eg]sf] la?jfn] kf}li6s cfxf/ tTj lng] 7fp+df h/f l56f]
/ /fd|f] aLpsf] Jof8 tof/ ug'{ xf] . tfklg oL b'O{ laeflht sfd dWo] Pp6f cyjf b'a}
slt k6s rflxG5 eGg] s'/f df6f]sf] lsl;d, lr:ofgsf] l:ytL O{Toflbdf e/ kb{5 . a9L
vghf]t ugf{n] df6f]sf s0fx? Psbd vf+lbP/ sl;g hfg ;S5 h;af6 lgDg lnlvt glthf
x'g hfG5 .
• 6';f l9nf] lg:sg .
• sd ultnf] la?jf .
• h/f ulx/f] hfg / cfn' kmNg lg?T;fxL x'g] / cfn' kmNg] ulx/fO{ sd x'G5 .
• vfgf ;f]:g] h/fx? sd lasl;t x'G5g .
• df6f]sf] lr:ofg / xfjf sd x'g hfG5 .
• h/fsf] ePsf] If]qdf df6f]sf] tfkfqmd al9 x'G5 .
• pTkfbsTj 36g hfG5 .
la?jf pd|g cuf8L vghf]t eg]sf] aLp /f]kL ;s]kl5 la?jf pd|g'cl3 ef/L
aiff{ ePsf] v08df vf;u/L xNsf df6f]df 8Nnf kmf]g]{ xf] .
la?jf pd|L ;s]kl5 vghf]t eg]sf] 3f+; lgoGq0f ug{ / 8ofË agfpg ug]{ sfd
xf] . hxf+ l;rfO 5 / ;Dej 5, To; If]qdf 8ofË agfP/ cfn' /f]Kg v]t tof/ ul/G5 .
t/ cl;lrt If]qdf h/f nfUg] 7fp+df lr:ofg agfpg nfO{ ;dy/ Jof8dfg} cfn' /f]Kg]
ul/G5 . 8ofË agfpgfn] lgDg lnlvt kmfO{bfx? x'G5g .
• l;rfO ubf{ cyjf aiff{ x'+bf kfgLsf] /fd|f] lgoGq0f x'G5 .
• h/f nfUg] 7fp+df df6f]sf] lr:ofg ;+/If0f x'G5 .
• xl/of] cfn'sf] ;+Vof sd x'G5 .cfn' a9g] efudf df6f]sf] tfkfqmd 7Ls dfqfdf
sfod x'G5 .
/f]Kg] lap a:t'sf] tof/LM
/f]Kg' eGbf cuf8L 6';fpg] / sf6g] h:tf cg]sf}+ lap pkrf/x? ul/G5 .
6';fpg] sfd M olb af]6 l56f] pdfg'{ 5 eg] aLp /f]Kg' eGbf cl3 6';fpg nfO{
/fVg h?/L x'G5 .
aLp cfn' sDtLdf cf+vf v'n]sf] x'g' kb{5 . 6';f sl/a !.@ ;] =dL cyjf cfwf O{Gr
nfdf] ePdf cem} /fd|f] x'G5 . 6';f alnof] x'g' kb{5 . lsgeg] /f]Kg] a]nfdf 6';;f
ef+r]/ cyjf 3fp rf]6 nfu]/ /f]usf lhjf0f'n] cfqmd0f ug{ gkfpg . pHofnf] / dWod
tfkfqmddf alnof / xl/of 6';fsf] lasf; x'G5 . aLp zfl//Ls pd]/n] k'/fgf] x'g]
a]nfdf /f]Kg' eGbf klxn] 6';fpg nufpg' kb{5 .
cfn'sf] aLp sf6g]M aLpsf] cfn' sf6g] w]/} 7fp+df rlncfPsf] ;fdfGo rng
g} xf] . of] k|rngn] ubf{ cfn' jfnLdf Psf tL/ /f]u km}nfpg] sfd ub{5 eg] csf]
{ tL/ sf6LPsf] aLpg} ;8g hfg] x'G5 .
aLp s'lxg] / /f]u sd ug{sf] nfuL tnsf a'+bfx?df Wofg lbg' h?/L x'G5 .
• k'/fgf] cfn'nfO{ sf6g' x'+b}g .
• w]/} /f]usf hLjf0f' ePsf] aLp cfn' gsf6g] .
• sfl6Psf ;tx nfO{ ;'Sg glbg] .
• cfn' sf6g' jg]{ l:ytLdf tLvf] /f]u /lxt kf/]sf] rSs'sf] k|of]u ug]{ .
• cfn' sf6g' eGbf klxn] /f]u lgjf/s pkrf/ ug]{ .
• /f]Kg' eGbf @ lbg klxn] aLp cfn' sf6g] / sl/j !% l8u|L ;]G6Lu|]8 tfkfqmd
ePsf] 7fp+df /fv]/ kq hDg lbg] .
• k|To]s aLpsf] 6'qmfdf @ b]lv # j6f 6';f /xg lbg] .
• tfhf sf6LPsf] ;txdf 8fO{y]g Pd $% jf a]le:6Lg @ b]lv # u|fd k|lt ln6/
kfgLdf 3f]n agfO{ pkrf/ ug]{ .
aLpsf] ;fO{h, aLpb/ / /f]Kg] b'/LM
-s_ aLpsf] ;fO{h - k|sf/_
@% blv %) u|fd ;fO{h ePsf] aLpsf] 6'qmf cS;/ u/L cfn' pTkfbgsf nfuL k|of]u
ug'{ a]; x'G5 .
-v_ aLp b/
/f]Kg] b'/L aLpsf] ;fO{h Ps /f]kgLsf] nfuL
rflxg] aLp
^% x !% !) u|fd %) s]=hL
&) x @) @) ,, &) ,,
&) x @% @) ,, %% ,,
&) x @% @% ,, &) ,,
&) x @% #) ,, *) ,,
&) x @% $) ,, !)%,,
&% x #) %) ,, !!),,
/f]Kg] ;doM
cfn' /f]Kg] ;do d'Vo u/L /f]Kg] a]nf / To;kl5 eI{ /xg] tfkfqmd /]s8{df
e/ kb{5 . la?jf x's{g] laleGg ;dosf] cfaZos tfkfqmd nfO{ ;'xfpg] u/L /f]Kg]
sfo{ tflnsf ldnfpg' kg]{ x'G5 . lsgeg] la?jf x's{g] laleGg ca:yfsf] df6f]sf]
tfkqmdn] 6';f pd|g], h/f a9g], cfn' aGg] / a9g] tyf cGtdf pTkfbsTjnfO{ c;/
kf5{ . /f]Kg] lbgn] klg vlgh cfxf/f tTjx? vf;u/L gfO{6|f]hg ;+u cfk;L n]gb]g k|
s[ofdf c;/ ub{5 .
• la?jf pd|g] / lasf; x'g] b]lv cfn' aGg] ;do ;Dd df6f]sf] tfkfqmd a9L ePdf
l56f] pd|g] / a9g] x'G5 , t;y{ oL a]nfdf tfkfqmd 36g' afG5lgo x'+b}g .
• cfn' aGg] / o;sf] lasf; x'g] ca:yfdf df6f]sf] tfkfqmd sd x'g' cfn' kmNgsf
nfuL a9L ;'xfp+bf] x'G5 . o; a]nfdf a9L tfkfqmd ePdf pTkfbsTj 36g hfg]
x'G5 .
• cfn' 7'nf] eP/ a9g] / l5KkLg ;'?x'g] avtdf df6f]sf] tfkfqmd a9L ePdf
pTkfbsTj a9L x'G5 .
• /f]Kg] ;dodf xfjfsf] tfkfqmd a9L eof] eg] pd|g] / To;kl5 a9g] ;dodf c;/
kfb{5 .
• t/fO{ If]qdf /f]Kg] ;do To;a]nf x'G5, ha clwstd tfkfqmd #)—#@ l8u|
L ;]Nl;o; x'G5 / cfn' aGg Tolta]nf x'G5, ha Go"gtd tfkfqmd !%—@) l8u|
L ;]Nl;o; x'G5 .
• kxf8df clwstd tfkfqmd @)—@@ l8u|L ;]Nl;o; / Go"gtd tfkfqmd !@—!
% l8u|L ;]Nl;o; k'Ubf cfn' /f]Kg] sfd z'? x'G5 .
• vf; cfn' /f]Kg] ;do pRr kxf8df==============r}q / a}zfv, h]i7 / cfiff9,
kmfNu'0f / r}q .
• ,, ,, dWo] kxf8df============== df3 / kmfNu'0f, efb|
dlxgf .
• ,, ,, tNnf] kxf8df============= sflt{s / d+l;/ dlxgf .
• ,, ,, t/fO{df===================== sflt{s, d+l;/ / kf}if
dlxgf .
cfn' /f]Kg] tl/sfM
• p7fO{Psf] 8ofË - Jof8_ leq 3';f/]/ .
• klxnf] ;dy/ Jof8df /f]Kg] / To;kl5 5f]Kg ps]/f lbg] .
• ;dy/ hldgdf s'n];f] agfpg], To;kl5 dn / aLp xfNg] df6f]n]] 5f]Kg] / ;Dofpg] .
• hldg vg]/ v's'nf] agfpg], To;kl5 dn / aLp xfNg] df6f]n] 5f]Kg] / ;Dofpg] .
• df6f]sf] l9:sf] agfP/ aLp 3';fP/ /f]Kg] .
cfn'sf] aLof+ af6 cfn' v]tL k|lalw
k[i7e"ldM–
cfn' Ps t/sf/Lsf] ?kdf nLO{g] afnL xf] . o;df kfO{g] kf}i6Lssf]
b[i6Lsf]0fn] cfn' Ps pQd vfB kbfy{df klg ulgG5 . o;df pknJw x'g ;Sg sfaf]
{xfO{8|]6 k|f]6Lg tyf vlgh kbfy{n] ubf{ vfBfGgsf] cefjdf o:sf] lgs} 7'nf] dxTj
x'g cfp+5 . csf]{ cy{df eGg' kbf{ cfn' Ps ;a} t/sf/Lsf] /fhf xf] . lsgeg] h'g;'s}
t/sf/Ldf klg of] ;lhn} ldNg ;Sb5 / :jfp+5 klg . cfn' lxdfnL e]usf dflg;x?sf] nfuL
vfBfGgsf] abnfdf k|of]u u/]sf] kfO{G5 . o;sf] cnfjf o:tf :yfgx?df cfn's} bfn /
cfn's} crf/ agfO{ vfg] klg Tolts} rng b]lvG5 . g]kfn ef}uf]lns w/ftlno Pad
hnafo"sf] k|r'/ lalawtfsf] / las6tfsf] b]z ePsf] x'gfn] clwstd s[ifs ;+Vofdf
Go"gtd] e"–:jldTj, cw{ a]/f]huf/ tyf a]/f]huf/ dlxnfx?sf] afx'Notf ePsf]n] pQm
hgzQmLnfO{ kl/rfng ug{sf] nfuL laBdfg u'0f:t/ o"Qm aLp cfn'sf]
cefjnfO{ kl/k"lt{ ug{ "laof+ af6 cfn' v]tL" u/L sd eGbf sd nufgL ug]{ /
pTkfbsTjdf a[l4 Nofpg ;lsPsf] v08df s[lif If]qsf] lasf;df 7'nf] ;]jf 6]jf ldNg ;Sg]
b]lvG5 .
cfn'sf] aLof+ eg]sf] s] xf] ?
cfn'sf] af]6df km'n nfu]/ uf]ne]8f h:tf] kmn kmNb5 / oLg} kmn leq
ePsf aLof+x?g} vf; cfn'sf] aLp tyf aLof+ x'g . oL aLof+x? nfO{ ;fjwfgL ;+u
pkof]u u/]/ cfn' v]tL Joa;foLs :t/df ;Dej x'g yfn]sf] 5 .
cfn'sf] laof+ af6 v]tL ubf{ x'g] kmfO{bfx?M–
• Ps /f]kgL If]qkmnsf] nfuL ;fgf ;fgf cfn'sf] bfgf -k|L a]l;s l;8_ tof/ kfg{sf]
nfuL @ u|fd dfq cfn'sf] aLof+ k|ofKt x'G5 eg] Ps /f]kgL If]qkmnsf] nfuL
Jof8df a]gf{ tof/ kf/L /f]Kgsf] nfuL $=% u|fd aLof+ k|ofKt x'G5 . h;n]
ubf{ s'n pTkfbg nfutnfo{ 36fpg d4t ub{5 .
• cfn'sf] aLof+ Ps :yfg af6 csf]{ :yfgdf ;lhn} ;+u x'nfs jf vNtLd} af]s]/ nfg
;lsG5 .
• aLof+ af6 cfn' v]tL ubf{} e08f/sf] ;dZof sd x'g'sf] ;fy} e08f/0f
vr{ hf]luG5 .
• aLpsf] nfuL k|of]u x'g] cfn' vfgsf] nfuL k|of]u ug{ ;lsG5 .
• cfn'df x'g] laleGg xflgsf/s /f]u tyf sL/fn] afnL ;vfk kfg{ ;Sb5 . cfn'sf]
aLof+df o:tf] /f]u tyf sL/fx? nfUg] 8/g} x'+b}g / ePtf klg aLp pkrf/ ug{
;lhnf] x'G5 .
u'0f:tl/o aLp cfn'sf] cefjn] cfn' v]tL x'g g;s]sf] 7fp+x?df cfn' v]tLsf] la:tf/sf
nfuL aLof+ Ps lasNk x'g ;Sb5 .
• cfn'sf] aLof+x? a0f{z+s/ hftsf] x'g] x'gfn] / 89'jf /f]u ;xg ;Sg] ePsf]n] o;sf]
k|of]u ubf{ cfn'sf] pTkfbsTj a9L b]lvPsf] 5 . t;y{ cfn' v]tL af6 s'n cfDbfgL
a9L x'G5 .
xfn k|rlnt cfn' aLof+sf hftx?M–
-s_ Pr=kL=o; ../^&
-v_ Pr=kL=o; ./!#
g;{/L Jof8sf] tof/LM–
/fd|/L vghf]t u/L Ps dL6/ rf}8fO{ / cfaZostf cg';f/sf] ndfO{ ePsf] Jof8
agfpg' xf]; . ;fwf/0ftof dflyNnf] ;txsf] df6f]df laleGg lsl;dsf /f]usf lhjf0f', sL/f
tyf 3f+;sf aLpx? x'g ;Sg] ePsf]n] sl/a $ OGr hlt dfyLsf] ;txsf] df6f]
x6fO{ lbg' xf]; .
ld>0f tof/ ug{sf] nfuL cGo 7fp+ af6 hldgsf] ;tx eGbf @ lkm6 tnsf]
df6f] vg]/ Nofpg' xf]; clg o; df6f]df ! efu /fd|/L kfs]sf] uf]a/ dn, k|lt
au{ ld6/sf] b/df l8=P=kL !& u|fd, o"l/of !@ u|fd / Do"l/o6 ckm kf]6f; !& u|fd
xfnL /fd|/L df6f]df ldnfpg' xf]; . o;/L ldnfPsf] df6f] @ OGr htL cUnf] x'g] u/L
Jof8sf] lgdf{0f ug'{ xf]; / /fd|/L ;Dofpg' xf]; .
aLp b/M–
Ps /f]kgL hUufsf] nfuL ;fgf ;fgf cfn'sf] bfgf pTkfbg ug{ !@ au{ ld6/ /
@ u|fd cfn'sf] aLof+ k|ofKt x'G5 / o; af6 sl/a $) s]=hL ;fgf ;fgf cfn'sf] aLp
-k|L a]l;s kf]6of6f] l;8_ pTkfbg ug{ ;lsG5 . olx aLp csf]{ aif{ Ps /f]kgL
If]qkmndf cfn' v]tL ug{ k'Ub5 . a]gf{ pTkfbgsf] nfuL $=% u|fd cfaZos kb{5 .
aLof+ s;/L /f]Kg]?
cfn'sf] aLof+nfO{ Jof8df /f]Kg' eGbf Ps lbg cufa} ;kmf kfgLdf
lehfP/ /fVg' xf]; . tof/ ul/Psf] Jof8sf] df6f] ;'Vvf 5 eg] xNsf tj/n]
l;rfO{ ug'{xf]; -df6f]df lr:ofg x'g' kb{5 eGg] s'/f ge'Ng' xf];_ aLof+ /f]Kbf
;fjwfgL ;+u Ps aLof+ b]lv csf]{ aLof+sf] b'/L !=% -8]9_ O{Gr / Ps nfO{g
b]lv csf]{ nfO{gsf] b'/L !) O{Gr sfod /fVg' xf]; . aLp /f]Kbf ;f]emf] kf/]/ xftsf]
rf]/ cf}+nfn] s'n];f] agfpg' xf]; clg k|To]s 8f]adf @.# bfgf cfn'sf] aLof+ v;fNg'
xf]; . aLp v;fNg] sfd k'/f x'gf ;fy a'/a'/fp+bf] dn cyjf cuf8L agfO{Psf] dn
df6f]sf] ld>0fn] xNsf ;+u 5f]kL lbg' xf]; .
5fkf] lbg] sfdM–
cfn'sf aLof+x? /fd|f] ;+u pdfg{sf] nfuL kfgLn] lehfPsf] h'6sf] af]/f , k/fn
jf ;'s]sf] v/n] aLof+ gpd|] ;Ddsf] nfuL Jof8 5f]kL /fVg' xf]; / Jof8df lr:ofg
sfod} /fVgsf] nfuL xhf/Ln] b}lgs jf Ps lbg la/fP/ kfgL lbg ge'Ng' xf]; . o;/L
nufO{Psf] cfn'sf] aLof+ pd|g a9Ldf Ps xKtf nfUg ;Sb5 t/ aLof+ pd|]
xf]nfgsL elg $.% lbg k'Ugf ;fy Ps 5]p af6 5fkf] x6fO{ lgofn]/ x]g'{ kb{5 / pd|
L ;s]sf] eP xNsf tj/n] 5fkf] x6fO{ lbg' kb{5 . o:sf] sfd ;s]e/ lbp+;f] s8f 3fddf
ug'{ x'+b}g .
uf]8d]n ug]{M–
uf]8d]nsf] qmddf emf/x? ;fjwfgL ;+u pv]Ng' xf]; . Ps} 7fp+df w]/}
a]gf{ pd|]sf /x]5g eg] ultnf] a]gf{nfO{ 5f8L c? pv]n]/ x6fO{ lbg' xf]; . /f]u
nfUg] ;Defjgf b]lvPsf 8fO{y]g Pd–$% cyjf a]le:6Lg @=% u|fd k|lt nL6/
kfgLsf] b/df 3f]n agfO{ la?jfsf] h/f ;d]t leHg] u/L 8|]GrLË u/L lbg' xf]; .
o"l/of dn lbg] sfdM–
cfn'sf] la?jf pd|]sf] @ xKtf kl5 /fd|f] ;+u ;k|]sf] gkfO{Pdf ! u|fd ol/of k|lt nL6/
kfgLsf] b/df 3f]n]/ :k|] ug'{ xf]; .
la?jf ;fg]{sfdM–
sl/a @%–#) lbgsf la?jfx? :yfgfGt/ ug{ nfossf x'G5g . ;/b/ Ps /f]kgLsf] nfuL
$%)) la?jf cfaZos kb{5 . oL la?jf kl/k"lt{ ug{ sl/a $=% au{ld6/ If]qkmnsf]
Jof8 cfaZos kb{5 . la?jf ;fg{sf] nfuL &.* O{Gr p7]sf] @ lkm6 km/ssf] 8ofË
agfO{ Ps a]gf{ b]lv csf]{ a]gf{sf] b'/L *.( O{Gr km/s kf/L a]gf{ ;fg'{ xf]; .
ps]/f lbg] sfdM–
la?jf ;f/]sf] @%.#) lbgdf klxnf] ps]/f, csf]{ @% lbgdf bf]>f] ps]/f / o;sf]
@).@% lbgdf t]>f] ps]/f lbg' kb{5 . sl/a () lbgdf cfn' vGg ;lsg] x'G5 .
cfn'sf] e08f/0f tyf ahf/ Joa:yfkg
c? afnLsf] t'ngfdf cfn' Ps} k6s tof/ x'g] afnL ePsf] x'gfn] Ps} k6sdf cfn' vgL
leqofpg] sfd jf ahf/df laqmL ug]{ sfd u/L xfNg' kb{5 . olb cfn' t'?Gt laqmL
x'g ;s]g eg] s'lxg / sL/f nfUg af6 arfO{ /fVg plrt lsl;dsf] e08f/sf] Joa:yf x'g
h?/L x'G5 .
cfn' e08f/0f ubf{ Wofg lbg' kg]{ s'/fx?M
!= vfg] cfn'sf] nfuL c+Wof/f] tyf 708f 7fp+ e08f/0fsf] nfuL pko"Qm x'G5 .
@= aLp cfn'sf] nfuL e08f/0f ubf{ pHofnf] cfpg] 7fp+ t/ ;f]em} 3fd gkg]
{ 7fp+ x'g' k5{.
#= e08f/ sf]7df lr;f] cfjxjf x'g' h?/L x'G5 .
$=cfn' e08f/ ug]{ sf]7f xfjfbf/ x'g' kb{5 hxf+ lr;f] xfjf tn af6 l5g]{ / tftf] xfjf
dfyL af6 hfg ;Sg] u/L sf]7fsf] k|aGw ldnfpg' kb{5 .
%= cfn' e08f/ ug]{ sf]7fdf 3fd kg{ lbg' x'+b}g / kfgL tyf w'+jf /lxt x'g' kb{5 .
cfn' e08f/sf tl/sfx?M
!= lzt e08f/ M—o; lsl;dsf] e08f/sf] nfuL laB'tLo zQmLsf] cfaZos kg]
{ x'G5 . ctM lah'nL gePsf] :yfgx?df of] k|sf/sf] e08f/ c;Dea x'G5 . o; lsl;dsf]
e08f/df cfn' /fVgsf] nfuL cfn' l5KkLPsf] gsf6LPsf], s'g} klg bfu
gnfu]sf],gv'O{lnPsf] / cfn' ;8fpg] vfNsf lhaf0f' gePsf] x'g' kb{5 . o; vfNsf]
e08f/df ;fk]IfLs cfb|tf *)—() k|ltzt, tfkfqmd @—% l8u|L ;]Nl;o; sfod ug{ h?/L
x'G5 .o;f] ugf{n] e08f/ ul/Psf] cfn' 6';fp+b}g / rfp/L kg]{ af6 klg arfp+5.
@= /:6Ls e08f/ . :yflgo e08f/M— o; lsl;dsf] e08f/ lztn 7fp+ vf; u/]/ ?
vsf] 5xf/L jf 3/ tfy uf]7sf] 5xf/Ldf kg]{ u/L k/fn cyjf ux'+sf] 5jfnLsf] 5fgf
agfO{ /flvG5 . o; lsl;dsf] e08f/ sf7sf] %—& cf]6f sf7sf] tvtf jf v08x?
agfO{G5 . oL v08x? sf7sf 6f]s/L h:tf b]lvG5g . olx 6f]s/L dfyL cfn'
lkmhfP/ /flvG5 .
ahf/ Joa:yfkgM— xfd|f] b]zsf] kl/k|]SIfdf laleGg ef}uf]lns If]qx?df laleGg
df};d cg';f/ cfn' v]tL ul/G5 . laleGg xfjfkfgL kfO{g] ePsf]n] k|fs[lts a/bfg sf]
sf/0f nuftf/ tfhf cfn'sf] cfk"tL{ aif}{e/L ug{ ;lsG5 . cfn' pTkfbg If]qdf df};dL
pTkfbg / vkt If]qdf a]df};dL vkt e} lbgfn] vfg] cfn'sf] Jofkf/ /fd|f] 5 . laleGg
7fp+sf] :yfgLo ahf/ efpsf] l7s l7s hfgsf/L s[ifsx? nfO{ pknJw x'g ;s]sf] v08df
pgLx?n] plrt d'No kfO{ k|ofKt dfqfdf cfDbfgL a9fpg ;Ifd x'g ;Sg]5g .
ahf/sf] lsl;dM—
!= ;6xL ahf/M— b'u{d kxf8L If]qx?df cem} klg k/Dk/fut ?kdf cfn'sf]
Jofkf/ ul/g] k|rng 5 . pRr kxf8 / oftfoft ;'lawf gePsf n]sfnL If]qx?df pTkflbt
cfn' dWo] vf]r tyf a];L If]qx?df af]s]/ nfg] / pQm cfn' af6 wfg, ds}, ux'+,
sf]bf] cflb vfBfGg ;+u ;f6]/ Jofkf/ ug]{ k|rng laBdfg 5 .
@= u|fdL0f jf :yflgo ahf/M—cfn' pTkfbg If]qsf] j/k/ k|f/DeLs jf u|fdL0f
ahf/ /x]sf] x'G5 . pTkfbsx?n] cfn' vGg] lalQs} tf}n g36f]; eGgfsf nfuL o:tf]
ahf/df laqmL ug]{ ub{5g .
#= ;+sng ahf/M— oL ahf/x? s[ifsx?sf] nfuL Hofb} dxTjk"0f{ x'G5g . o:tf
ahf/x? kxf8sf] km]bL jf cfn' pTkfbg If]qsf] lardf cal:yt x'g ;Sb5g . o:tf ahf/df
pTkfbsx?n] :yflgo oftfoft sf] ;fwg fj af]s]/ nuL ;+sng stf{nfO{ laqmL ub{5g .
$= yf]s jf d'Vo ahf/M—o:tf] ahf/x? b]zsf] d'Vo d'Vo zx/df laBdfg 5g .
h:} sf7df08f}sf] sfnLdf6L, kf]v/f , a'6jn, e}/xjf , g]kfnuGh, la/uGh, la/f6gu/
cflb.
a]df};dL ahf/M—kxf8df :yfgLo prfOsf] cfwf/df a}zfv dlxgf b]lv cfiff9 dlxgf
;Dd cfn' vGg] sfd x'G5 . o; ;dodf cfn' lg}s} ;:tf] dflgG5 . a}zfv, h]i7df vg]sf]
cfn' lzt e08f/df /fv]/ efb| b]lv sflt{s ;Dd a}df};dL cfn'sf] ?kdf ahf/df dxËf]
efpdf laqmL ul/G5 .
• pkTosf / xf]rf vf]r a];Lx?df sflt{s dlxgfdf cfn' vGg] sfd x'G5 . of] cfn'n]
lgs} /fd|f] efp k|fKt ub{5 .
• t/fO{ If]q af6 kf}if dlxgfdf k|z:t cfn' ahf/df cfp+5 / o;a]nf cfn'sf] ahf/ efp k|
efljt x'g yfNb5 .
• kxf8 af6 km]/L r}q dlxgf b]lv cfn' ahf/df cfO{ k'Ub5 .
• g]kfndf d+l;/ dlxgf b]lv cfiff9 ;Dd tfhf cfn' ahf/df kfO{g] ePsf] x'gfn] e08f/
u/]sf] cfn' efb| b]lv sflt{s ;Dd ahf/ efp kfp+5g .

Vegetables manual

  • 1.
    t/sf/L v]tL k|ljlw !_t/sf/L v]tLsf] kl/ro xfd|f] b]zdf jiff}{ klxn] b]lv g} :yfgLo hftsf ljleGg t/sf/Lx?sf] v]tL ul/b} cfPsf] kfO{G5 . b]zsf] ljleGg u|fdL0f If]qdf d'nf, /fof], tf]/L, km;L{, nf}sf cflbsf] v]tL ul/b} cfPsf] lyof] eg] sfpnL aGbf rd;'/ h:tf t/sf/Lx? /f0ff zf;gsfndf ljb]zaf6 lelqPsf] cg'dfg ul/Psf] 5 . a9bf] hg;+Vof, zx/Ls/0f tyf hgr]tgfsf] ljsf;sf] ;+u;+u} t/sf/Lx?sf] dfu a9b} uPsf]n] xfn cfP/ t/sf/Lsf] pTkfbg / pkef]udf j[l4 ePsf] kfO{G5 . 7'nfahf/ jl/kl/ ; ;fgf s[lif ahf/ ljsf; x'Fb} uO{/x]sf If]q jl/kl/ t/sf/L pTkfbg If]q ljsf; x'Fb} uO{ /x]sf] 5 eg] xfn pTkfbg eO/x]sf] t/sf/L k|fKt dfqdf gePsf]n] cem}+ pTkfbg If]q j[l4 ug'{kg]{ b]lvG5 . vfBfGg afnLx?sf] eGbf t/sf/LafnLaf6 a9L kmfObf lng ;lsg] / ;Defljt s'kf]if0fsf] ;d:ofaf6 klg d'St kfO{g] ePsf]n] t/sf/L pTkfbg ug{ pko'St x'G5 . @_ t/sf/Lsf] kf}li6s tyf cfly{s dxTj
  • 2.
    kf}li6s dxTj dfgj z/L/nfO{cfjZos kg]{ sfaf]{xfO8«]6, k|f]6Lg, le6fldg / vlgh kbfy{ h:tf kf}li6s tTjx? t/sf/Laf6 ;:tf] ?kdf pknAw x'G5g . sfjf]{xfO8]«6M z/L/df an÷ tfut lbg ;xof]u k'¥ofp5 . df6f] leq kmNg] t/sf/Lx? h:t} –cfn', lk8fn', ;Vv/v08, t?n df of] tTj kfOG5 . k|f]l6gM z/L/sf] a[l4 tyf ljsf; x'gdf ;xof]u k'¥ofp5 . u]8fu'8L au{sf t/sf/L h:t} rgf, s]/fp, l;dL, af]8L df of] tTj kfO{G5 . le6fldgM /f]usf] lj?4 n8g ;Sg] Ifdtf ljsf; tyf cfFvf t]lhnf] agfpgdf ;xof]u u5{ . xl/of] ;fukft au{sf t/sf/Lx?df le8fldg k|z:t kfOG5 . vlgh kbfy{M z/L/sf] kfrg lqmofdf ;xof]u k'¥ofp5 . xl/of] ;fukft ju{ t/sf/Lx?df g} vlgh kbfy{ kfOG5 . t/sf/Lx?df kfO{g] kf}li6s tTjx?  sfpnL ;d'xsf t/sf/Lx?M– le6fldg P / ;L k|z:t dfqfdf kfO{G5 To; afx]s km:kmf]/;, kf]6fl;od, SoflN;od, ;f]l8od / kmnfd h:tf vlgh tTj kfO{G5 .  uf]ne]+8f M le6fldg P, la, l;,O / SoflN;od klg kfO{G5 .  e]+8] v';f{gL M le6fldg ;L cGo vlgh tTj kfO{G5 .
  • 3.
     lk/f] v';f{gLM le6fldg P / ;L k|z:t dfqfdf kfO{G5 .  /fdtf]l/of - leG8L _ M le6fldg P, la, l; / kmnfd k|z:t dfqfdf kfO{G5 .  d'nf M le6fldg, h}ljs /;, SoflN;od, km:kmf]/; sfaf]{xfO8«]6 kfO{G5 .  ;nud M & – ( k|ltzt lrgL, k|f]l6g le6fldg l; kfO{G5 .  s/]nf M le6fldg P / l; tyf SoflN;od kfO{G5 .  l3/f}nf M le6fldg P, la / l; tyf SoflN;od kfO{G5 .  km;L{ ÷ :Sjf; M le6fldg P, la / l; kfO{G5 .  sfFs|f] M le6fldg la / l; kfO{G5 .  rd;'/ M le6fldg P, la / ;L tyf kmnfd kfOG5 .  kfn'+uf] M le6fldg P, la / ;L tyf kmnfd klg kfO{G5 .  l3p l;dL M k|f]6Lg, sfaf]{xfO8«]6, le6fldg P ;fy} kmnfd / SoflN;od kfO{G5 .  tg] af]8L M k|f]6Lg, sfaf]{xfO8«]6, le6fldg P / vlgh tTj kfOG5 .  /fof] M le6fldg P, la, l; / kmnfd, SoflN;od / k|f]6Lg kfO{G5 .  n;'g M k|f]6Lg, Oy/, t]n le6fldg P / l; tyf 6f]gl;8 kfO{G5 .  Kofh M le6fldg P, la, l; tyf sfaf]{xfO8«]6 / k|f]6Lg kfO{G5 . cfly{s dxTj M  gub] afnLsf] ?kdf pTkfbg ul/ cfocfh{g ug{ ;lsG5 .
  • 4.
     k|lt PsfO{If]qkmndf vfBfGg afnL eGbf bf]Aa/ cfDbfgL lng ;lsG5 . t/sf/Lsf] pkof]lutf  kfrg k|ls|of M /fdtf]l/of, d'nf  /tGwf] M ufh/, kfs]sf] km;L{, xl/of] ;fu,  Zjf; km]g{÷kfrg÷?3fvf]sL M Kofh  k]6 ÷/ut ;kmf ug{ M s/]nf  3fF6L, k]6 ;kmf ug{ M ;fukft ;d'xsf t/sf/Lx?  luhfaf6 /ut cfpg] ;d:ofdf M le6fldg ;L ju{sf t/sf/Lx? pkof]uL x'G5g .  d'6' lbdfusf /f]uLx?sf nflu M– k/jn #_ k|fËfl/s dn -sDkf]i6 dn_ v]/ uPsf] rLhaLhx? vfN8f]df /fvL jf y'k|f] nfufO{ s'xfP/ agfpg] dnnfO{ sDkf]i6 dn jf k|fËfl/s dn elgG5 . sDkf]i6 agfpg s] s] rflxG5 <  vf8n  v]/ uPsf emf/kft k/fn  k'/fgf] uf]a/ dn jf sDkfi6  v/fgL jf r"g
  • 5.
     kfgL vfN8f] sqf]rflxG5 < #) ju{ dL= sf] ;fgf] s/];fjf/Lsf] nflu ! 3g ld6/ -! ld6/ nDafO,{ ! ld6/ rf}8fO{ / ! dL6/ ulx/fO{ sf] vfN8f] eP k'U5 . t/ s]xL 7'nf] au}rfsf] nflu ! ld6/ ulx/f] & % ;]=dL rf}8fO{ / !=* dL nDafO{ ePsf] vfN8f]nfO{ # efu nufO{ dn agfpFbf l56f] / ;lhnf] dn aGb5 . vfN8f] s;/L eg]{ <  tof/L vfN8f]sf] lkwdf 9'Ëfx? /fVg] h;n] a9L ePsf] kfgLsf] ljsf; u/fpF5 .  To; eGbf dfly % ;]=dL= hlt ds}sf] af]6 jf xfFuf ljuf /fVg] .  To;kl5 emf/kftx? @) ;]=dL= afSnf] x'g] u/L Ps tx /fVg] .  To; dfly @ ;]= dL= afSnf] k'/fgf] dnsf] Ps tx /fVg] .  To;kl5 Ps ju{dL= If]qkmndf ! d'7L s[lif r'g jf # d'7L v/fgL 5g]{ / k|z:t dfgLn] lehfpg] .  lgsf;sf] nflu Ps tx ;fgf ;fgf 9'Ëfx? % ;]= dL = hltsf] /fVg] .  v]/ uPsf rLh aLhx? 6'qmf 6'qmf kf/]/ uf]a/df ld;fPsf] Ps tx @) ;]dL= hlt, $–& tx ;Dd vfN8f] ge/] ;Dd Pj+ l/tn] eg]{ .
  • 6.
     csf]{ Psdlxgf kl5 @ g+= af6 # g+= vf8ndf ;fg]{ / Ps dlxgf ToxL /xg lbg]. o;/L # dlxgfdf sDkf]i6 tof/ xG5 . olb Tof] eGbf rfF8f] sDkf]i6 tof/ ug'{ 5 eg] l56f] l56f] jf xKtfsf] Ps k6s kN6fpg] u/]df rfF8} tof/ x'G5 . sDkf]i6 tof/ ePsf] s;/L yfxf kfpg] .  tL dlxgf k'u]kl5 vg]/ x]g]{, /ªu sfnf] jf ;'gf}nf h:tf] b]lvG5 .  yf]/} dn xftdf lnO{ ;'£g] gld7f] uGw cfFpb}g .  xftdf lnP/ b'j} cf}nfsf] aLrdf /fv]/ lyRg], lkm:; k'm65 eg] /fd|f] ;Fu tof/ ePsf] eg]/ a'´g] . sDkf]i6 agfpFbf Wofg lbg' kg]{ s'/fx? M  vfN8f] vGbf 5fofF kg]{ 7fpFdf vGg' k5{ . 3fd nfUg] 7fpdf a9L ;'Vvf x'g] ePsf]n] l9nf] s'lxG5 .  s'xfpg] sfd z'? u/fpg ;'Id lhjf0f'x? ePsf] k'/fgf] dn aLr aLrdf ld;fpg' kb{5 . s'lxg xfjf klg cfjZos kb{5 . To;}n] vfN8f]sf] aLrdf sf7 jf afF; ufl8 Kjfn agfpg' k5{ .  ;'s]sf] emf/kft s'lxg w]/} ;do nfUg] x'gfn] xl/of] emf/kft ;fy} kfgL ld;fO{ lr;f] kfg'{ kb{5 .
  • 7.
     ;'Id lhjf0f'sf]sfo{ljlw a9fpg dnsf] /f;folgs u'0f /fd|f] agfpg ;fy} u'0f:t/ dn agfpg k|lt ju{ ld6/ If]qkmndf ! d'7L s[lif r'g jf tLg d'7L v/fgL k|To]s tx tx df /fVg' kb{5 .  l56f] dn agfpg w]/} k6s kN6fpg' kb{5 . vfN8f]df tfks|d ldnfpg vfN8f]sf] ulx/fO{ slDtdf ^) ;]=dL=x'g 'kb{5 . t/sf/L v]tLsf nfuL hUufsf] tof/L hUufsf] tof/L ubf{ Wofg lbg' kg]{ s'/fx? M • t/sf/L nufpg] hUufsf] tof/L afnL nufpg' eGbf !)–!@ lbg cufl8 ug'{ kb{5 . • hUuf vghf]t ubf{ !%–@) ;]lG6ld6/ ulx/f] x'g] u/L vghf]t u/L df6f] a'/a'/fpbf] agfO{ 5f8L lbg' kb{5 . • o;/L hUuf tof/ ugf{n] df6f]df /x]sf ljleGg cj:yfsf sL/fx?nfO{ k|lts'n jftfj/0f x'g uO{ gfz x'g ;S5g / /f]u sL/fsf] cfqmd0fdf sld cfp5 . ;fy} emf/kftsf] lj?jf x6fpg' jf gfz ug{ ;lsG5 . • df6f] cj:yf x]/L rf/ k6s;Dd vghf]t ug'{ kb{5 . • df6f]df x'g] sL/fx? h:t} M /ftf] sldnf, v'd|], km]b s6'jf cflbsf] cj:yf x]l/ Snf]/f]8]g jf clN8«g h:tf ljiffbL k|of]u ul/ df6f]sf] pkrf/ ug'{ kb{5 . • Joj;flos?kdf t/sf/L v]tL ug{sf] nflu of] clt cfjZos x'G5 .
  • 8.
    g;{/Lsf] lsl;d s_ df};dLg;{/L v_ a]df};dL g;{/L vfN6f] ljlw M Hofb };'Vvf 7fpFdf agfO{G5 ;dy/ g;{/L M lxpFb] ofddf agfOg] . p7]sf g;{/L M jiff{ofddf agfOg] g; {/L . u'df]h leq M Knfli6ssf] ;fgf] 3/ . afs; ljlw M sf7, 6Lg / Knfli6s y}nL ljlw M Knfli6s, ;fn jf s]/fsf] kft tftf] g;{/L M vf8n ljlw . a]gf{ pdfg]{ k|ljlw qm =; += k|ljlw afnLx? s}lkmot s_ ;f]em} aLp /f]kL v]tL ul/g] t/sf/L afnL . af]8L, l;dL, as'Nnf, le08L, kfn'Ëf], r+D;'/, ufh/, wlg+of, n§], kmfkm/, ;nud, cflb . g;{/L ug'{ x'Fb}g . v_ ufgf] /f]kL v]tL ul/g] t/sf/L afnL . cb'jf, a];f/, cfn', lk8f+n', n;'g cflb . sDtLdf @ j6f cfFvf x'g' k5{ . u_ j]gf{ jf aLp b'j} /f]kL v]tL ug] { t/sf/L afnL . /fof], sfFqm]f, nf}sf, l:j;rf6{ af]8L, s/]nf, lh/Lsf] ;fu, km;L{, t/a'hf, y}nfdf pdf/L a]gf{ ;fg{ ;lsG5 jf v]tdf l;w} pdfg{ ;lsG5 .
  • 9.
    O:s';,rfO{lgh ;fu ,l3/f}nf, l;dL . 3_ a]gf{ dfq} /f]kL v]tL ul/g] t/sf/L afnL . sfpnL, Kofh, Uo+f7 uf]eL aGbf, a|;]n :k|fp6, e]G6f, a| f]sfpnL, uf]ne+]8f, v';f{gL . a]gf{ pTkfbg u/]/ dfq v]tL ug{ ;lsG5 . Knfli6ssf] y}nf]df j]gf{ pdfg]{ M afs;sf] nflu k|of]u ul/g] h:t} df6f]sf] ld>0f agfO{ Knfli6ssf] y}nf]df eg'{ kb{5 / df6f]df lr;fg geP kfgL lbg' h?/L 5 . y}nLsf] tNnf] efudf ;f–;fgf] Kjfn klg agfpg' kb{5 . o:tf y}nf]df vf; u/]/ sf+qmf], km;L{, l3/f}nf, nf}sf, lrlr08f], h'lsgL, s/]nf, l;dL, af]8L cflb t/sf/Lsf aLpx? pdfl/G5 . k|To]s y}nf]df @–# j6f aLp#– $ ;]=ld=ulx/f]df /f]lkG5 . aLp gpd|g] a]nf;Dd y}nf]df kfgL lb+b} ug'{ kb{5 . o:tf y}nf]nfO{ 708L, t'iff/f]af6 arfpg Knfli6ssf] u'df]h leq jf 3/ leqsf] Gofgf] 7fpFdf /flvG5 . 3/ leq /fVbf aLp pld|P klg lbpF;f] 3fddf aflx/ Nofpg' kb{5 / u'df]h leq /fVbf eg] 708Lsf] lbg afx]s ;kmf 3fd nfu]sf] lbgdf u'df]hsf] s]xL efuaf6 Knfli6s x6fO{ lbg' kb{5 / dWofGx kl5 jf a]n'sL kv k'gM Knfli6sn] h:tfsf] To:t} u/L 9fSg' e'Ng' x'Fb}g . a]gf{n] Knfli6ssf] ;txaf6} k|sfz kfpg] 5 . pko'Qm df};d x'g] ljlQs} Knfli6ssf] y}nf]sf] Knfli6s lemsL df6f]sf] 8Nnf gkm'6fO{ v]t af/Ldf j]gf{ /f]Kg' kb{5 . y}nf eg{] ld>0f
  • 10.
    • dlnnf] ;se/v]tL gu/LPsf] 7fpsf] df6f]–@ efu • /fd|/L s'lxPsf] uf]a/ dn– @ efu • lrD6ofOnf] df6f] ePdf afn'jf–! efu • t/ anf}6] bf]d6 df6f] ePdf afn'jf ld;fpg' kb{}g . • y}nf]df @ j6f jLp /f]Kg] • @–# j6f ;SsnL kftx? cfPkl5 5f6]/ Pp6f lj?jf dfq /fv]/ @ k|ltztsf] o'/Lofsf] 3f]n 5s{g]. df6f] -dlnnf]_ Ö @ efu kfs]sf] uf]j/ dn Ö @ efu afn'jf Ö ! efu o"l/of Ö % u|fd÷% lsnf] df6f]nfO{ l8=P=kL= Ö !) u|fd÷% lsnf] df6f]nfO{ kf]6f; dn Ö % u|fd÷ Æ a]leli7g Ö % u|fd ÷ Æ lqmkm]g Ö % u|fd ÷ Æ kf]nLk6 -$ X ^ _ sf] j]gf{ x'sf{pgnfO{ rflxG5 . Jof8 t}of/ eP kl5 $–^ cf}nfsf] km/sdf nfOg sf]l/ !–@ cf}nf ulx/f]df aLp kftnf] u/L /f]Kg'' k'5{ .
  • 11.
    Jof8df aLp 5/L;s] kl5 7fpF cg';f/ $–^ lbg ;Dd ;]tf] Knfi6Lsn] 5f]Kg' k5{ . To; kl5 Ps Ps lbg lj/fP/ kfgL lbO{ /fVg' k5{ . aLp gpld|Gh]n ;Dd Knfi6Lsn] 5f]kL /fVg' k5{ . aLp pld||;s] kl5 3fddf v'nf u/L / ;fFem 5f]Kg' k5{ . ;fwf/0ftof % b]lv & lbgdf aLp pld|G5 . /fd|f] / :j:y lj?jf pTkfbg ug{sf] nflu lj?jf @ kft] ePkl5 dlN6Kn]]S;, e]lhd]S; jf Pu|f]ldg dWo] s'g} Ps z'Id tTj @–# dL=ln= k|lt ln6/ kfgLdf ld;fO{ g;{/Ldf @ k6s 5g'{ k5{ . -v_ jLp pkrf/ jLpnfO{ g;{/Ldf /f]Kg' eGbf klxn] j]leli6g (Bevistin) @ u|fd÷s]hL=sf] k|of]u u/]/ jLp pkrf/ ug'{ kb{5 . h;n] ubf{ lj?jfdf /f]usf] k|of]u sd x'G5 . jLpnfO{ ly/fd jf SofK6]g h:tf ljiffbL k|of]u u/]/ klg pkrf/ ug{ ;lsG5 . -u_ g;{/L a]8sf] tof/L • df6f] lgd{nLs/0f u/]sf] 7fpdf g} g;{/L /fVg' kb{5 . • g;{/L /fVg] 7fpnfO{ /fd|f];+u vghf]t ug'{ kb{5 . • emf/kft /fd|f];+u lgsfn]/ df6f] a'a'{/fpbf] kfg'{ kb{5 . • aiff{bdf g;{/L /fVg] xf] eg] g;{/L a]8nfO{ hldgsf] ;tx b]lv cnL dfly p7fP/ agfpg' kb{5 . ;fwf/0ftof !% ;]=dL= df6f] p7fpg' kb{5 . • lxpbdf g;{/L /fVbf 6g]n÷u'df}h leq g;{/L /fVg' kb{5 .
  • 12.
    • g;{/L /fVbfobL df6f] lgd{nLs/0f u/]sf] 5}g eg] wfg v]tsf] df6f] k|of]u ubf{ /fd|f] x'G5 . -3_ g;{/Ldf jLp /fVg]÷/f]Kg] t/Lsf • g;{/L a]8sf] rf}8fO{ lt/af6 $ ;]=dL= sf] km/sdf nfO{g agfpg] • aLpnfO{ g;{/Ldf @ ;]=dL=sf] ulx/fO{df /f]Kg' kb{5 . • jLp g;{/Ldf /fv]÷/f]k] kl5 dfyLaf6 xNsf ;+u df6f]n] 5f]Kg] • To;dfyL /fd|/L ;'s]sf] k/fn jf 3fF;n] xNsf 5fkf] xfNg] h;n] ubf{ g;{/Ldf tftf]kg tyf df6f] lr:ofg /xL /xG5 / aLp rf8} pd|G5 . • aLp pd|] kl5 5fk|f] x6fO{ lbg] . -ª_ dnvfb Joj:yfkg g;{/Ldf dnvfb Joj:yfkgn] dxTjk"0f{ e"ldsf lgjf{x ub{5 . ;f] sf/0fn] ubf{ g;{/Ldf plrt dnvfbsf] Joj:yf x'g' h?/L 5 . a]gf{ /fd|f] ;+u pd|g, a9g ljleGg lsl;dsf kf]ifs tTjsf] cfjZostf kb{5 . ;fwf/0ftof g;{/Ldf /fd|f];+u s'lxPsf] uf]a/dn a/fa/ dfqfdf ld;fP/ df6f]df /fd|f];+u ld;fpg' kb{5 . g;{/Ldf lj?jf /f]kL;s] kl5 olb lj?jf /fd|f] ;Fu ga9]df !–@ k|ltzt o'l/ofsf] emf]n agfO{ g;{/Ldf :k|] ug'{ kb{5 . h;n] ubf{ lj? jfsf] a9g] qmd l56f] x'G5 . g;{/Ldf xfn cfP/ c? ljleGg lsl;dsf emf]ndnx?sf] k| of]u klg k|efjsf/L b]lvPsf] 5 . -r_ a]gf{ tof/ x'g] ;do
  • 13.
    g;{/Ldf /f]k]sf] a]gf{;fwf/0ftof @)–@% lbgdf tof/ x'G5 . t/ of] ;do t/sf/L afnL cg';f/ s]xL km/s klg x'g ;Sb5 . -5_ a]gf{ a]rlavg • a]gf{ pTkfbg ug{] ls;fgn] g;{/L tof/ ubf{ nfUg] ;Dk"0f{ vr{x?sf] lx;fa /fVg' kb{5 . vr{x? eGgfn] h:tf] dnvfb slt nfUof] < jLp slt k};fsf] nfUof] < ljiffbLx?sf] vr{ < sfdbf/sf] Hofnf cflb ;a} lsl;dsf] vr{ hf]8]/ To;df s]xL k};f gfkmf /fvL ljqmL ljt/0f ug'{ kb{5 . a]gf{sf] d"nof lgwf{/0f klg ;fwf/0f tof/ dfly pNn]lvt vr{ cg';f/ /fVg] u/LG5 . • a]gf{ olb :yfgLo ahf/df ljqmL ljt/0f u/L afFsL /x]df afXo ahf/df nu]/ klg ljqmL ljt/0f ug{ ;lsG5 . -h_ ahf/ of]hgf agfpg] t/Lsf a]gf{ pTkfbsn] a]gf{ pTkfbg ug'{ cufj} ahf/ of]hgf agfpg' kb{5 . ahf/ of]hgf agfpbf lgDg s'/fdf Wofg lbg'kb{5 . • s'g t/sf/L afnL / slt If]qkmndf a]gf{ pTkfbg ug{] . • a]gf{ tof/ slxn] / s;/L ug{] • a]gf{ pTkfbgsf] nflu dn, jLp, ljiffbL sxfFaf6 Nofpg] . • a]gf{ pTkfbgsf] nflu k|fljlws ;xof]u sxfF uP/ lng]
  • 14.
    • sxfF uP/a]gf{ ljqmL ug{] / cfDbfgL÷vr{sf] lx;fa lstfa s;/L /fVg] dfly pNn]lvt a'bfx?sf] /fd|f];Fu hfgsf/L ePdf a]gf{ pTkfbs a9L eGbf a9L kmfO{bf lng ;Sb5 . j]gf{sf] :ofxf/ ug]{ ljlw M • a]nf a]nfdf Aof8sf] s'g} efudf 5fk|f] (Mulching) x6fO{ x]b} { ug'{ kb{5 . ;d:t aLp 6';fO{ pld|P kl5 a]n'sL kv 5fkf] x6fO{ lbg' kb{5 . Jof8af6 5fkf] lgsfn]sf] lbgb]lv j]gf{df b'O{ kft -!%–!^ lbg ;Dd_ gcfP ;Dd kfgL k/]df j]gf{nfO{ 7"nf] gf]S;fg k'¥ofpFb5 . t;y{, jiff{t x'g] ;+efjgf ePdf Jof8nfO{ kfgLaf6 hf]ufpg cf]t agfP/ Jof8df xfNg' kb{5 . 3fd nfu]df Jof8af6 cf]t lgsfNg] / kfgL k/]df cf]t xfNg' kb{5 . • a]gf{sf] b'O{ kft eP kl5 b'O{ k|ltzt o'l/ofsf] emf]nn] -Ps ln6/ kfgLdf @ u|fd ol/ofsf b/n]_ Jof8df l;+rfO{ ubf{ j]gf{ rfF8} a9g] 5 . slnnf j]gf{nfO{ cg]sf}+ ls/fn] sfl6 gf]S;fg k'¥ofpg] x'Fbf pQm ls/faf6 arfpg g'efg eGg] ljiffbL @ ld=ln= k|lt kfgLdf ld;fO{ 5b}{ ug'{ kb{5 . • Aof8df 3fF; b]vf k/]df t'?Gt} pv]nL kmfNg' kb{5 t/ s'6f] cflb xltof/sf] k| of]u u/L Jof8nfO{ vf];|g' x'Fb}g . j]gf{ Hofb} jfSnf] 5 eg] j]gf{ pld| Psf] !)–!@ lbg leq lj8fpg' klg h?/L 5 .
  • 15.
    • aLp 5/]sf]@% lbgleq a]gf{ cGoq v]t af/Ldf ;fg{sf] nflu 7Ls pd]/sf x'G5g . o;/L j]gf{ tof/ eP kl5 j]gf{ pv]Ng' eGbf @–# 306f cufj} Jof8 leHg] u/L /fd|/L kfgL lbg' kb{5 . j]gf{ pv]Nbf h/f gr'l8of]; eg]/ Ps 5]:sf] jf v'kL{n] j]gf{af6 cln 6f9}af6 df6f] d'lg cf}hf/ jf 5]:sf] 3';fP/ pv]Ng' kb{5 . ;se/ j]gf{sf] h/fdf cln cln df6f] klg x'g' h?/L 5 .df6f] ;lxtg} a]gf{ v]t af/Ldf nlu ;fg'{ kb{5 . • sfpnL ;d'xsf t/sf/L jfx]s cGo t/sf/Lsf j]gf{ dfly j0f{g ul/P cg';f/ s} tl/sf ckgfP/ v]tL ug{ ;lsG5 eg] sfpnL, aGbf, a|f]sfpnL, Uof+7sf]kL cflbsf a]gf{ klxnf] Aof8af6} l;w} v]t af/Ldf nlu ;fbf{ w]/} g} dg]{ ePsf] x'gfn] oL afnLsf a]gf{ klxnf] Aof8df !%–!^ lbgsf] pd]/ eP kl5 cyf{t j]gf{df b'O{ j6f kft cfPkl5 /fd|/L Aof8af6 pv]nL csf]{ 5'§} dlnnf] Aof8df k|To]s j]gf{ !)–!@ ;]=dL=sf] km/sdf /f]Kg' kb{5 / sl/a csf]{ @)–@% lbg kl5 ha a]gf{df $–% kft b]lvG5g, ta dfq} v]t af/Ldf nlu ;fg'{ kb{5 . of] ljwL ckgfO{ v]t af/Ldf j]gf{ ;fbf{ lgs} sd a]gf{ d/]sf] kfOPsf] 5 . klxnf] Aof8af6 a]gf{ bf]>f] Aof8df lsg ;fg]{ < • z'?sf] k|yd Aof8df a]gf{ afSnf] e} xfjf, kfgL, k|sfz / vfB tTjdf k|lt:kbf{ e} j]gf{ sdhf]/ x'G5 / logLx?nfO{ bf]>f] Jof8df kftnf] u/L ;fbf{ vfBtTj / dflysf cGo j:t' oy]i6 dfqfdf k|fKt x'g] ePsf]n] j]gf{ bl/nf] / alnof] x'g]5g .
  • 16.
    • klxnf] Aof8af6a]gf{ htgsf] ;fy pvn]tfklg s]xL h/f r'l8G5g ;f] r+'l8Psf] h/fsf] efuaf6 k|z:t gofF h/fx? bf]>f] Jof8df ;f] kl5 lgSng] 5g . s]xL lbgd} -!%–@) lbg d}_ oL h/fx? s8f x'g]5g / o:tf j]gf{ bf]>f] Jof8af6 pv]nL v]t jf/Ldf k'¥ofO{ ;fbf{ s]xL h/f d/] tfklg afFsL h/fn] j]gf{nfO{ arfP/ /fVg] sfd ug]{ 5g . g;{/Ldf /f]u ls/f lgoGq0f • :j:y a]gf{ x'sf{pg O{=Pd= @ ld=ln=÷ln6/ kfgLdf ld;fO{ x/]s !) lbgsf] k/sdf 5g]{ . • kft vfg] ls/f nfu]df g'efg @ ld=nL k|ltln6/ kfgLdf ld;fO{ 5g'{ k5{ . /;r';L gf]S;fg k'¥ofpg] ls/f nfu]df ! dL=ln= /f]u/ k|lt ln6/ kfgLdf ld;fO{ 5g]{ . km]b s'lxg] /f]u nfu]df j]leli7g jf 8fOy]g Pd $% 5g'{ k5{ . ;]tf] /f]u sfqmf]df nfu]df s]/flyg 5g'{ k5{ . t/sf/L afnLsf] j]gf{ g;{/L u/]df /fd|f] lj?jf ;lk|G5 . g;{/Ldf kfgL hDg lbg' x'Ì, gq km]b s'lxg] /f]u nfU5 . a]gf{ pv]Ng] ;do eGbf ! 306f cufl8 kfgLn] lehfpg' k5{ . a]gf{ ;fwf/0ftofM @%–#) lbgdf v]t jf jf/Ldf ;fg'{ k5{ . a]gf{ ;fg{ l9nf] ePdf pTkfbg 36b} hfG5 . 5f]6f] cjlwsf j]gf{ $ kft] ePdf / nfdf] cjlwsf ^ kft] ePdf ;fg{ pko'Qm x'G5 . Aof8nfO{ 5f]Kbf u'lnof] ePsf] k/fn jf c? lrhn] 5f]Kg' x'b}g . Aof8 5f]Kbf c;'/f], ltt]kftL, asfOgf], lgdsf kftx? jf /fd|/L ;'s]sf ;kmf k/fnn] gpld|g h]n cyf{t # lbg;Dd 5f]kg' k5{ .
  • 17.
    t/sf/L j]gf{ ;fg]{/ dn vfb Jofj:yfkg hUufsf] tof/L M– # –$ k6s hUff /fd|/L hf]t]/ ;Dofpg' k5{ .l;rfO{ / lgsf;sf] Aoa:yf x'g' k5{ / hUuf tof/Lsf] a]nfdf sDkf]:6 dn cfjZostf dfqdf hldgdf k|of]u ug'{ k5{ jf la?jfsf] hft x]/L b'l/ tof/ kf/L l;kmf/L; cg';f/sf] kn df6f]df /fd|/L ld;fO vf8n eg'{ k5{ . dnvfbsf] kl/ro M t/sf/Lsf] lj?jf x's{g a9g tyf kmNgsf] nfuL !^ j6f ljleGg lsl;dsf kf]ifs tTjx?sf] cfj:ostf kb{5 h;dWo] sfj{g, cS;Lhg, xfO{8«f]hg, gfO{6«f]hg, km:kf]/; / kf]6fl;od d'Vo ^ j6f tTj jf]6 lj?jfnfO{ w]/} dfqfdf cfj:ostf x'G5 . SofN;Lod,DofUg]l;od / ;Nkm/ jf]6 lj?jfnfO{ dWod dfqfdf rflxG5 eg] cfO{/g -kmnfd _, Doulgh, sk/ -tfdf _, lh+s, df]lnj8]gd, af]/g / Snf]l/g yf]/} dfqfdf rflxG5 . dxTj M t/sf/Lsf] jf]6 lj?jfnfO{ j[lb tyf ljsfz / pTkfbg tyf pTkfbsTjdf ;d]t c;/ kfg]{ k| fs[lts / /f;folgs :jfefj b]vfpg] j:t' nfO{ xf/df]g elgG5 o:tf tTj k|fs[lts ?kdf lj?jfd} pTkfbg x'g] ub{5 . ljleGg sf/0fn] lj?jfdf xf/df]g / le6fldgsf] sld x'g uPdf lj?jfsf] j[l4 /f]lsg] km"n gkm"Ng], km'n km'n] klg kmg emg]{, kmnsf] gfk / cfsf/ lju| Lg] / pTkfbgdf sld x'g] ePsf] jf]6 lj?jfnfO{ s[ltd t/Lsfn] xf/df]g / ;'Id tTjx? pknJw u/fO{ pTkfbgdf a[l4 u/fpg ;lsG5 .
  • 18.
    dnvfbsf] k|sf/M dn vfbljz]if u/]/ b'O{ k|sf/sf] x'G5. s_ k|fªu/Ls dn v_ /f;fogLs dn dnvfbsf] k|of]u ljlw M dnvfbsf] k|of]u ubf{, lj?jf ;fg]{ hUuf tof/L ubf{, lj?jf ;fbf{, /f]Kbf, / lj?jfsf] ljleGg cfj:yfdf h:t} lj?jf /f]k]sf] !% b]vL @% lbg leqdf ljleGg t/Lsfn] lbg ;lsG5 h:t} lj?jfsf] h/fdf Top deess ug]{ emf]n jgfP/ lj?jfsf] af]6 b]vL h/f ;Dd :k|]o/ ug{ ;lsG5 . t/sf/Lsf hft x]/]/ k6s k6s kmn l6Kg] t/sf/L x?, v';f{gL, e06f, 6df6/, sfs|f, nf}sf cfbLdf kmn l6Kg ;fy jf km"n km"nL /x]sf] cj:yfdf xf/df]g tyf le6fldgn] lj?jfsf] km"ndf :k|]o/ ug'{ cfj:ostf kb{5 . sDkf]i6dn tyf uf]7]dn M– kl/ro M– sDkf]i6 dn jgfpg] 7fFp of uf]7] dn y'kfg]{ 7fFpsf] 5gf}6 ubf{ vfB tTjsf] ;+/If0f x'g] >d / ;do sf] jrt x'g] tyf u'0f:t/df c;/ gkg]{ u/L 5gf}6 ug'{ kb{5 . uf]7] dnsf] nfuL :yfg 5gf}6 M– != uf]7sf] glhs 7fFpsf] 5gf}6 ug'{ kb{5 . olb 6f9f ePdf >d / ;do b'j}sf] nufgL kb{5 .
  • 19.
    @= uf]j/sf] eGbfd"q÷lkzfjsf] cem jl9 dxTj x'g] ePsf]n] o;sf] ;+/If0f x'g] :yfg /f]Hg' kb{5 . #= ;'wf/LPsf] uf]7df d"q ;+sng ug]{ ¥ofÍ÷vf8n klg jgfpg' k5{ . uf]7] dnsf] nfuL cfj:os ;fdfu|Lx? M–  ;j} k|sf/sf emf/kftx? / :ofpnf t/ ufO{, e};L tyf e]8f, jfv|f nfO{ c;/ gkg] { vfnsf] x'g' kb{5.  ufO{ e};Ln] vfP/ kmfn]sf] cjz]ifx? .  ufO{, e};L, e]8f, afv|f cfbL .  jfF;, lsnf, v/, l6g, vfN8f] vGg] ;fdfu|Lx? .  hf]/g cfbL . uf]7] dn jgfpg] t/Lsf M– ufO{ e};L tyf e]8f av|f nfO{ jfw]/ /fVg] 7fpdf klxnf g} ufO{ j:t'sf] ;+Vofsf] cfwf/df b'O{ j6f vfN8f] tof/ kfg'{ kb{5 . pQm vfN8f]sf] ulx/fO{ ! ld6/, rf}8fO{ ! =% ld6/, nDjfO{ cfj:ostf cg';f/sf] jgfpg' kb{5 / pQm ufO{ j:t'n] vfP/ pj|]sf] cjz]ifx?, uf]j/ cfbL b}lgs ?kdf hDdf u/L klxnf Pp6f vfN8f]df hDdf ub}{ hfg] / pQm vfN8f] e/L ;s] kl5 rf/} lt/ dflg;n] dnnfO{ ldnfP/ /fd|/L lyRg] / dnsf] y'k| f]df sDtLdf ! ld6/sf] km/sdf jf; jf bfp/fsf] lsnfn] uf8]/ 5f]8g] / qmd; ub}{ hfg] ! dlxgfsf] cGt/df pQm uf]7] dnnfO{ ! dlxgfsf] cjlw kl5 kN6fP/ csf]{ vfN8f]df
  • 20.
    eg]{ / o;/LkN6fPsf] dndf klg jf;sf] lsnf uf8L /fd|/L lyr]/ 5f]8g] / o;/L tof/ ePsf] dn ! dlxgf kl5 t/sf/L jf/Ldf k|of]u ug{ ;lsG5 . sDkf]i6 dnsf] nfuL :yfgsf] 5gf}6 M–  ;fdfu|L kfpg] v]t jf/Lsf]] Ps 5]pdf sDkf]i6 dn jgfpg ;lsG5 . o;f] ubf{ dn 9'jfgL ug{ ;lhnf] / sd vr{ nfU5 .  sDkf]i6 3/, uf]7 glhs sDkf]i6 vf8n vGbf 3/df ˆoflsg] h}ljs cjz]ifx? ;j} sDkf]i6df kl/0ft ug{ ;lsG5 .  sDkf]i6 vf8n jf y'k|f] v]t jf/Ldf jgfO{G5 eg] kfgLsf] >f]t glhs jgfpbf kfgL k|of]u ug{ ;lhnf] x'g5 .  sDkf]i6 tof/ kfg]{ 7fpdf kft kltË/, emf/kft ;lhn} ;+u kfO{g] 7fpsf] glhs} sDkf]i6 dn jgfpbf jl9 ;'ljbf hgs / ;:tf] / >dsf] ;d]t jrt x'G5 . ;fdfu|Lx? M– != ;j} k|sf/sf] ;'s]sf / sfFrf 3fF; kft kltË/ emf/kftx? . @= jfnLsf cjz]ifx? . #= c;'/f], ltt]kftL, jgdf/f, lv/f]{, jsfO{gf] cfbL . $= efG;f 3/jf6 kmfnLPsf j:t''x? . %= olb uf]j/ Uof; 3/df ePdf hf]/gsf] ?kdf s'xfpgsf] nfuL k|of]u ubf{ /fd| f] x'G5 . ^= hf]/g - uf]j/ / d"qsf] 3f]n, kfs]sf] uf]j/sf] 3f]n, jgsf] df6f], uf]j/ Uof;sf] nbf] cfbL _
  • 21.
    SDkf]i6 dn jgfpg]pko'Qm k|ljlw M–  sDkf]i6 jgfpg k|of]u u/Lg] lrhx? sf6]/ 6'qmf jgfO{ /fVg' k5{ htL ;fgf 6'qmf eof] TotLg} l56f] / ;lhnf] ;+u s'lxG5 .  sDkf]i6 jgfpg] j:t'nfO{ s]lx lbg ;f]Q/sf] ?kdf k|of]u u/]/ vf8ndf /fVg ;s]df ;j} eGbf /fd|f] x'G5 .  vf8nsf] ;fO{h cfkm'nfO{ rfxLg] cfj:ostff cg';f/ sf] vf8nsf] ;fOh jgfpg ;lsG5 . h;sf] ulx/fO{ ! dL= rf}8fO{ !=% dL6/ / nDjfO{ cfj:ostf cg';f/sf] b'O{ j6f vf8n z'?df vlg tof/ kf/L ;s] kl5 dfq ;fdfu|L ;+sng ug'{ kb{5 .  6'qmf kf/LPsf] j:t' nfO{ vf8ndf ldnfP/ /fVg] / rf/} lt/ lyr]/ ldnfpg] o;/L Ps xftsf] prfO{sf] km/sdf hf]/g k|of]u ub}{ hfg' kb{5 .  vf8n e/L ;s] k5L df6f] jf cGo j:t'n] 6fnL lbg' kb{5 ;s] ;Dd Nkf:6Ls k| of]u ug{ pQd x'G5 .  obL !) 6g sDkf]i6 dn tof/ kfg{ % dL= nDjfO{ @ dL= rf}8fO{ / ! dL= ulx/fO{ vf8n x'g' kb{5 .  sDkf]i6 dn jgfpg k|of]u u/LPsf] j:t' lr:ofg pko'Qm x'g' kb{5 obL lr:ofg sd ePdf kfgL 5s{g' kb{5 .  ?vsf] 5fFofd"gL sDkf]i6 vf8n vGg' k5{ / vf8n dfyL 5fgf] /fVg' pko'Qm x'G5 .
  • 22.
     o;/L tof/kf/]sf] sDkf]i6nfO{ vf8ndf /fv]sf] $% lbg kl5 csf]{ vf8ndf kN6fpbf @ dlxgf b]vL $ dlxgfsf] cjlwdf /fd|f] sDkf]i6 dn tof/ x'G5 . af]sf;L dn M– of] Ps hfkfgLh k|ljlwsf] cfwf/df jgfOg] Ps k|sf/sf] 3/]n' tl/sfn] :yflgo ;fwg / >f]t jf6 jgfpg ;lsg] k|fË/Ls dn xf] . of] dn hLjf0f' hLjf0f'n] jg]sf] x'G5 . o;nfO{ hLjf0f' dn klg eGg] rng 5 . af]s;L nuftf/ k|of]u ugf{n] df6f]sf] pj{/f zStLnfO{ j9fFp5 . lbuf] ?kdf df6f]sf] pj{/f zStL j9fpgsf] nfuL af]s;L cToGt pkof]uL dn dflgG5 . af]s;L dn jgfpg] t/Lsf M– - ;fdfu|L x? _  !%) Pd Pn O=Pd #% ln6/ kfgLdf /fd|f] ;+u ld;fpg] o;df !%) u|fd lrgL jf ;Vv/ - e]nL_ ldnfP/ @$–$* 306f k5L k|of]u ug]{ . af]s;L jgfpg] :yfg cf]efgf], l;w} 3fd gnfUg] kfgL gkg]{ :yfg x'g' kb{5 .  wfgsf] 9'6f] – !)) s]=hL=  xf+8 w'nf] – !) s]=hL=  kLgf – !) s]=hL=  O{= Pd – !%) Pd Pn  lrlg÷;Vv/÷e]nL – !%) u|fd  kfgL – #% ln6/ agfpg] t/Lsf M–
  • 23.
     dfyL jgfPsf;j} ;fdfu|L /fd|/L ldnfO{ O{= Pd emf]nn] lehfpg] . ;j} y'k|f] ldnfO{ ;s] kl5 kfgL jf 3fd jf6 jrfpg] / pQm y'k|f]nfO{ Nkf:6Lsn] 9fSg] .  b'O{ lbg kl5 Ps k6s k'/} dn kN6fpg] . o;} u/L @–# lbgsf] km/sdf % k6s kN6fpg] x/]s k6s kN6fpbf kfgL klg /fVg] / y'k| f]nfO{ jf]/f÷Nkf:6Lsn] 9fSg] . o;/L jgfPsf] dn udL{ dlxgfdf @) lbgdf / hf8f] dlxgfdf $)–%) lbgdf tof/ x'G5 . emf]n dn k|of]u ug]{ tl/sf -ljiffbLsf] ?kdf_ M klxnf] rf]6L agfPsf] emf]n dn w]/} s8f x'G5 . o;df a9L kfgL ld;fpg' kg] { x'G5 . To;kl5 ToxL ef8f jf vfN8f]df ePsf] jg:ktL jf 5f]qmfdf kfgL yk]/ agfpFb} uof] eg] emf]n dnsf] u0f:t/ sd x'b} hfG5 / To;}sf] cg'kftdf kfgL sd ld;fpb} hfg' k5{ . To;} cg';f/ lj?jfdf k|of]u ug'{ k5{ . ev}{/} /f]k]sf] slnnf] lj?jfdf emf]n dn k|of]u ug]{ tl/sf M klxnf] rf]6L agfPsf] ! efu emf]n dndf !@ efu kfgL ld;fP/ lj?jfdf 5g]{ . ;f]xL 5f]qmfdf kfgL xfn]/ bf]>f] rf]6L agfPsf] ! efu emf]n dndf * efu kfgL ld;fP/ lj?jfdf 5g]{ .
  • 24.
    ;f]xL 5f]qmfdf kfgLxfn]/ t]>f] rf]6L agfPsf] ! efu emf]n dndf $ efu kfgL ld;fP/ lj?jfdf 5g]{ . ;f]xL 5f]qmfdf kfgL xfn]/ rf}yf] rf]6L agfPsf] ! efu emf]n dndf ! efu kfgL ld;fP/ lj?jfdf 5g]{ . lj?jf x's]{ kl5 emf]n dn k|of]u ug]{ tl/sf M o; cj:yfsf lj?jfx?n] emf]ndn a9L krfpg ;S5 . o:tf] cj:yfdf lj?jfdf klg a9L s8f vfnsf sL/fx? nfUb5 . o:tf sL/fx?nfO{ emf]n dnsf] k|of]un] eufpg d2t ub{5 . ;fy} lj?jfsf] kftn] emf]n dn ;f]:g] ePsf]n] l;+rfO{sf] cefj klg k"lt{ u5{ . k|of]u ug]{ tl/sf o; k|sf/sf 5g M klxnf] rf]6L agfPsf] ! efu emf]n dndf * efu kfgL ld;fP/ lj?jfdf 5g]{ . ;f]xL 5f]qmfdf kfgL xfn]/ bf]>f] rf]6L agfPsf] ! efu emf]n dndf $ efu kfgL ld;fP/ lj?jfdf 5g]{ . ;f]xL 5f]qmfdf kfgL xfn]/ t]>f] rf]6L agfPsf] ! efu emf]n dndf ! efu kfgL ld;fP/ lj?jfdf 5g]{ . dnsf] ?kdf k|of]u ug]{ tl/sf M
  • 25.
    dnsf] ?kdf k|of]uubf{ ! efu emf]n dnnfO{ $ efu kfgLdf ld;fP/ lj?jfsf] j/k/ ! Unf; hlt /fvL lbg] . o;df 5f]qmf ;lxt 3f]n]/ xfNg] . emf]n dn 5g]{ ;do M o;nfO{ xfjf x'/L jtf;n] s]xL c;/ kfb}{g t/ kfgL kg]{ j]nfdf of] emf]n dn 5g'{ x'b}g . jf:tjdf hlt j]nf sL/f a9L nfU5, of] emf]n dn 5g'{ k5{ . o;n] sL/f dfg] { geP/ sL/fnfO{ eufp5 . To;sf/0f sL/f nfu]sf] j]nfdf 5g'{ k5{ . ;fy;fy} dnsf] ? kdf k|of]u ul/G5 / h;n] ubf{ l;+rfO{sf] klg sfd u5{ . emf]n dn 5/] kl5 afnL l6Kg] ;do M emf]n dndf xfgL k'/ofpg] vfnsf] /f;folgs c;/ s]xL klg x'b}g . To;sf/0f 5/]sf] s]xL ;do kl5 l6k]/ wf}O{ kvfnL vfg ldN5 . xl/of] dn (Green Manure) ljleGg k|sf/sf jg:kltx?nfO{ xl/of] cj:yfdf g} df6f]d'lg kN6fP/ s'xfO{ dnsf] ?kdf k|of]u ul/G5 eg] To;nfO{ xl/of] dn elgG5 . rfF8} x's{g], kftx? a9L x'g] / af]6 g/d x'gfsf ;fy} df6f]leq l5§} s'lxg] jg:kltx? xl/of] dnsf] nflu pko'Qm x'G5g . sf];]afnLx? xl/of] dnsf] nflu cem a9L pkof]uL x'G5g lsgeg] logLx?n]
  • 26.
    xfjfdf /x]sf] gfO6«f]hgnfO{h/fsf luvf{x?df l:y/Ls/0f (Fixation) ub{5g / logLx? af6 a9L gfO6«fhg k|fKt x'G5 . xl/of] dnsf] ?kdf k|of]u ul/g] afnL ToxL hldgdf v]tL u/]/ jf cGo 7fpFdf ePsf] jg:kltx?sf] slnnf kft, xfFuf, sf6]/ NofO{ df6f] d'lg kN6fP/ xl/of] dnsf] ?kdf k|of]u ug{ ;lsG5 . xl/of] dnnfO{ df6f] d'lg kN6fPkl5 /fd|/L s'lxgsf] nflu lr+rfO{ lbg cfjZos x'G5 . xl/of] dnsf] nflu pko'Qm x'g] af]6–la?jfx?df 9}+rf, ;gO{, e6df;, Phf]nf, tLt]kftL, c;'/f], /ftf] lz/Lif, lv/f]{, jgdf/f cflb 5g . xl/of] dnsf] k|of]uaf6 df6f]sf] pj{/fzlQm a9g'sf] ;fy} df6f]df k|fËfl/s kbfy{ ylkg] x'gfn] df6f]sf] ef}lts u'0fdf ;'wf/ cfpF5 . ;"Id h}ljs dn (Bacterial Biofertilizer) xfdLjl/kl/sf] jfo'd08ndf &( k|ltzt gfO6«f]hg x'G5 . o; gfO{6«f]hgnfO{ w]/} hLjx?n] pkof]u ug{ ;Sb}gg . t/ s]xL ;"Id hLjf0f'x?n] jfo'd08ndf /x]sf] gfO{6«f]hgnfO{ l:y/Ls/0f u/]/ pkof]u ug{ ;S5g . jfo'd08ndf /x]sf] gfO{6«f]hgnfO{ l:y/Ls/0f ug{ ;Sg] ;"Id hLjf0f'x? ld;fOPsf] dnnfO{ g} ;"Id h}ljs dn elgG5 . ;"Id h}ljs dnx?dWo] sf];]afnLx?df k|of]u ul/g] /fOhf]ljodo'Qm ;"Id h}ljs dn a9L krngdf 5 . c? ;"Id hLjf0f'x?sf] t'ngfdf /fO{hf]ljod gfds hLjf0f'sf]
  • 27.
    gfO6«f]hg l:y/Ls/0f ug{;Sg] Ifdtf lgs} a9L 5 . /fOhf]ljod hLjf0f'x? sf];]afnLsf h/fx?df luvf{ agfP/ luvf{leq /xG5g / ltg} luvf{x?df xfjfsf] gfO6«f]hg hDdf ub{5g . Ps x]S6/ hUufdf nufOPsf] sf];]afnLdf, Ps jif{df /fO{hf]ljod hLjf0f'x? n] @)) b]lv #)) s]=hL= gfO6«f]hg xfjfaf6 hDdf ub{5g . o;/L hDdf ePsf] gfO6«f]hgaf6 nufOPsf] sf];]afnLnfO{ klg kmfObf x'G5 / lubf{x? df6f]df s'lxP/ ldl;g] / sf];]afnLsf s]xL kftx? / h/f klg df6f]df ldl;g] x'gfn] df6f]df gfO6«f]hgsf] dfqf a9b5, h'g kl5 nufOg] afnLn] pkof]u ub{5 . o:t} u/]/ ux'F, ds}, cfn' cflb afnLx?sf] nflu klg Phf]6fJofS6/ / Phf]l:k/Lnd o'Qm ;"Id h}ljs dnx? k|of]u ug{ ;lsG5 . ;"Id h}ljs dn sfnf] w"nf]sf] ?kdf Knfli6ssf ;fgf Kofs]6x?df ljt/0f x'G5 . Ps u| fd ;"Id h}ljs dndf s/f]8f}+sf] ;+Vofdf pkof]uL ;"Id hLjf0f'x? x'G5g . ;"Id h}ljs dn k|foM nufpg] afnLsf] aLp;Fu ld;fP/ k|of]u ul/G5 . O{=Pd= (Effective Micro-organisms) • k|efjsf/L z'Id lhjf0f'x?sf] ld>t ;d"x O{=Pd=sf] k|of]un] df6f] kmf]x/ d}nf jf b'u{Gw cfpg] cGo j:t'x?df z'Id lhjf0f'x?sf] ljljwtf tyf sfo{Ifdtfdf j[l4 u/L df6f]sf] pj{/f zlQm a9fpFb5 eg] kmf]x/ d}nfsf] b'u{Gw x/fpF5 ;fy} sDkf]i6 agfpg nfUg] ;dodf sld NofpF5 .
  • 28.
    of] h}ljs ld>0fePsf]n] o;df s'g} /;fog 5}g / o;sf] k|of]un] df6f]df nfesf/L lhjf0f'x?sf] ;+Vofdf j[l4 eO{ hLjf0f'x?n] h}ljs k|s[ofåf/f pj{/f zlQm a9fpg] tyf /f]u ls/fsf] /f]syfd ug]{ ub{5 . O{=Pd=sf s]lx k|efj / kmfObfx? M– 1) lj?jfsf] c+s'/0f, km"n km"Ng], kmnnfUg] / kfSg] k|s[ofdf d2t ug]{ . 2) df6f]sf] ef}lts, /;folgs / h}ljs jftfj/0fdf ;'wf/ NofpF5 . 3) la?jfsf] k|sf; ;Zn]if0f k|s[ofdf j[l4 u/L pTkfbg a9fp5 . 4) lj?jfdf k|fËfl/s a:t'sf] k|efjsf/Ltf a9fpF5 . 5) sDkf]i6 dn agfpg nfUg] ;dodf sdL NofpF5 . O=Pd= df= ePsf d'Vo hLjf0f'x? M– • kmf]6f]l;Gy]l6s JofS6]l/of • n]S6Ls Pl;8 JofS6]l/of • O6; • gfO6«f]hg lkmS;Lª JofS6]l/of O=Pd=emf]n ld>0fsf] k|of]u 1) kfgL — ! ln6/ 2) O=Pd= ! — ! ld=nL=
  • 29.
    3) v'bf] ;v/— ! u|fd o;/L tof/ kfl/Psf] emfn @ b]lv @$ 306f /fv] kl5 afnLgfnL, df6f] jf k| fªuf/Ls a:t'x?df 5g{ ;lsG5 . t/sf/L v]tLdf l;+rfO{ ug]{ tl/sf M– t/sf/L v]tLdf df6f]sf] k|sf/, hldgsf] cfsf/, kfgLsf] pknAwtf, kfgL k'¥ofpg] ;fwg, t/sf/L nufpg] df};d, afnLsf] lsl;d / cfjZostfnfO{ x]/]/ leGbf leGb} lsl;dsf tl/sfx? ckgfpg ;lsG5 . Pp6} afnLnfO{ cj:yf x]/]/ leGb} lsl;dsf] tl/sf ckgfpg' clgjfo{ klg x'G5 . oL dflysf s'/fx?nfO{ Wofgdf /fvL t/sf/L v]tLdf tklzn jdf]lhdsf tl/sfaf6 l; +rfO{ ug{ ;lsG5 . s_ s'nf]af6 kfgL x'Ng] • k|z:t kfgL ePsf] 7fpFdf ckgfOG5 . • hldg ;dtn x'g' kb{5 . • ;/n tl/sf xf] . • kfgL w]/} nfU5 . • kl5 hldg slqmG5 . • lgsf; /fd|f] ePg eg] h/f s'lxP/ lj?jf d5{g . • /fof], n;'g, jGbf, Kofh cflbdf ckgfO{G5 .
  • 30.
    v_ xhf/Laf6 • vf;u/Lt/sf/Lsf] g;{/L / e/v/} ;f/]sf] lj?jfsf] nflu pko'Qm x'G5 . • yf]/} hUufsf] nflu pko'Qm x'G5 . • kfgL sd nfU5 . • b}lgs?kdf kfgL xfNg' kg]{ x'G5 . • df6f] lylrP/ s8f x'g] ;Defjgf x'G5 . • l;+rfO{df vr{ al9 nfU5 . u_ b'O{ 8ofËsf] aLrdf kfgL hdfP/ M • 8ofËdf nufPsf] t/sf/Lsf] nflu pko'Qm x'G5 . • df6f] s8f x'g] ;+efjgf sd x'G5 . • l;+rfO[ ug{ ;lhnf] x'G5 . • kfgLn] df6f] lyRg] ;Defjgf x'Fb}g . • h/fdf /fd|/L kfgL k'U5 l;+rfO{df Ps?ktf sfod ug{ ;lsG5 cflb . 3_ l:k|sn/ M • le/fnf] tyf s'nf]af6 l;+rfO{af6 ;Dej gePsf] :yfgdf pko'Qm • z'?df vr{ al9 nfUg] • x]bf{ /dfO{nf] nfUg]
  • 31.
    • sd kfgLn]k'Ug] • dfly lylrg] / s8f x'g] ;Defjgf gx'g] • h'g;'s} t/sf/Ldf klg ckgfpg ;lsg] • kxf8L If]qdf of] tl/sf a/bfg xf] . ª_ kfO{jaf6 • wf/f, s'jfdf v]/ hfg] kfgL ;lhn} ;+u nuL l;+rfO{df k|of]u ug{ ;lsg] . • af]6 lj?jfsf] kmf]bdf dfq nufO{g] x'gfn] kfgLdf lskmfPtL • kfgL v]/ hfg] ;Defjgf gx'g] • rfx]sf] lj?jfdf dfq l;+rfO{ ug{ ;lsg] • hldgsf] af6f] aufpg] ;Defjgf sd x'g] r_ yf]kf l;+rfO{ • kfgLsf] cefj ePsf] 7fpFdf klg pko'Qm • kfgLsf] art x'g] • kfgL v]/ hfg] ;Defjgf sd x'g] • rfx]sf] a]nfdf l;+rfO{ ug{ ;lsg] Knfli6s kf]v/L agfpg] tl/sf M–
  • 32.
    Jofj;flos t/sf/L v]tLaf6s[ifsx?n] cfsif{s cfDbfgL lnO /x]sf k|z:t pbfx/0fx? xfdL n] kfpF5f} . clxn];Dd o:tf cfsif{s cfDbfgLsf pbfx/0fx? l;+rfO{sf] cefj ePsf If]qsf s[ifsx?sf nflu sxfgLdf dfq l;ldt lyof] . jiff{tsf] kfgL ;+sng ul/g] o; Knfli6s kf]v/Ldf kfgLnfO{ rxfj6af6 /f]Sg Pp6f laz]if lsl;dsf] Knfli6s cf]5ofOG5 . t/ kf]v/L lgdf{0fsf nflu k|of]u ul/g] #)) b]lv %)) dfO{qmf]gsf] Knfli6s sfuhdf kf/f a}hgL ls/0fnfO{ k|lt/f]w ug]{ Ifdtf ePsfn] cGo Knfli6s ;fdfg h:t} l5of l5of eO{ gi6 x'b}g . kfgLsf] >f]t gePsf 7fpFdf l6gsf] 5fgf tyf en k|of]u u/L kfgL ; +sng u/]sf 5g eg] st} ;fgf] kfgLsf] >f]taf6 kf]v/Ldf kfgL ;+sng u/L Jofj;flos t/sf/L v]tL ub}{ cfO{/x]sf] 5g . s[ifsx?n] pQm kf]v/Lsf] kfgLaf6 vf;u/L sfqmf], uf]ne]8f h:tf afnLsf] a]df};ddf v]tL ug]{ ;lsG5 . kf]v/L lgdf{0f :yn 5gf}6 M kf]v/L lgdf{0f ug'{ cufj} s'g afnL, sxfF / slt If]qkmndf ug]{ xf], ;f] af/] bL3{sflng ;f]r agfO{ kf]v/Lsf] lgdf{0f :yn / cfsf/ 5gf}6 ug'{ kg]{ x'G5 . Go"gtd ^),))) nL6/ kfgL c6fpg] Ifdtf b]lv cfjZostf cg';f/ hlt ;'s} 7"nf] Ifdtfsf] kf]v/L klg lgdf{0f ug{ ;lsG5 . kf]v/L lgdf{0f ubf{ lgDg s'/fnfO{ laz]if Wofg lbg' kg]{ x'G5 . • kf]v/Lsf] lgdf{0f :yn v]tL ul/g] hUuf eGbf ;se/ cUnf] 7fpF 5gf}6 ug'{k5{ . • w]/} le/fnf 7fpFdf kf]v/L lgdf{0f ug'{ /fd|f] x'b}g .
  • 33.
    • kf]v/L lgdf{0fubf{ ;se/ 5fgfsf] kfgL n}hfg ldNg] 7fpFdf x'g' k5{ . • ensf] kfgL kf]v/Ldf /fVg ldNg]u/L kf]vl/:yn 5gf}6 ug'{ /fd|f] x'G5 . • kfO{k k|0ffnLaf6 cfpg] kfgLnfO{ kf]v/Ldf v;fNg ;Sg]u/L 7fpFsf] 5gf}6 ug'{ Hofb} /fd|f] x'G5 . • ?vsf] 5xf/L d'lg kf]v/L agfPdf kfgL p8]/ hfg] Xf;nfO{ s]lx xb ;Dd sd ug{ ;lsG5 . kf]v/L lgdf{0fsf] tl/sf / cfsf/ • cfjZostf cg';f/sf] cfsf/sf] vf8n agfpg' kb{5 . • vf8n agfpFbf lg:sg] df6f]nfO{ kf]v/Lsf] lsgf/df /fvL l8n agfpFbf sd nfutdf kf]v/L tof/ ug{ d2t k'Ub5 . • ;dy/ hUufdf kf]v/L agfpg' kg]{ ePdf aflx/af6 df6f] NofO{ l8n agfpFbf ;d]t kf]v/Lsf] cfsf/ agfpFg ;lsG5 . o;/L l;+rfO{ ul/g] hUuf eGbf kf]v/L cUnf] x'g k'U5 / ;xh ?kn] kfgL aflx/ lgsfNg ;lsG5 . • kf]v/Lsf] leQf 7f8f] x'g] u/L agfpg' x'b}+g kfv/Lsf] dflyNnf] ;txsf] nDafO{ / rf}8fO{ eGbf lk+wdf s]xL sd /fvL kf]v/L tof/ ug'{ kb{5 . pbfx/0fsf nflu kf]v/Lsf dflyNnf] ;txdf nDafO{ & dL6/ / rf}8fO{ & dL6/ 5 eg] lk+wdf nDafO{ ^ dL6/ / rf}8fO{ ^ dL6/ /fVg'pko'Qm dflgG5 .
  • 34.
    • kf]v/Ldf kfgL;+sng x'g yfn] kl5 kfgLsf] rfkn] Knfli6snfO{ tnlt/ kf]v/Lsf] lk+wdf / rf/} lsgf/f tkm{ ws]Nbf 9'Ëfn] Knfli6snfO{ RofTg ;Sg] ;Defjgf x'gfn] Knfli6s /fVg'eGbf cuf8L g} kf]v/LnfO{ n]l;nf] df6f]n] slDtdf ! % ;]=ld=sf] n]kg nufpg' pko'Qm dflgG5 . • kf]v/Lsf] rf/}tkm{ l8ndf sfuhnfO{ c8ofpgsf] nflu slDtdf %) ;]=ld=sf] ;dy/ l8n agfpg' kb{5 . kf]v/Ldf Knfli6s laR5ofO{ ;s]kl5 kf]v/Lsf] l8ndf klg Knfli6s laR5ofO{ 9'Ëf gePsf] dl;gf] df6f]n] slDtdf #) ;]=dL= cUnf] l8n agfO{ Knfli6snfO{ rfKg' kb{5 . • kf]v/Ldf kfgL el/Pkl5 a9L kfgLnfO{ Aojl:yt t/Lsfn] lgsf; lbgsf] nflu l8nsf] s'g} Ps :yfgdf !% ;]=ld= ulx/f] gfnL agfpg' kb{5 . cGoyf a9L ePsf] kfgLn] kf]v/Lsf] l8nnO{ laufg{ ;Sb5 . • kf]v/Ldf Kjfn kf/L kfgL lgsfNg] sfd ug'{ x'b+g . Knfli6s kf]v/Laf6 kfgL aflx/ lgsfNg 8«daf6 t]n lgsfNg] h:t} tl/sf ckgfpg' kb{5 . Knfli6s laR5ofpg] tl/sf M • Knfli6s laR5ofpg' k"j{ kf]v/Ldf ePsf 9'Ëf, df6f], sf7 cflb x6fpg' h?/L x'G5 . • Knfli6s laR5ofg] a]nfdf kf]v/Ldf kfgL jf lunf] df6f] x'g' x'b}g . kf]v/Lsf] lk+wsf] df6f] lunf] ePdf Knfli6s 6f+l;g uo{ laR5ofpg] sfo{nfO{ c;lhnf]
  • 35.
    agfpFb5 / tnxfjf /xg ;Sg] x'gfn] kl5 kfgL el/O{ ;s]kl5 Knfli6snfO{ c;/ ug{ ;Sb5 . • tof/ ePsf] kfv/Ldf Knfli6s laR5ofpgsf] nflu & b]lv * hgf;Ddsf] cfjZostf kb{5 . Knfli6s laR5ofpFbf Knfli6snfO{ e'O{df gntf/Lsg leq xfjf gk:g] u/L Ps tkm{af6 xNsf tl/sfn] laR5ofpb} csf]{ tkm{ n}hfg' kb{5 . rf/} lsgf/fdf a9L ePsf] Knfli6snfO{ /fd|f] tl/sfn] k§ofO{ ldnfpg' kb{5 / df6f]n] k'g'{ kb{5 . t/sf/L afnLsf] hftx? tyf nufpg] ;do M l;= g+ = afnL hft j]gf{ /f]Kg] ;do dWo kxf8 aLp b/, u| fd nufpg] b'/L t/fO{, a];L, vf]h != sfpnL sf7df08f}+ :yflgo :gf]jn–!^ lsjf]HofG6 lbkfnL Hofk" sfpnL l;Ne/sk :gf]qmfpg ;fpg–ebf} ebf}–c;f]h ebf}–c;f]h r}q–j}zfif ;fpg–ebf} ciff9–ebf} ;fpg–ebf} $) @% @% @% @% @) @) ^)$% ^)$% ^)$% $%#) ^)$% $%$% ^)$% ebf}–c;f]h c;f]h–sflt{s c;f]h–sflt{s c;f/–;fpg ebf}–sflt{s ;fpg–ebf} ebf}–c;f]h
  • 36.
    @ = aGbf uf]N8]g Ps/ k|fO{8ckm O+l8of sf]kg x]ug dfs] {6 u|Lg sf]/f]g]6 u|Lg :6f]g 6L ^@! h]lgy ;fpg–ebf} r}q–c;f]h r}q–c;f]h >fj0f–c;f]h >fj0f–c;f]h kf}If–df3 kf}if–df3 @% @% @% @) @) @% @% ^)$% $%#) ^)$% ^)$% ^)$% $%$% $%$% ebf}–c;f]h ebf}–c;f]h ebf}–c;f]h ebf}–sflt{s ebf}–sflt{s c;f]h–sflt{s c;f]h–sflt{s #= a| f]sfpn L 8]l;sf] u|Lg :k|fpl6Ë k]lgsn ebf}–c;f]h ebf}–c;f]h >fj0f–sflt{s @) @) @) $%#) $%#) $%#) ebf}–c;f]h c;f]h–sflt{s c;f]h–d+l;/ $= /fof] v'dn rf}8fkft v'dn /ftf]kft dfkmf{ rf}8fkft tfËv'jf ebf}–d+l;/ Æ Æ Æ #) #) #) #) #)#) #)#) #)#) #)#) c;f]h–d+l;/ Æ Æ Æ % = d"nf XjfO6g]s Ko"7fg] /ftf] ldgf] cnL{ $) lbg] ebf}– c;f]h Æ Æ Æ %)) Æ Æ $)) #)!) Æ Æ Æ ebf}–c;f]h Æ Æ df3–
  • 37.
    kmfNu'0f ^= ufh/ Go"s"/f]bf gfG6L; ebf}–d+l;/ Æ @%) Æ #)!) Æ c;f]h–sflt{s Æ &= l;dL l3pl;dL emf+u] l;dL rf}df;] P; P; df3– kmfNu'g ;fpg ;fpg ;fpg #–% Æ Æ #–% !@)#) Æ Æ !))@) ebf}–c;f]h Æ Æ ebf}–c;f]h *= v';f{gL ;"o{d'vL ofT;'kmf Hjfnf df3– kmfNu'g Æ Æ %)– ^) Æ Æ ^)$% $%#) ^)$% ebf}–c;f]h Æ Æ (= sfFq mf] hfkgLh nËu|Lg vfOG6 ;]6 eQmk'/ nf]sn s';n] kmfNu'g– r}q] Æ Æ ;fpg–efb| !#) Æ Æ Æ !%)!)) Æ Æ Æ kf}if–r}q Æ Æ Æ !)= ltt] s/]nf :yfgLo u|Lg nË k';fbf] df};dL kmfNu'g– r}q kmfNu'g– @%) Æ Æ !%)!)) Æ Æ df3–h]i7 Æ Æ
  • 38.
    sf]oDjt'/ nË h]i7 kmfNu'g– r]q Æ ÆÆ Æ !!= uf]ne] 8f dlg;f gljg clegf; gfos ;'/Iff ljn $!) l;/n !!#! df3– kmfNu'0f Æ Æ Æ Æ h]i7–cfiff9 Æ @) @) @) @) @) @% @% ^)^) Æ Æ Æ Æ Æ Æ d+l;/–df3 Æ Æ Æ Æ — — ! @ = af]8L v'dn tg] ;nf{xL tg] df3– kmfNu'0f ;fpg–ebf} @ s]=h L= Æ %)#) Æ df3– kmfNu'0f Æ ! #= Kofh /]8 lqmof]n gfl;s /]8 sf7= :yflgo c;f]h–k'if Æ Æ %)) Æ Æ !%!) Æ Æ c;f]h–d+l;/ Æ Æ ! e]G6f kj{n nË >fj0f–sflt{s #) ^)$% c;f]h–sflt{s
  • 39.
    $= k';f qmflGt g'ls{ n'ls{ Æ df3– kmfNu'0f Æ Æ Æ Æ Æ Æ Æ Æ efb|–sflt{s Æ ! % = km;L{ -:Sjf;_ u|]h'lsgL Jnfos Jo"6L :yflgo kmfNu'0f– r}q Æ Æ !%) Æ Æ !))!)) Æ @))@)) df3–h]i7 Æ Æ v]tL pTkfbg k|ljlw s+fqmf] v]tL ag:klts ljj/0f M • efn] km"n ========= ,kf]yL–efn]–kf]yL km"n , kf]yL km"n ========== klxnf] efu aLrsf] efu clGtd efu • efn] km"nx?sf] afx"No – klxnf] efu • efn]–kf]yLsf] ldl>t – aLrsf] efu • kf]yL km"nx?sf] afx'No efu – clGtd efu • sfqmfsf] d'Vo nx/fdf k|fo lxpFbdf kf]yL / jiff{df efn] km"nx? nfUb5 . • zfvf nx/fdf w]/} h;f] kf]yL km"nx? nfUb5 . • 5f]6f] lbg / lr;f] xfjfkfgLdf kf]yL km"nx? a9L nfUb5 .
  • 40.
    • nfdf] lbg/ udL{ xfjfkfgLdf efn] km"nx? a9L nfUb5 . • To; sf/0f udL{sf] ;dodf sfqmfsf] d'Vo d'G6f] ^ kft dfly sf6L zfvf nx/fx? a9fpg' kb{5 . xfjfkfgL • sfqmf] v]tL Gofgf] df};d, t'iff/f] gkg]{ 7fpF rflxG5 . • !% ) –#% ) ;]=u|]8 tfkqmddf v]tL ug{ ;lsG5 . • /ftL @) ) ;]=u|]8 / lbp;f] #) ) ;]=u|]8 tfkqmddf eQmk'/ :yflgo hftsf] v]tL ;kmntf ;fy ug{ ;lsG5 . • To; sf/0f Knfli6s u'df]h leq j]df};ddf klg sfqmf] v]tL ug{ ;lsG5 . df6f] M • anf}6] bf]d6 vfnsf] df6f] ;aeGbf pTtd dflgG5 . pGgt hftx? • eQmk'/ :yflgo — hf8f] vKg], cuf}6] tyf k5f}6] b'a} df};ddf v]tL ug{ ;lsg] / j]df};dL pTkfbg klg ug{ ;lsg] hft xf] . • s';n] — hf8f] vKg] cuf}6] hft xf] . • ;nf{xL u|Lg — pRr tfkqmddf v]tL ug{ ;lsg] hft xf] . • dlxsf] u|Lg nË — pRr tfkqmdf v]tL ug{ ;lsg] hft xf] .
  • 41.
    • dflngL Ps— pRr tfkqmd ;xg ;lsg] / j]df};dL v]tL ug{ ;lsg] hft xf] . • sf]/Log XjfO6 — pRr tfkqmd ;xg ;lsg] / ;nfbsf] nflu pko'Qm hft xf] . • hfkflgh u|Lg Pkm ! — Knfli6s u'df]h leq v]tL ug]{ pko'Qm hft xf] . nufpg] ;do • a];L tyf vf]rdf — d+l;/ b]lv df3 ;Dd • dWo kxf8df — kf}if b]lv df3 ;Dd dnvfB k|lt vf8n • sDkf]i6 Ö !–@ s]=hL= • l8=P=kL=Ö @)–@% u|fd • kf]6f; dn Ö !% u|fd 6k8«]; M j]gf{ ;f/]sf] @)–@% lbg kl5 k|lt jf]6 % u|fd o"l/of dn lbg' k5{ . o"l/of dnsf] ;§f ufO{ e};Lsf] ux'Ft ! ln6/df $ ln6/ kfgL ld;fO{ 58]df lj?jf /fd|f] ;lk|G5 . vf8n tof/ kfg]{ / lj?jf ;fg]{ • vf8n vgL !–@ lbg 3fd nufpg' k5{ . • To; kl5 vf8ndf dnvfw / df6f] ld;fO{ &@ 306f ;Dd /fVg] . • lj?jf &@ 306f kl5 dfq ;fg]{
  • 42.
    • lj?jf ;fbf{lk8df vf8nf] kg]{ u/L gnufpg], gq kfgL hdL km]b lr;f] eP/ km]b s'lxg] /f]u nfUg ;S5 . nufpg] ;do M sfqmf] v]tLsf] nflu ;aeGbf pko'Qm ;do kmfNu'g dlxgf xf] . o;nfO{ cfh– ef]nL j]df};ddf klg Knfi6Ls u'df]h leq ug{ ;lsG5 . udL{sf] ;dodf dflg;nfO{ vfgf kRb}g, Tof] j]nf o;n] lgs} sfd ug]{ ePsf]n] udL{df dflg;n] v'a dg k/fpF5 . o;n] kfrg zlQm a9fpF5 . ;"Id vfB tTj M lj?jf ljsf;sf] nflu ef]lhd]S; dfnLn]S; Pu|f]ldg cflb a]gf{ ;f/]sf] !) lbg kl5 x/]s !) lbgdf 5l/ /fVg' k5{ . o;sf ;fy–;fy} Sof/flyg klg 5l/ /fVg' k5{ . kf]yL km"n a9L km"nfpgsf] nflu ld/fs'ng 5l8 /fVg' k5{, clg dfq a9L pTkfbg lng ;lsG5 . /f]u / ls/f M • km"n s'xfpg] cf}+;f — ! ln6/ kfgLdf !) u|fd lrgL jf e]nL /fvL ! ld=nL= dfnfyfog emf]n ld;fP/ 5g'{ k5{ . • ;]tf] 9';L /f]u — Sof/flyog emf]n @ ld=nL=k|lt ln6/ kfgLdf ld;fO{ 5g'{ k5{ cyjf 8fOy]g Pd $% @–# u|fd k|lt ln6/ kfgLdf ld;fO{ &–!) lbgsf] km/sdf 5s{g' k5{ .
  • 43.
    uf]ne]8f v]lt k|lalwM kl/ro M– g]kfndf uf]ne]8f v]lt slxn] b]lv z'? eof] eGg Plsg ;fy g;s] klg tLg rf/ bzs b]lv otf g]kfndf uf]ne]8fsf] Aofa;flos ?kdf v]lt a9b} uPsfn] of] lgs} nf]slk|o t/sf/L x'g k'u]sf] 5 . uf]ne+]8fdf le6fldg P, aL, ;L, O tyf SoflN;od / km/km/; h:tf vlgh a:t' ePsfn] o; nfO{ æul/asf] ;'GtnfÆ klg eGg] ul/G5 . cyf{t ;'Gtnf lsGg g;Sg]n] jf gkfOg] ;dodf klg ;'Gtnfdf lsGg g;Sg]n] jf gkfOg] ;dodf klg ;'Gtnfdf kfOg] vlgh kbfy{ o; af6 ;a};fwf/0fn] kfpg ;S5g eGg vf]h]sf] xf] . uf]ne]8f ljleGg t/sf/Ldf ld;fP/, crf/ agfP/ jf sfr} ;nfbsf] ?kdf klg vfOG5 . uf]ne]8faf6 uf]ne]8fsf] /;, ;;, s]rk klg agfOG5 . xfjfkfgL M– uf]ne]8f uld{ l;hgdf x'g] t/sf/L afnL xf] . o;sf] nflu /ftsf] tfkqmd @) l8u|L ;]= / lbp;f]sf] tfkqmd #) l8=;]= eP /fd|f] ;Fu pTkfbg lng ;lsG5 . kmn nfUg] a]nfdf @%–@* l8=;]= x'g' /fd|f] xf] . w]/} uld{ w]/} hf8f] uf]ne]8f, e06f v]ltsf] nflu pko'Qm dflgb}g . uf]ne]8fdf x'g] bfgfsf] /ËnfO{ xfjfkfgLn] w]/} 7"nf] e"ldsf
  • 44.
    v]n]sf] x'G5 .!) l8=;]= eGbf tn / #) l8=;]= eGbf dfly tfkqmd ePdf uf]ne]8fdf /ftf] /Ësf] ljsf; x'g ;Ub}g . df6f] M– uf]ne]8f v]lt k|fo ;a] k|sf/sf] df6f]df ug{ ;lsG5 . t/ klg anf}6] bf]d6, df6f] k| f+ul/s kbfy{ k|z:t ePsf], kfgL ghDg], xn'sf df6f]df o;sf] v]lt pko'Qm dflgG5 . df6f]sf] lk=Pr dfg ^–^=% /fd|f] x'G5 . hftx? M– xfnsf jif{x?df uf]ne]8fsf j0f{z+s/ hft x?sf] ljsf;n] ubf{ uf]ne]8f v]ltdf qmflGtg} cfOlbPsf] 5 . xfn k|rngdf cfPsf] j0f{z+s/ hftdf dlgzf, clagfz, n8fs', lgnwf/L, glag /lItf cflb k|d'v 5g . :yflgo pGgt hftx?df k';f?aL, k';fcln{ 8jfkm{, /f]df, dlgd]s/, dgk|]s;, nA;Lu]8] cflb 5g' . lapsf] dfqf M– @%–#) u|fd k|lt /f]kgL . hldgsf] tof/L M– uf]ne]8f nufpg] hUufnfO{ #–$ k6s ;Dd vghf]t u/L 8Nnf km'6fO{, uf]ne]8f /f]Kg' eGbf ! dlxgf cuf8L l;kmf/L; dfqfdf k|f+ufl/s dn %)–^) 8f]sf] k|lt /f]klgsf b/n] df6f]df ldnfpg' kb{5 . /;folgs dnsf] xsdf l8=P=kL= dn !) s]=hL=, o"l/of % s]=hL=, kf]6f; % s]=hL= k|lt /f]kgL afnL nufpg' k"j{ df6f]df ldnfpg' kb{5 . o"l/of cfwf/ z'?df / cfwf afnL nufPsf] @%–#) lbg kl5 uf]nd]n ubf{ lbg' kb{5 .
  • 45.
    uf]ne]8f v]lt ug]{;do M– xfd|f] b]z ef}uf]lns ljljwtfsf] sf/0faf6 oxfF k|fo af/} dlxgf t/fO{, dWokxf8 / pRr kxf8df ldnfP/ v]lt ubf{ uf]ne]8f v]lt ug{ ;lsG5 . ;fpg ebf} h:tf] jiff{b dlxgfdf t/fOsf lhNnfx?df kfgL hDg], a9L tfkqmsf] sf/0faf6 uf]ne]8f v]lt ug{ ;lsb}g . o; ;dodf dWo / pRr kxf8df eg] kfgL hDg] ;d:of x'b}g, kxf8sf] le/fnf] hUufdf jiff{b ;xg ;Sg] hftnfO{ nufP/ v]lt ug]{ rng z'? x'g yfn]sf] kfOG5 . o:tf] uf]ne]8f v]ltnfO{ a]df};dL elgg] / o:tf] v]ltaf6 a9L cfDbfgL x'g] x'Fbf s[ifsx? lbg k| ltlbg cfs[i6 x'g yfn]sf 5g . o;sf] nflu hft / hldgsf] 5gf]6sf] klg e"ldsf /xG5 . ;fwf/0f tof dWo kxf8df kmfNu'0f r}qdf lap /fv]/ r}q–a}zfifdf j]gf{ /f]Kg] ul/G5 . t/ lxhf]cfh Knfli6s 6g]n leq k'if df3df uf]ne]8f j]gf{ pdf/]/ kmfNu'0f leqdf a]gf{ nufpbf rf8f] cfDbfgL k|fKt x'G5 . wfbLË, dsjfgk'/, kfNkf cflb lhNnfx?df qmdz o; k|ljlwsf] ;'? x'g yfn]sf] 5 . l;+rfO{ M– j]gf{ /f]k]sf] lbg b]lv afnL lng] a]nf ;Dddf uf]ne]8fnfO{ l;+rfOsf] cfjZstf kb{5 . ;'Vvf df};d 5 eg] x/]s $–% lbg la/fP/ l;+rfO{ lbg' kb{5 . l;+rfOsf] >f]t x]/L yf]kf l;+rfO[ jf s'nf] l;+rfO{ cfˆgf] cj:yf cg';f/ l;+rfO{sf] Aofj:yf ldnfpg' kb{5 . a9L kfgL afl/g uPdf uf]ne]8fnfO{ h/f s'lxg] /f]u nfUg ;S5. uf]8d]n tyf yfqmf] lbg] M–
  • 46.
    uf]ne]8f /f]k]sf] @%–#)lbg kl5 xNsf uf]8d]n u/L o"l/of 6k8«]; ug'{ kb{5 . o"l/of lbP kl5 l;+rfO{ clgjfo{ 5 . uf]ne]8fsf] hft cg';f/ yfqmf cfjZos kb{5 . cUnf] hftnfO{ cUnf] yfqmf lbg' k5{ eg] xf]rf] nfO{ ;fgf] eP klg k'U5 . yfqmf lbbf kmnx? df6f]df nlt|g] ;+efjgf x'Fb}g . olb uf]ne]8fsf] a[l4 /fd|f] ;+u ePsf] 5}g eg] le6fldgsf] klg k|of]u ug'{ kg]{ x'G5 . lxhf] cfh rngdf cfPsf le6fldgx? df dlN6Kn]S;, e]lhd]S; cflb 5g . afnL lng] M– ;fwf/0f tyf uf]ne]8f slxn] l6Kg] jf slt lbgdf tof/ x'G5 eGg] s'/f uf]ne]8fsf] hft, xfjfkfgL, df};d cflbdf e/k5{ . ;fwf/0f tyf /f]k]sf] ()–!!) lbgdf uf]ne]8f kfSg z'? ub{5 . uf]ne]8f l6Kg] s'/f ahf/sf] b'/L, oftfoftsf] ;fwg, ahf/ cflbdf e/ k5{ . olb 6f8f n}hfg' 5 eg] cln cln kfSg z'? u/] kl5 l6Kg] ug'{ k5{ . olb ahf/ glhs} 5 eg] /ftf] eP kl5 l6Kbf klg x'G5 . uf]ne]8f 9'jfgL ug]{ ;fwg uf]ne]8fnfO{ gf]S;fg kfg]{ vfnsf] x'g' x'Fb}g . ;fgf] ;fgf] qm]6df tx ldnfP/ uf]ne]8fnfO{ /fVg' k5{ . jf]/fdf, y'D;]df /fv]/ 9'jfgL ubf{ a9L gf]S;fg x'g hfG5 . pTkfbg M– uf]ne]8fsf] pTkfbg hft, nufPsf] ;do, dnhn, df6f]sf] pe|/f zlQm cflbdf e/k5{ / /fd|f] Aojf:yfkg / hft k/]df !–@ 6g ;Dd k|lt /f]kgL kmnfpg ;lsG5 .
  • 47.
    /f]u M– uf]ne]8fdf nfUg]d'Vo d'Vo /f]ux?df 88'jf klg Ps xf] . of] /f]u nfUbf kfgLn] leh]sf] h:tf] yf]Knf, kft, kmndf b]vf k5{g . kl5 logLx? v}/f] sfnf]df kl/0ft x'G5g . al9 cfb|tf / 708L jftfj/0f afbn nfUg] lbgx? z'? x'Fbf of] /f]u b]vf kg{ yfN5g . kl5 logLx? v}/f] sfnf]df kl/0ft x'g yfN5g . cGtdf af]6 k'/} sfnf]df kl/0ft eO{ af]6x? dg{ yfN5g . pkrf/ M– uf]ne]8f nufPsf] If]qnfO{ ;/;kmfO{ ug]{, uf]8d]n ug]{ . uf]ne]8f v]lt nufpg' cuf8L s'g}klg la?jfsf] caz]if afFsL /fVg x'b}g . ;s];Dd 3'DtL afnL rqm ckgfpg' k5{ . /;follgs pkrf/df 8fOyfg Od–$% eGg] y'nf] ljiffwL $–% u|fd k|lt ln6/ kfgLdf /fvL /f]usf] nIf0f kmf6km'6 b]Vg] lalQs} 5s{g z'? ug'{ kb{5 . j]gf{ s'lxg] /f]u M– of] /f]u g;{/L cj:yfdf al9 nfUb5 . of] /f]u nfUbf g;{/Ldf pd|g' klxnf jf pd|]kl5 j]gf{x? d/]sf] kfOG5 . j]gf{nfO{ hldgsf] ;txdf d/]sf] cj:yfdf e]l6G5 . lgoGq0f M– g;{/L /fVbf uf]ne]8f v]lt gu/]sf], :jf]R5 hUufdf /fd|/L vghf]t u/]/ ;'s]sf emf/kft x6fO jf kf]n]/ s]xL dfqfdf eg]klg df6f]sf] pkrf/ x'g k'U5 . lapnfO{ pkrf/ u/]/
  • 48.
    /f]Kg' kb{5 .a]la:6Lg eGg] w'nf] cf}iflw @–# u|fd k|lt s]=hL=sf b/n] pkrf/ ug'{ kg]{ x'G5 . jf]Onfpg] /f]u M– of] klg uf]ne]8fsf] clt vt/f /f]u xf] . of] /f]u nfu] kl5 pkrf/ nfUb}g eg] klg x'G5 . of] /f]usf] lhaf0f' df6f]df ;'/lIft a;]sf x'G5g . pko'Qm jftfj/0f kfpg] ljlQs} logLx?n] cfqmd0f ug{ yfN5g . /f]syfd M– uf]ne]8f nufpg] hldgnfO{ @–$ k6s rsf]{ 3fddf hf]Tg' kb{5 . hldgdf ePsf emf/kft ;a} a6'n]/ hnfO{{ lbg' kb{5 . afnL rqm ckgfpg' kb{5 . ls/f M– uf]ne]8fdf nfUg] d'Vo ls/fdf kmndf Kjfn kfg]{ ls/f g} xf] . of] a;Gt Ct'df nufPsf] uf]ne]8fdf al9 nfU5 . o;sf] dfpn] eGbf nfef{n] al9 gf]S;fg k'¥ofpF5 . ao:s dfpn] af]6sf] j/k/ km'n kf/L lbG5 / oxLaf6 nfef{ lg:sL gf]S;fg k'¥ofpFg yfN5 . Kjfnk/]sf] clwsf+z uf]ne]8f s'xLg yfN5g . /f]syfd M–
  • 49.
    • nfe|fsf] z'?cj:yfdf af]6dfg} b]Vgf ;fy xft}n] l6k]/ klg dfg{ ;lsG5 . t/ w]/} nfu]sf] v08df cf}iflwg} k|of]u ug{ kg]{ x'G5 . • vghf]t ubf{ uf]ne]8f af]6 j/k/sf] emf/kft ;a} hnfO{ lbg' kb{5 . • olb /;folgs cf}ifwLg} k|of]u ug{ k/]df g'efg jf yfof]8fg x/]s !%–!% lbgsf] km'/sdf 5s{g k5{ . /f]uL kmnfO{ a6'n]/ uf8Llbg' kb{5 . sfpnL t/sf/L afnL ;d"x kl/ro M sfpnL ;d"x eGgfn] km"nsf]eL, jGbf, UofF7 sf]kL, aGbf, a|f]sfpnL cflb 5g . oL ;a}} afnLx?sf] v]tL ug]{ tl/sf ldNbf h'Nbf 5g . xfjfkfgL M • hf8f] ofddf x'g] t/sf/L xf] • jg:klts lasf;sf] nflu lgDg k|sf/sf tfkqmd x'g' cfjZos 5 M– cuf}6] hft Ö @)—@% ) ;]=u|]8 dWod hft Ö !%—@) ) ;]=u|]8 k5f}6] hft Ö !)—!% ) ;]=u|]8 • tfkqmd 36L jf a9L ePdf ;dodf / /fd|f] afnL pTkfbg lbg ;lsb}g . • dWod df};dL hftx?nfO{ udL{ df};ddf nufOof] eg] kft}kft cfpF5 / kmn nfUb}g .
  • 50.
    • k5f}6] hfthf8f] df};ddf nufOof] eg] kft}kft cfpF5 / kmn nfUb}g . df6f] M • ;a} k|sf/sf] df6f]df kmnfpg ;lsG5 t/ v's'/L / dlnnf] x'g'k5{ . • df6f]df k|fªul/s a:t' k|z:t x'g' kb{5 . • df6f]df lr:ofg cl8/xg] t/ kfgL hDg] vfnsf] x'g'k5{ . Aof8 k|aGw / aLp a]gf{ Joj:yf M • pRr:t/Lo a]gf{ pTkfbg ug{nfO{ z'4 aLp, /fd|f] pdf/ zlQm ePsf], df6f] :j:y ;kmf, v's'nf], kfgL ghDg], dlnnf] df6f] x'g' k5{ • a]gf{ 3fd, kfgL / t'iff/f]af6 rfpg Jof8 Knfli6s 6g]ndf agfpg' k5{ . • la:t[t hfgsf/LnfO{ g;{/L Joj:yfkg x]g'{ xf]; . afnL nufpg] ;do M • prfOsf] km/sn] tfkqmdsf] km/s kg]{ ePsf]n] :yflgo xfjfkfgLnfO{ Vofn u/L afnL nufpg' k5{ . • nufpg] ;do tflnsfdf pNn]v ul/Psf] 5 dnvfB M • ! /f]KgL hUufdf t/sf/L v]tL ug{ dnvfB lgDg k|sf/ xfNg' k5{ M sDkf]i6 Ö %)—^) 8f]sf
  • 51.
    gfO6«f]hg Ö %s]=hL= km:kmf]/ Ö $ s]=hL= kf]6f; Ö @=% s]=hL= k|lt vf8n Ö !—@ s]=hL= sDkf]i6 a]gf{ tof/L M • a]gf{ @–# kft] eP kl5 csf]{ Jof8df ;fg'{ k5{ . • cuf}6] hft eP #–$ kft eP kl5 v]tdf ;fg'{k5{ . • k6f}6] hft eP %–^ kft eP kl5 v]tdf ;fg'{k5{ . • ! /f]KgL hUufsf] nflu !x# Ö # ju{ ld6/ x'g'k5{ . a]gf{ ;fg]{, uf]nd]n / l;+rfO{ M • a]gf{ a]n'sL kv ;fg'{ k5{ . • ;f/]sf a]gf{df kfgL t'?Gt lbg' k5{ . • a]gf{ ;f/]sf] $–% lbgsf] km6sdf kfgL xfNg' k5{ . • a]gf{ ;f/]sf] !% lbg kl5 emf/kft uf]8g' k5{ . • la?jf ;f/]sf] @)–@% lbgdf o"l/of @–# u|fd k|lt jf]6 xfNg' k5{ . • l;+rfO{ / uf]nd]n uUuf / lj?jfsf] cj:yf x]/L $–% k6s ;Dd ug{ ;lsG5 . • la?jf ;f/]sf] $) lbgdf km]l/ o"l/of ykL ps]/f nufpg' k5{ .
  • 52.
    £o" l;dL kl/ro Ml;dLb'O{ lsl;dsf x'G5g M– !_ ‰of+u] l;dL . @_ nx/] l;dL . ‰of+u] l;dLsf] nx/f hfb}g t/ nx/] l;dLsf] nx/f x'g] x'Fbf o;sf] v]tLsf] nflu yf+qmf] xfNg' k5{ . of] b'a} lsl;dsf l;dLnfO{ k|m]Gr l;dL dflgG5 . £o" l;dL nx/] l;dL xf] . o;sf] pTklQ blIf0f cd]l/sfaf6 ePsf] dflgG5 . o;df k|z:t dfqfdf k|f]l6g, le6fldg P, cGo vlgh tTjx? / sfjf]{xfO8«]6 kfOg] ePsfn] kf}li6s b[li6sf]0faf6 a9L dxTjk"0f{ 5 . £o" l;dLsf] xl/of] sf];f t/sf/L vfgsf] nflu / ;'sf] bfgf bfn vfgsf] nflu k|of]u ul/G5 . xfjfkfgL M l;dLnfO{ udL{ df};dsf] cfjZostf kb{5 . o;nfO{ w]/} lr;f] / t'iff/f]n] gf]S;fg k'¥ofpg] x'Fbf pRr / dWo kxf8L Onfsfdf udL{ ofddf / t/fO{ Onfsfdf jiff{ ofd / w]/} hf8f] ofd afx]s c? ;dodf o;sf] v]tL ug{ ;lsG5 . w]/} udL{ / ;'Vvf ofddf o;sf] km"n / ;fgf sf];fx? em5{g . sf];f nfUg] plrt tfkqmd !%–@! l8=;]= xf] . kfgL hDg] hUufdf o;sf] v]tL /fd|f] x'b}g . df6f] M
  • 53.
    o;sf] v]tL a;}lsl;dsf] df6f]df ug{ ;lsG5 tfklg cuf}6] afnLsf] nflu anf}6] b'd6 / cGt/ afnLsf] nflu b'd6 lrlD6sf] df6f] pQd x'G5 . hUuf tof/L M @÷# k6s /fd|/L vghf]t u/L 8Nnf kmf]g]{ / kfgL ghDg] u/L ;tx ldnfpg' k5{ . dnvfb M @)–@% 8f]sf] /fd|/L s'x]sf] uf]8d]n cyjf sDkf]i6 dn, @ lsnf] kmf]:kmf]/;, # lsnf] kf]6f; / @ lsnf] gfO6«f]hg k|lt /f]kgLsf b/n] hUuf vghf]t ubf{ /fd|/L df6f]df ldnfpg' k5{ . of] klg sf];] afnL ePsfn] o;n] JofS6]l/ofsf] ;xfotfaf6 h/fdf gfO6«f]hg hDdf u5{ . To;}n] gfO6«f]hgo'Qm dn 6k8«]; ug'{ kb}{g . nufpg] ;do / tl/sf M o;nfO{ ljleGg Onfsfdf lgDg ;dodf nufpg' k5{ . nfOg ldnfP/ ;f]em} aLp /f]Kg k5{ . Onfsf aLp 5g]{ ;do afnL lng] ;do pRr kxf8 r}q — a}zfv c;f9 — efb| dWo kxf8 df3 — a}zfv >fj0f — efb| a}zfv — >fj/0f c;f]h — d+l;/ t/fO{ efb| — c;f]h d+l;/ — df3 aLp b/ M
  • 54.
    @–# lsnf] k|lt/f]kgL . aLp /f]Kg] b'/L M xf/sf] k/s — !@) ;]=dL= af]6sf] km/s — @)–#) ;]=dL= yf+qmf] lbg] M £o" l;dL nx/] afnL ePsfn] yf+qmf] lbg' k5{ . yf+qmf] lb+bf af+;sf] ef6f, lgufnf] cyjf ?vsf] xf+ufn] yf+qmf] lbg' k5{ . jiff{df £o" l;dL /f]Kbf !@) ;]=dL= sf] km/s kf/L 8of+u p7fpg] / 8of+usf] 5]pdf nfOg ldnfO{ aLp /f]Kg] / aLp pd|] kl5 af+;sf] ef6f cyjf ?vsf] xf+ufn] yf+qmf] lbg' k5{ . l;+rfO{ / uf]8d]n M aLp /f]Kg' eGbf klxn] v]t af/Ldf kfgL k6fpg] / /fd|f] lr:ofg ePsf] df6f]df /f]Kg' k5{ . To; kl5 cfjZostf cg';f/ l;+rfO{ ub}{ hfg' k5{ . emf/kft knfPdf cyjf sf]bfnLn] xNsf;+u vg]/ uf]8g' k5{ . afnL lng] M aLp /f]k]sf] ^)–&) lbgdf xl/of] sf];f l6k]/ t/sf/L vfg ;lsG5 . afnL cjlw k6s–k6s xl/of] sf];f l6Kg' k5{ . pTkfbg M @))–#)) lsnf] xl/of] sf];f k|lt /f]kgL pTkfbg x'G5 . /f]u / ls/f M
  • 55.
    l;dLnfO{ nfUg] /f]ux?dfdf]h]s efO/;, PGy|f]sgf]h, l;+b'/] / sf];f 89g] cflb x'g . df]h]s efO/; nfu]df /f]syfd ug{ /f]uL af]6x? pv]Ng] / /f]u gnfUg] hft /f]Kg], l; +b'/] /f]u /f]syfd ug{ sf/fy]g cf}ifwL 5g]{ / sf];f 89g] /f]u /f]syfd ug{ SofK6g cf}ifwLn] aLp pkrf/ u/L aLp /f]Kg' k5{ . o;nfO{ nfUg] ls/fx?df nfxL / sf];f Kjfn kfg]{ nfe|] x'g . nfxLnfO{ d]6fl;8 / nfe|]nfO{ dfnfyfog emf]n cf}ifwL 5/L lgoGq0f ug{ ;lsG5 . hft M £o" l;dLsf] hft s]G6sL jG8/ g]kfndf k|rlnt 5 . o;sf] nx/f hfG5 / df]h]s efO/; /f]u nfUb}g . h/] t/sf/L afnL kl/ro M h/] t/sf/L afnLdf h/f k|of]udf NofOg] t/s/L afnLx? kb{5g . h/fsf] t/sf/L ksfP/, sfr} ;nfb jf crf/ agfP/ vfOG5 . h/] t/sf/L afnL ;d"xdf d'Vo u/L d'nf, ufh/ / ;nud kb{5g . != d'nf M d'nf t/sf/L afnLx?df lgs} k|rlnt t/sf/L xf] . o;sf] h/fsf] t/sf/L ksfP/, sfr} ;nfb / crf/sf] nflu k|of]u ul/G5 ;fy} ;fysf] t/sf/L l;GsL agfP/ klg vfOG5 . h/fsf] rfgf
  • 56.
    Wh/f agfO{ ;'sfP/kl5 ;'Vvf df};ddf k|of]udf NofOG5 . d'nfaf6 le6fldg …l;Ú Sofnl;od, km:kmf]/; kfOG5 / kfrg k|s[ofdf d2t k'¥ofpF5 . xfjfkfgL M d'nf Ps lxpFb] t/sf/L afnL ePsf]n] lr;f] xfjfkfgLdf /fd|f];+u ;k|G5 . d'nfsf] nflu plrt jftfj/0f gePdf d'nfsf] h/f a9g'sf] ;§f lgl:s km"n km"N5 . df6f] M k|z:t k|f+ufl/s kbfy{ ePsf] anf}6] b'd6 df6f]df d'nf a9L kmi6fpF5 . s8f lrD6fxf df6f]df d'nfsf] h/f Tolt /fd|f] x'Fb}g . hft M s_ $) lbg] v_ ldg' cnL{ u_ Ko"7fg] /ftf] 3_ 6f]sLgf;L aLp b/ M Ps /f]kgL hUufsf] nflu %)) u|fd d'nfsf] aLp cfjZos kb{5 . /f]Kg] ;do M If]q hft /f]Kg] ;do afnL tof/ x'g
  • 57.
    nfUg] lbg tNnf] kxf8$) lbg] r}q dWo sflt{s #%–$% dWo kxf8 $) lbg] dWo cfiff9–slt{s $)–%) pkNnf] dWo kxf8 $) lbg] dWo >fj0f–cW cflZjg $)–%) tNnf] kxf8 ldGg' cnL{ ebf}–dWo d+l;/ ^) dWo kxf8 ldg' cnL{ dWo >fj0f–dWo sflt{s ^% pkNnf] dWo kxf8 ldg' cnL >fj0f–ebf} ^) tNnf] kxf8 Ko"7fg] /ftf] ebf}–dWo d+l;/ *# dWo kxf8 Ko"7fg] /ftf] ebf}–dWo sflt{s &) pkNnf] dWo kxf8 Ko"7fg] /ftf] dWo >fj0f–ebf} &) tNnf] kxf8 6f]sLgf;L dWo d+l;/–kmfNu'0f &%–() dWo kxf8 6f]sLgf;L dWo d+l;/–kmfNu'0f *)–!)) pkNnf] dWo kxf8 6f]sLgf;L dWo d+l;/–kmfNu'0f *)–!@) dnvfb M Ps /f]kgL hUufsf] nflu sKkf]i6 dn @%–#) 8f]sf] sDKn]S;fn ! s]=hL Do"/]6 ckm kf]6f; @ s]=hL= o"/Lof % s]=hL= cfjZos kb{5 . o"/Lof dnn] kl5 6k8«]; ug'{ kb{5 . hUufsf] tof/L M
  • 58.
    d'nf v]tLsf] nflu@)–#) ;]lG6ld6/ ulx/f] u/L vgL df6f] a'/a'/fpFbf] agfpg' kb{5 . kfgL ghDg] u/L 8«ofª p7fpg' kb{5 . /f]Kg] b'/L M Ps nfOg b]lv csf]{ nfOgsf] km/s @) ;lG6ld6/ / af]6b]lv af]6sf] km/s @) ;]lG6ld6/sf] km/s kf/L k|To]s 8f]adf b'O{ u]8f aLp /f]Kg' kb{5 . !%–@) lbg kl5 Ps 8f]adf Pp6f la?jf /fvL c? pv]Ng' kb{5 . uf]nd]n, l;+rfO{ 6k8«]; M d'nf /f]k]kl5 @)–@% lbgdf emf/kft pv]nL xTsf;Fu s'6fn] vgL o"l/of la?jfsf] jl/kl/ 6k8«]; u/L l;+rfO{ ug'{ kb{5 / s]xL ;dokl5 df6f] ;'Vvf epdf k'g l;+rfO{ u/L lbg' kb{5 . pTkfbg M s_ $) lbg] M Ps /f]kgL hUufdf ;/b/ ^))–!@)) s]=hL= pTkfbg x'G5 . v_ ldg' cnL{ M Ps /f]kgL hUufdf ;/b/ !%))–@#)) s]=hL= pTkfbg x'G5 . u_ Ko"7fg] /ftf] M Ps /f]kgL hUufdf ;/b/ !%))–@))) s]=hL= pTkfbg x'G5 . 3_ 6f]sLgf;L M Ps /f]kgL hUufdf ;/b/ %))–#*)) s]=hL= pTkfbg x'G5 . @= ;nud M -ufG6] d'nf_
  • 59.
    hft — kk{n6k /f]Kg] ;do — >fj0f–sflt{s ;Dd /f]Kg] b"/L — nfOgsf] km/s #) ;]lG6ld6/, af]6sf] km/s !% ;]lG6ld6/ aLp b/ — Ps /f]kgL hUufdf @)) u|fd aLp nfU5 . pTkfbg — Ps /f]kgL hUufdf ;/b/ ^))–!@)) s]=hL] pTkfbg x'G5 . c? k|ljlw d'nf v]tL h:t} . #= uf+h/ M h/] t/sf/L afnLx? dWo klg Ps k|d'v afnL xf] . o;sf] h/f sfr} ;nfbsf] ?kdf / cGo t/sf/L;Fu ld;fP/ ksfO{ vfOG5 . le6fldg …PÚ sf] >f]t dWo] uf+h/ k|d'v ?kdf /x]sf] 5 . o;df k|z:t dfqdf le6fldg …PÚ …aÚ …l;Ú sf] ;fy} SoflN;od, km:kmf]/; / kmnfd kfOG5 . xfjfkfgL M uf+h/ v]tLsf] nflu lr;f] xfjfkfgLsf] cfjZos kb{5 . a9L tfkqmd ePdf uf+h/sf] h/f df6f]dflysf] efu xl/of] x'G5 . df6f] M uf+h/ v]tLsf] nflu v's'nf] anf}6] b'd6 df6f]df /fd|f];+u ;k|G5 , s8f lrD6fxf df6f]df h/f a9g kfpb}g . hft M !_ gfG6L;
  • 60.
    @_ Go"s'/f8f] /f]Kg] ;doM If]q hft /f]Kg] ;do afnL tof/ pTkfbg tNnf] kxf8 gfG6L; dWo cflZjg d+l;/ !)) !)))–!%)) kWo kxf8 gfG6L; cflZjg–sflt{s !!% %))–&%) pkNnf] dWo kxf8 gfG6L; dWo cfiff9–dWo d+l;/ / dWo df3– dWo r}q !@) &%)–!))) tNnf] kxf8 Go"s'/f]8 cflZjg–sflt{s *%–() !)))–!#%) dWo kxf8 Go"s'/f]8f dWo ebf}–sflt{s ()–(% %))–*)) pkNnf] dWo kxf8 Go"s'/f]8f dWo cfiff9–dWo d+l;/ / dWo df3–dWo r}q !)) *) ())–!!)) &%)–!))) aLp b/ M Ps /f]kgL hUufsf] nflu uf+h/sf] aLp @%) u|fd nfU5 . dnvfb M Ps /f]kgL hUufsf] nflu sDkf]i6 dn @%–#) 8f]sf] sDKn]S;fn % s]=hL= / Do"/]6 ckm kf]6f; @ s]=hL= Ps /f]kgL hUufsf] nflu cfjZos kb{5 / % s]=hL= o"l/of dnn] 6k8«]; ug'{ kb{5 . hUufsf] tof/L M d'nf v]tLdf h:t} . /f]Kg] b"/L M
  • 61.
    Ps nfOgb]lv csf]{nfOgsf] km/s @) ;]lG6ld6/ / af]6b]lv af]6sf] km/s ! % ;]G6L ld6/sf] km/s kf/L /f]Kg' kb{5 . k|To]s 8f]adf @–# u]8f aLp /f]Kg' kb{5 . afSnf] pd|]df kl5 @)–@% lbgdf ! af]6df ! af]6 dfq /flv c? pv]Ng' kb{5 . uf]8d]n, l;+rfO{ / 6k8«]; M uf+h/ /f]k]kl5 @%–#) lbgdf emf/kft pv]nL xNsf;Fu s'6fn] vgL o"/Lof dnn] jl/kl/ 6k8«]; u/L l;+rfO{ ug{ clt cfjZos 5 . kl5 df6f] ;'Vvf ePdf l;+rfO{ u/L lbg' kb{5 . Kofh v]tL ug]{ tl/sf kl/ro M– Kofh g]kfnL ;dfhdf cToflws nf]slk|o t/sf/L afnL xf] . Kofh v]tL g]kfnsf] t/fO{ b]lv lnP/ kxf8, dWo kxf8 / pRr kxf8 ;Dd ;kmntf k"j{s v]tL ul/G5 . Kofh v]tL vg]sf] ?kdf / xl/of] ;fu vfgsf] lglDt a9L k|of]u ul/G5 eg] o;nfO{ cf}iflwsf] ?kdf klg k|of]u ug]{ ub{5g . cfo"j]lb[s cf}iflwsf] ?kdf o;nfO{ :jf; km]g{ ufx|f] ePdf afy nfu]df, kfrg k|s[ofdf ;xof]u ug{, ?3fvf]sL nfu]df / 3fp nfu]df o;nfO{ k|of]u ul/G5 . Kofhdf :6r{, k|f]l6g, Sof/f]l6g, le6fdLg aL / ;L kfOG5 / o;df cflnn k|fkfO{n 8fO;NkmfO{8 eGg] Oy/ t]n x'gfn] Kofhdf lk/f]kgf x'G5 . j}1flgsx?sf] egfO{ cg';f/ Kofhsf] pTklt dWo Plzofdf ePsf] dflgG5 . xfjfkfgL M–
  • 62.
    Kofh v]tL lr;f]df};ddf ul/g] ePsf]n] pd|g #–% ) ;]lG6u|]8 tfkqmd rflxG5 eg] /fd|f] pTkfbg lng !*–@@ ) ;]lG6u|]8 tfkqmd rflxG5 . Kofhsf] klxnf] cfwf hLjg rqmdf k|z:t kfgLsf] cfjZostf kb{5 eg] bf];|f] cfwf hLjgrqmdf kfgL sd ub}{ nlu cGTodf ;'Vvf kfg'{ kb{5 . df6f] M– k|z:t k|f+ul/s kbfy{ ePsf] xNsf b'd6 df6f] / lk=Pr= %=*–^=% ;Dd plrt x'G5 . dnvfb M– /fd|f]/L s'lxPsf] k|f+ul/sdn sDkf]i6 jf uf]j/dn k|lt /f]kgL $)–%) 8f]sf] cfjZos kb{5 . o;sf] ;fy} /f;folgs dndf sDKn];fn ;jf Ps lsnf] Pdf]lgod ;Nkm]6 cfwf lsnf] / Do"/]6 ckm kf]6f; dn sl/a @%) ufd hlt cfjZos kb{5 . hftx? M– g]kfndf d'Vo u/]/ nufOg] k|rlnt hftx?df /]8lqmjn, k';f /]8, gfl;s–%#, cln{ ufgf]og %# / dNnfh nf]sn 5g . aLpsf] b/ M– /f]kgL cfwf lsnf] aLpsf] cfjZos kb{5 . j]gf{nfO{ Ps nx/ b]lv csf]{ nx/sf] b'/L ! % ;]=dL= / Ps j]gf{ b]lv csf]{ j]gf{sf] b'/L !) ;]=dL= /fvL /f]Kg' kb{5 . afnL nufpg] ;do M– r}q hft aLp /f]Kg] ;do j]gf{ ;fg] { ;do ufgf] pTkfbg ;do pTkfbg k|lt /f]kgL -lsnf]_
  • 63.
    pRr kxf8 dWo kxf8 t/fO{ /]8 lqmjn gfl;s /]8 /]8lqmjn dNnfh nf]sn k';f/]8 gfl;s /]8 kmfNu'g– r}q ebf}–sflt{s Æ Æ Æ Æ sflt{s–d+l;/ r}q– j}zfv sflt{s– k'if Æ Æ Æ Æ dfu{– df3 ebf}–czf]h j}zfif–h]i7 Æ Æ Æ Æ j}zfif–h]i7 !))) !)))–!@)) Æ Æ Æ Æ !@))–!#))
  • 64.
    sfpnL v]tL lju|g]sf/0fx? !_ a6lgË — u'Rrf hqf] kmNg' sf/0f — a'9f ePsf j]gf{ nufpgfn] — gfO6«f]hg dn / l;rfO{sf] sdL ePdf — nufpg] df};d gldNgfn] @_ /fOl;g]; — sf]kLsf] ;txdf em"; lg:sg] / u'0f x/fpg], sf/0f — tfkqmd 36L–a9L ePdf #_ a|fplgË — sf]kLsf] ;txdf lvof h:tf] bfu b]lvg', — 8fF7 leq vf]qmf] x'g' sf/0f — jf]/gsf] sdL ePdf — sfpnLdf of] w]/} b]vf k5{ pkrf/ — af]/]S; ! s]=hL= /f]hL df6f]df ld;fpg] . $_ lxjk6]n — slnnf kftx? 8f8' h:tf] eO{ leq k§L kmls{G5 . sf/0f — df6f] cDnLo ePdf df]lna8]go sdL x'G5 . pkrf/ — ;f]l8od df]lnj8]6 %) u|f=÷/f]hL df6f]df ld;fpg] . %_ JnfOG8g]; — sf]kL gnfUg] -cGwf]kgf_ sf/0f — d'gf efFr]df jf d'gf gePdf . ^_ km]b s'lxg] /f]u — km]b un]/ hfg] . sf/0f — h/fdf w]/} kfgL hd]df 9';L pTkGg eO{ of] /f]u nfU5 .
  • 65.
    pkrf/ — jfSnf]g;{/L /fVg' x'b}g . — w]/} kfgL nufpg' x'b}g . — df6f] pkrf/ lyd]6, j]leli7g, SofK6fgn] ug]{ . — aLp pkrf/ yfO/fdn] ug]{ . t/sf/L afnLdf k|of]u x'g] ljiffbLx? tyf kv{g kg]{ ;do !_ /f]u gfzs cf}ifwLx? M– gfd dfqf÷nL6/ kfgLdf afnL l6Kg kvg]{ ;do s_ Sof/fy]g @ ld=ln= !) lbg v_ JnfO6S; @–# u|fd & lbg u_ 8fOy]g Pd $% @–# u|fd !$ lbg 3_ j]lei6Lg ! u|fd !$ lbg ª_ 8]/f];fn ! u|fd !$ lbg @= afnL lj?jf sL/f lgoGq0f ug]{ cf}ifwLx? M– gfd dfqf÷nL=kfgLdf afnL l6Kg kvg]{ ;do s_ g'efg !)) )=% ld=ln= # lbg v_ dfnfyfog %) ! ld=ln= & lbg u_ ;'ldyfog %) ! ld=ln= @! lbg 3_ kmf]lnyfog %) ! ld=ln= @! lbg ª_ l8d]qmg @) ! ld=ln= !% lbg r_ d]6fl;8 %) ! ld=ln= @! lbg
  • 66.
    5_ d]6fl;:6S; @%! ld=ln= @! lbg h_ g'efqmg @) Ü ! ld=ln= #) lbg #_ df6f]df ld;fpg] sL6gfzs ljiffbLx? M– gfd dfqf afnL kvg]{ ;do s}lkmot s_ kmo'/f8]g ! s]=hL÷/f]= &) lbg r';]/ vfg] ls/f v_ kmf]/]6 ! s]=hL÷/f]= () lbg lgoGq0f u_ clN8«g @ s]=hL÷/f]= wld/f, /ftf] sldnf ljiffwL vt/f cj:yf M– ljiffwL j§fsf] /Ë vt/fsf] cj:yf kvg]{ ;do s}lkmot /ftf] clt vt/f slDtdf ^ xKtf ;se/ t/sf/Ldf k| of]u ug'{ x'b}g . kx]nf] w/} vt/f #–$ xKtf clt cfjZos ePdf dfq lgnf] vt/f @–# xKtf xl/of]n] lgoGq0f gePdf dfqf xl/of] sd vt/f slDtdf ! xKtf ;se/ o;nfO{ k|of]u ug]{ ls/fsf] /f]syfd M– 1) km]b sf6g] ls/f — Snf]/f]8]g -! s]=hL= k|lt /f]kgL df6f]df 5g]{_
  • 67.
    2) /ftf] sldnf— Snf]/f]8]g -! s]=hL= k|lt /f]kgL df6f]df 5g]{_ 3) k'tnL — dfnfyfog, gefg, yfof]8fg -!–@ ld=nL= k|lt ln6/ kfgLdf ld;fO{ 5g]{_ 4) ujf/f] — ;'ldl;8g -! ld=nL= k|lt ln6/ kfgLdf ld;fO{ 5g]{_ 5) km6]ªu|f — dfnfyfog, g'efg, ;]leg, yfof]8fg -! ld=nL= k|lt ln6/ kfgLdf ld;fO{ 5g]{_ 6) nfxL — dfnfyfog, n'efg, /f]u/, yfof]8fg -! ld=nL= k|lt ln6/ kfgLdf ld;fO{ 5g] {_ :yflgo k|ljlwaf6 /f]u / ls/fsf] /f]syfd M h}ljs ljiffwL M s'g} klg s[ltd kbfy{sf] k|of]u ljgf k|s[ltdf pknJw ePsf af]6lj?jf, ls/f km6ofªu|f, r/fr'ËL / hgfj/x?nfO{ k|of]u u/L /f]u ls/f Joj:yfkg ug'{ g} h}ljs k|ljlwaf6 /f]u ls/f Joj:yfkg ug'{ xf] . != lk;f -ux'Ft_ M ux'Ft Ö ! efu kfgL Ö # efu Ps–Ps xKtfsf] km/sdf 5bf{ afnLnfO{ dn k|fKt x'g'sf ;fy–;fy} v/fg] tyf efO/; /f]u / em'l;nls/f, nfxL, ;'n;'n], sNn] ls/fnfO{ lgoGq0f u5{ . @= d]jfsf] kft M kft Ö ! s]=hL= kfgL Ö ! ln6/ ;fj'g Ö !)) u|fd dflysf oL d>0f emf]ndf csf]{ $ ld6/ kfgL ykL 5bf{ 89'jf / v/fg] /f]u lgoGq0f x'G5 .
  • 68.
    #= d]jfsf] kftM kft Ö ! s]=hL= kfgL Ö !) ln6/ dl§t]n Ö @ rDrf ;fj'g Ö @% u|fd oL ld>0f agfO{ 5bf{ km8]s / nfxL ls/f lgoGq0f x'G5 . $= nx;'g, dl§t]n / ;fj'g nx;'g Ö !)) u|fd kfgL Ö !÷@ ln6/ dl§t]n Ö @ rDrf ;fj'g Ö @ % ufd oL ld>0f agfO{ csf]{ @ ln6/ kfgLdf ld;fO{ 5bf{ nfxL, jGbfsf] k'ntL / ;]tf] v'd] ls/fnfO{ lgoGq0f ub{5 . %= v/fgL cfnf] v/fgL afnLdf 5bf{ nfxL, vK6], kft vfg]ls/f, 9';L /f]unfO{ lgoGq0f u5{ . ^= lkgf / v/fgL lkgf Ö ! efu v/fgL Ö @ efu kfgL Ö !% efu oL ld>0f agfO{ Jof8df 5bf{ wld/f / sldnfnfO{ lgoGq0f u5{ . &= l;:g' / ltt]kftL l;:g' Ö %)) u|fd ltt]kftL Ö %)) u|fd kfgL Ö ! ln6/ ux'Ft Ö ! kfpF oL ld>0f agfO{ 5bf{ nfxL ls/f lgoGq0f u5{ . *= ;'tLsf] emf]n ;'lt{sf] kft Ö !)) u|fd kfgL Ö ! ln6/ ;fj'g Ö @% u|fd
  • 69.
    oL ld>0f agfO{csf]{ # ln6/ kfgLdf ld;fO{ 5bf{ nfxL lgoGq0f x'G5 . (= uf]ne]8fsf] kft kft Ö @)) u|fd kfgL Ö ln6/ ;fj'g Ö @% u|fd oL ld>0f agfO{ csf]{ @ ln6/ kfgLdf ld;fO{ 5bf{ r/fr'?ËL tyf em'l;n ls/fnfO{ lgoGq0f u5{ . !)= uaf/f] ls/f /f]syfd aGbf, sfpnL, a|f]sfpnL ;-u uf]ne]8f nufpFbf uaf/f]sf ;fy–;fy} cGo ls/fx? nfO{ lgoGq0f u5{ . !!= v';fgL{÷l6Da'/ v'fgL{÷l6Da'/ Ö !)) u|fd kfgL Ö ! ln6/ oL ld>0f 5bf{ 89'jf tyf k'tln, nfxL cflb ls/fx?sf] lgoGq0f x'G5 . !@= jsfOgf] ! s]=hL= jsfOgf] ^ ln6/ kfgLdf ld;fO{ 5bf{ nfxL, v'd|], /ftf] sldnf, 9'+u|] ls/fnfO{ lgoGq0f u5{ . !#= jf]8f]{ ldSr/ lgnf] t'yf] Ö !) u|fd r'gf Ö !) u|fd kfgL Ö ! ln6/ oL ld>0f jgfO{ 5bf{ yf]Kn], 89'jf /f]unfO{ lgoGq0f u5{ . !$= lgd -!@( /;fog ePsf] kbfy{_ lgdsf] w"nf] Ö !)) u|fd kfgL Ö @ ln6/ ;fj'g Ö % u|fd oL ld>0f jgfO{ 5bf{ w]/} h;f] ls/fnfO{ lgoGq0f u5{ .
  • 70.
    !%= t'N;Lsf] kft kftÖ @)) u|fd kfgL Ö ! ln6/ oL ld>0fn] w]/} h;f] ls/fnfO{ /f]syfd u5{ . t/sf/LafnLsf] nflu dnvfB M afnL sDkf]i6 -6g÷ x]=_ /f;folgs dn s]=hL=÷x]= sfpnL 30 120:100:60 gf=km=kf]= jGbf 30 120:100:60 /fof] 20 50:25:50 j|f]sfpnL 30 120:100:60 ;nUd 15 40:40:40 d"nf 10 50:20:50 ufh/ 10 50:50:50 s]/fp 20 30:75:40 :jL;rf8{ 20 50:25:50 Kofh 10 125:50:25 v';f{gL 15 60:30:30 l;dL 15 30:40:40 :Sjf; 15 50:25:25 sfqmf] 15 50:25:25 s/]nf 15 50:25:25 uf]ne]8f 10 100:50:50 ef06f 15 100:50:25 kfn'Ëf] 15 75:40:0 rD;'/ 15 40:40:40 Uof7 uf]eL 15 125:50:40
  • 71.
    le08L 15 100:50:0 n;'g 10 60:40:40 •gfO6«f]hg, km:kmf]/;, kf]6f; / DofUg]l;od tTjsf] sdL ePdf lj?jfsf] tNnf] efusf kftx?df nI0f b]vf k5{ . • SoflN;od, ;Nkm/, kmnfd, DofËlgh, lhÍ, jf]/f]g, tfkf, df]lnJ8]gd, snf]l/g tTjsf] sdL ePdf lj?jfsf] dflyNnf] efusf] gofF kftx?df nI0f b]vf k5{ . hldgsf] tof/L M • @ jf # k6s @) b]lv @% ;]=dL= ulx/f] x'g] u/L hldg vghf]t ug]{ . 8Nnf km'6fP/ dl;gf] agfpg] . • sfFs|f÷l3/f}nf÷nf}sf÷s/]nf÷km;L{- :Sjf;_ t/sf/Lx?sf nflu hldg /fd|/L tof/ eP kl5 #) ;]=dL= Jof; ePsf] #) ;]=dL= ulx/f] ePsf] vf8n vGg' k5{ / vf8ndf lgDg cg';f/ dn /fVg' k5{ . dnvfb k|lt vf8nM • uf]a/ dn @ s]= hL= • l8PkL !% u|fd -8]9 rDrf_ • o'l/of !) u|fd -Ps rDrf_ • kf]6ff; !) u|fd -Ps rDrf_
  • 72.
    • dfnflyPg !)u|fd -b'O{ rDrf_ df6f]df /fd|/L ldnfO{ /fVg' k5{ . • !%–@) lbg kl5 %–!) u|fd -Ps dWod rDrf_ o'l/ofn] 6k 8«]; ug'{ k5{ . • km]/L csf]{ k6s !% lbg kl5 csf]{ 6k 8«]; ug]{ . dfly pNn]v u/] adf]lhd . • o'/Lofn] 6k 8]«; u/]kl5 $.% lbg kl5 le6fldgn] :k|] ug]{ . !)–!@ lbgsf] km/sdf # b]lv $ k6s ;Dd ug]{ t/ km'n v]Ng] ;dodf gug]{ . • e]hLd]S; @ ldln nL6/ k|lt !) ln6/ kfgLdf /fvL 5g]{ . • dN6LKn]S; @ ldln nL6/ k|lt ! nL6/ kfgLdf /fvL 5g]{ . • ls/f dfg]{ ljifflb klg # k6s :k|] ug]{ . @ k6s km'n v]Ng' eGbf cuf8L / ! k6s kmn nfuL ;s] kl5 . ;fOk/]ldyg÷/f]u/÷ydf]l8g÷! b]lv !=% ldln ln6/ k|lt ! nL6/ kfgLdf /fvL 5g]{ . !)–!@ lbgsf] km/sdf 5g]{ . cfjZostf b]lvPdf csf]{ k6s klg /fVg ;lsG5 . • /f]unfu]sf] b]lvPdf 8fO{y]lgod Pd–$%, a]lei6Lg kfj8/ @–# u|fd k|lt ! ln6/ kfgLdf 3f]nL 5fgL :k|]o/ af6 5g]{ . !) lbgsf] km/sdf cfjZos k/] km]/L 5g]{ . /f]Kg] t/Lsf M • !–@ 306f cufl8 Knfl:6s y}nf lehfpg] To;kl5 An]8n] Knfl:6s y}nfnfO{ lr/]/ vf8nsf] lar efudf kg]{ u/L a]gf{ ;fg]{ . • km'nsf]kL nufpg] ;do M— ciff9,>fj0f efb| c;f]h c;f]h– sflt{s
  • 73.
    nufpg] b'/L M–hft cg'';f/ km/s x'g ;S5 -nfO{g b]lv nfO{g b'/L ^) ;]=dL=, j]gf{b]lv j]gf{ b'/L $% ;]=dL= dnvfb M– k|lt s77f uf]a/ dn &)) s]=hL= l8PkL ^ s]hL, o'l/of % s]hL, kf]6f; # s]hL ljp b/ M– !& b]lv @) u+|fd k|lt s77f pTkfbg M k|lt s77f %)) b]lv ^%) s]= hL= ;Dd • aGbfsf]kL nufpg] ;do M efb| – c;f]h, c;f]h – k'; nufpg] b"/L M nfO{g b]lv nfO{gsf] b'/L ^) ;]=dL= af]6 b]lv af]6sf] b'/L $% ;]=dL= dnvfb M uf]a/ dn ^)) s]=hL=, l8PkL $ s]=hL=, o'l/of %=% s]=hL= kf]6f; # s]=hL= - k|lt s77f_ lap b/ M !& b]lv @) u|fd - k|lt s77f _ pTkfbg M !)))–!@)) s]=hL= - k|lt s77f _  a|f]sfpnL nufpg] ;do M efb| – c;f]h nufpg] b'/L M nfOg b]lv nfOgsf] b'/L $% ;]=dL= af]6 b]lv af]6sf] b'/L #) ;]=dL=
  • 74.
    dnvfb M uf]a/dn ^)) s]=hL= l8PkL $ s]=hL= o'l/of %=% s]=hL= kf]6f; # s]=hL= lap b/ M @)–@% u|fd - k|lt s77f _ pTkfbg M *))– !))) s]=hL= • UofF7sf]kL nufpg] ;do M efb| – c;f]h nufpg] b'/L M nfOgsf] b'/L $) ;]=dL=, af6sf] b'/L #) ;]=dL= dnvfb M uf]a/ dn ^)) s]=hL=, l8PkL $ s]=hL=, o'l/of % s]=hL=, kf]6f; # s]=hL= lap b/ M @)–@% u|fd pTkfbg M ^)) –*)) s]=hL= hUufsf] tof/LM • @ jf # k6s @) b]lv @% ;]=dL= ulx/f] x'g] u/L hldg vghf]t ug]{ . 8Nnf km'6fP/ dl;gf] agfpg] . • l8PkL, kf]6f; ;a} efu, cfwf efu o'l/of / sDkf]i6 dn ;a} hUuf tof/ ubf{ df6f]df ld;fpg] / afsL /x]sf] o'l/ofsf] cfwf nfO{ @ efudf cfwf u/L klxnf] / bf];f]| uf]8d]ndf df6f]df ld;fO 6k8«]; ug]{ . afnL ;+/If0fM
  • 75.
    x/]s ;fF´ /laxfg af/Ldf uP/ t/sf/L sf] /]vb]v ug{' k5{ . olb /f]u / ls/f b]lvPdf tn t/sf/L afnLdf b]lvg] ;d:ofx?df pNn]v eP adf]lhd Aoj:yf ug{' k5{ . &_ kmn ;d'xsf t/sf/L v]tL k|ljlw s_ eG6f M k';f kk{n n+u, k';f Snf:6/, g'sL{, k';f s|flGt, ;nf{xL xl/of] v_ uf]ne]+8f M k';f ?la, /f]df, dgf]k|]S;, Prcf/l8 !, ^, l;Pn !!#!, u|]:sf] !, nK;Lu]8], gljg, Pg P; *!%, dlgiff, u_ le08L - /fdtf]l/of_ M k';f ;fpgL, sn]d;g, :kfOgn];, ;u'g / :yfgLo 3_ v';f{gL M k';f Hjfnf, ofT;'k'm;f, PgkL $^, PgP; !&)!, !!)!, ;'o{d'vL ª_ e]+8] v';f{gL M Soflnkmf]lg{of j08/, sf]lxg'/, PgP; $##, a]n j08/, xfQL;'F8] • eG6f nufpg] ;do M efb| – c;f]h nufpg] b'/L M nfOgsf] b'/L ^) ;]=dL=, af]6sf] b'/L $%;]=dL= dnvfb M uf]a/ dn %))–^)) s]=hL=, l8PkL $ s]=hL=, o'l/of $=% s]=hL=, kf]6f; # s]=hL= lap b/ M @) u|fd - k|lt s77f _ pTkfbg M !)))– !%)) s]=hL=
  • 76.
    • uf]ne]+8f nufpg] ;doM efb| – c;f]h nufpg] b'/L M nfOgsf] b'/L ^) ;]=dL=, af]6sf]b'/L $% ;]=dL= dnvfb M uf]a/ dn &))–!))) s]=hL=, l8PkL $ s]=hL=, o'l/of %s]=hL=, kf]6f; # s]=hL= lap b/ M @) u|fd - k|lt s77f _ pTkfbg M !)))–!@)) s]=hL= • le08L - /fdtf]l/of _ nufpg] ;do M df3 – ciff9 nufpg] b'/L M nfOgsf] b'/L %) ;]=dL= af]6sf] b'/L #) ;]=dL= dnvfb M uf]a/ dn &)) s]=hL= l8PkL # s]=hL=, o'l/of # s]=hL=, kf]6f; # s]=hL= lap b/ M %)) u|fd - k|lt s77f _ pTkfbg M ^))–*)) s]=hL= • v';f{gL nufpg] ;do M efb| – c;f]h – d+;L/ nufpg] b'/L M nfOgsf] b"/L $% ;]=dL= af]6sf] b'/L #) ;]=dL=
  • 77.
    dnvffb M uf]a/dn ^)) s]=hL=, l8PkL $s]=hL=, o'l/of % s]=hL=, kf]6f; # s]=hL= lap b/ M @) u|fd pTkfbg M ^)) – *)) s]=hL= -xl/of]_ pGgt hft ePdf @)) – @%) s]=hL= - ;'s]sf] _ • e]+8] v';f{gL nufpg] ;do M efb| – c;f]h – sflt{s nufpg] b'/L M nfOgsf] b'/L $% ;]=dL= af]6sf] b'/L $% ;]=dL= dnvfb M uf]a/ dn ^)) s]=hL=, l8PkL $ s]=hL= o'l/of %=% s]=hL= kf]6f; @ s]=hL= lap b/ M !%– @) u|fd - k|lt s77f _ pTkfbg M $))–^)) s]=hL= hUufsf] tof/LM • @ jf # k6s @) b]lv @% ;]=dL= ulx/f] x'g] u/L hldg vghf]t ug]{ . 8Nnf km'6fP/ dl;gf] agfpg] . • l8PkL, kf]6f; ;a} efu, cfwf efu o'l/of / sDkf]i6 dn ;a} hUuf tof/ ubf{ df6f]df ld;fpg] / afsL /x]sf] o'l/ofsf] cfwf nfO{ @ efudf cfwf u/L klxnf] / bf];f]| uf]8d]ndf df6f]df ld;fO 6k8«]; ug]{ .
  • 78.
    afnL ;+/If0fM x/]s ;fF´/ laxfg af/Ldf uP/ t/sf/L sf] /]vb]v ug{' k5{ . olb /f]u / ls/f b]lvPdf tn t/sf/L afnLdf b]lvg] ;d:ofx?df pNn]v eP adf]lhd Aoj:yf ug{' k5{ . *_ nx/] ;d'xsf t/sf/L v]tL k|ljlw -s_ sfFs|f] M eStk'/ nf]sn, s';n], lgGhf, dflngL, hfkfgL nªlu|g, lk|of, KjfOG6 ;]6 v_ km;L{ ÷:sjf; M u|] h'lsgL, Anfs Ao'6L u_ ltt] s/]nf M sf]oDa6'/ ;]tf], dx]sf] u|Lg, hf}gk'/L, km}hfjfbL, emNnf/L 3_ nf}sf M ;d/ kf]|lnlkms n+u, u'6sf ª_ lrlr08f]M :yflgo, xfOla|8;, :j]6f, co-1, csf{ lztn • sfFs|f] nufpg] ;do M df3 – h]7 nufpg] b'/L M nfOgsf] b'/L !=% dL= af]6sf] b'/L ! dL= dnvfb M uf]a/ dn &)) s]=hL= l8PkL @=% s]=hL= o'l/of # s]=hL= kf]6f; != % s]=hL= lap b/ M $) –%) u|fd - k|lt s77f _ pTkfbg M !))) – !@)) s]=hL= • km;L{ ÷:sjf;
  • 79.
    nufpg] ;do Mdf3 – h]7 nufpg] b'/L M nfOgsf] b'/L ! dL= af]6sf] b'/L ^) ;]= dL= dnvfb M uf]a/ dn &)) s]=hL= l8PkL $=% s]=hL= o'l/of $ s]=hL= kf]6f; @= % s]hL lap b/ M ^) –&) u|fd - k|lt s77f _ pTkfbg M *)) – !))) s]=hL= • ltt] s/]nf nufpg] ;do M df3–h]7 nufpg] b'/L M nfOgsf] b'/L !=% dL= af]6sf b'/L ^) ;]= dL= dnvfb M uf]a/ dn &)) s]=hL= l8PkL # s]=hL= o'l/of # s]hL, kf]6f; !=% s]hL lap b/ M &) – *) u|fd - k|lt s77f _ pTkfbg M !))) –!@)) s]hL • nf}sf nufpg] ;do M df3–h]7 nufpg] b'/L M nfOgsf] b'/L @ dL= af]6sf] b'/L @ dL= dnvfb M uf]a/ dn &)) s]hL, l8PkL # s]hL, o'l/of # s]hL, kf]6f; !=% s]hL lapb/ M &) – *) u|fd - k|lt s77f _ pTkfbg M !@)) – !%)) s]hL
  • 80.
    • lrlr08f] nufpg] ;doM df3–h]7 nufpg] b'/L M nfOgsf] b'/L !=% dL= af]6sf] b'/L !=% dL= dnvfb M uf]a/ dn &)) s]hL, l8PkL # s]hL, o'l/of # s]hL, kf]6f; !=% s]hL lapb/ M !%) u|fd - k|lt s77f _ pTkfbg M !@)) – !%)) s]hL hUufsf] tof/LM • @ jf # k6s @) b]lv @% ;]=dL= ulx/f] x'g] u/L hldg vghf]t ug]{ . 8Nnf km'6fP/ dl;gf] agfpg] . • l8PkL, kf]6f; ;a} efu, cfwf efu o'l/of / sDkf]i6 dn ;a} hUuf tof/ ubf{ df6f]df ld;fpg] / afsL /x]sf] o'l/ofsf] cfwf nfO{ @ efudf cfwf u/L klxnf] / bf];f]| uf]8d]ndf df6f]df ld;fO 6k8«]; ug]{ . afnL ;+/If0fM x/]s ;fF´ / laxfg af/Ldf uP/ t/sf/L sf] /]vb]v ug{' k5{ . olb /f]u / ls/f b]lvPdf tn t/sf/L afnLdf b]lvg] ;d:ofx?df pNn]v eP adf]lhd Aoj:yf ug{' k5{ . (_ h/] t/sf/L v]tL k|ljlw h/] ;d'xsf t/sf/L afnLx? / hft
  • 81.
    s_ d'nf MJxfO6 g]s, ldg'cnL{, Ko'7fg] /ftf], 6f]sLgf;L, cn l;hgn, $) lbg] d'nf v_ ufh/ M gfG6L;, RofG6]gL / :yfgLo u_ ;nud M kk{n 6k, JxfO6 Unf]j, :yfgLo • d'nf nufpg] ;do M ebf}–c;f]h nufpg] b'/L M nfOgsf] b'/L #) ;]= dL= af]6sf] b'/L !@ ;]= dL= dnvfb M uf]a/ dn !^)) s]hL, l8PkL != s]hL, o'l/of !=%s]hL, kf]6f; ! s]hL lapb/ M @)) u|fd - k|lt s77f _ pTkfbg M !))) – !%)) s]hL k|lt s77f • ufh/ nufpg] ;do M c;f]h –sflt{s nufpg] b'/L M nfOgsf] b'/L $% ;]= dL= af]6sf] b'/L #) ;]= dL= dnvfb M uf]a/ dn !^)) s]hL, l8PkL ! s]hL, o'l/of ! s]hL, kf]6f; !=% s]hL lapb/M @)) u|fd - k|lt s77f _ pTkfbg M !))) – !%)) s]hL k|lt s77f • ;nud nufpg] ;do M c;f]h –sflt{s nufpg] b'/L M nfOgsf] b'/L $% ;]= dL= af]6sf] b'/L #) ;]= dL= dnvfb M uf]a/ dn !^)) s]hL, l8PkL !=% s]hL, o'l/of ! s]hL, kf]6f; @ s]hL lapb/ M !%) u|fd - k|lt s77f _
  • 82.
    pTkfbg M $))– ^)) s]hL k|lt s77f afnL ;+/If0f ;do ;dodf d'nf, ;nud tyf ufh/ v]tLdf /f]u ls/fsf] k|sf]k lg/LIf0f ul/ /f]syfd sf pkfo ckgfpg] . afnL lnbf ;se/ l7s ;fO{hsf] l7s} j]nf lng ;Sg' k5{ . d'nf kmf]S;g] x'bf jhf/ efp gkfpg ;S5 . t;y{ ;dodf slnn} cj:yfdf jfnL lng] ;kmf ;'Uu/ wf]O{ kvfnL d'7f agfO{ ljqmL ug'{ k5{ . !)_ ;fukft t/sf/L v]tL k|ljlw kl/ro kft vfg] t/sf/Lx? hf] xl/o} 5bf vfO{G5 . xl/of] t/sf/L /fof], rD;'/, :jL:rf8, { kfn'+uf], d]yL, n6], j]y], s/sNnf], lh/Lsf] ;fu, ;f}km cfbL t/sf/L x? ;fukft t/sf/Lx?df kb{5g . xl/of ;fukft vfgfn] zl//nfO{ k|z;:t dfqdf le6fdLg P, lj, ;L, O{, / cfo/g h:tf tTjx? klg k|fKt x'G5 . h'g zl//sf] nflu clt nfebflos x'G5 . le6fldg P sf] sdL ePdf /tGwf] /f]u nfU5 . t;y{ o:tf] /f]uaf6 arfpg ;fukft t/sf/Lx? k|To]s 5fsdf #) k|ltztdf t/sf/L vfg' h?/L x'G5 . xfjfkfgL ;fukft t/sf/L pRr kxf8 b]lv t/fO{ ;Dd v]tL ug{ ;lsG5 . of] v]tL t/fO{df / dWo kxf8df lxpbsf] j]nf / pRr kxf8df udL{ ofddf v]tL ul/G5 . o;n] lxpbdf t'iff/f] ;xg ;S5 / udL{ofddf l56f] j[4L ljsf; x'G5 .
  • 83.
    df6f] k|z:t k|fËfl/s dnePsf] xn'sf bf]d6 df6f] ;fukftsf] nfu /fd|f] x'G5 . df6f]df ;w} lr:ofg ;w} /xg ;Sg] j9L kfgL aflx/ hfg ;Sg] lgsf; ePsf] x'g'k5{ . hftx? M /fof] -v'dnrf}8fkft, dfkmf{ rf}8fkft, v'dn/ftf]kft_ dnvfb M– sDkf]i6 dn, &)) b]vL *)) s]hL l8PkL # s]hL o'/Lof $ s]hL kf]6f; @ s]hL k|tL s77fsf b/n] /fVg] . aLp b/ M– k|lts77f @) u|fd nufpg] b'/L M– nfO{g b]lv nfO{g #) ;]=dL= af]6 b]lv af]6 @) ;]= dL= . pTkfbg M– k|tL s77f !))) b]lv !%)) s]hL . hft M :jL:rf8{ M– kmf]8x'{s hfofG6 kfn'+uf] M– :yfgLo hfkfgL rdr'/ M– :yfgLo dnvfb M sDkf]i6 M &)) b]lv *)) s]hL l8PkL M # fs]hL o'l/of M $ s]hL kf]6f; M # s]hL nufpg] b'/L M nfO{g b]vL nfO{g #) ;]= dL= af]6 b]lv af]6 !% ;]dL
  • 84.
    aLpb/ M ##)u|fd n6]sf] ;fu M dnvfb M sDkf]i6 M &)) b]lv *)) s]hL l8PkL M # s]hL o'l/of M $ s]hL kf]6f; M @ s]hL nufpg] b'/L M nfO{g b]vL nfO{g @) ;]dL af]6 b]lv af]6 !) ;]dL pTkfbg M– k|lt s7=7f @)) b]lv #)) s]hL a]gf{ pdfg]{ M ! dL6/ rf}8fO{ tyf cfjZostf cg';f/ #– % ld6/ nDafO{sf] g;{/L agf[pg' k5{ . /fd| f] ;+u vghf]t u/L sDkf]i6 dn /fvL ;Dd kf/]/ @) u|fd jLp /fof] k|lt s77fnfO{ k'Ug] u/L df6f]df jLp ld;fO{ nfO{g jf l;b} a|f]8sf:6 u/]/ 5g'{ k5{ . pd| L ;s]/ @÷# kft ePkl5 .! k|ltzt o'l/ofsf emf]n 5s{gj] $÷% kft] ePkl5 a]gf{ pv]nL v]]tdf nuL ;fg'{ k5{ . /fof] / :jL:rf8{ nfO{ a]gf{ agfO{ ;fg]{ / c? ;fukft nfO{ l;w} 5g]{ ug'{ k5{ . hUufsf] tof/L M
  • 85.
    @÷# k6s /fd|f];+u vghf]t u/L 8ofu+ agfO{ lgDg adf]lhd dnvfb k|of]uu/L a]gf{ ;fg'{ k5{ tf]lsPsf] l8PkL, kf]6f; ;a} efu, cfwf efu o'l/of / sdkf]i6 dn ;a} Ps k6s df6f]df ld;fpg] / o'l/ofsf] cfwf efu afsL /fvL kl5 af]6 a9fpg] a]nfdf 6k8«]; ug]{ . a]gf{ ;fg]{ ;do M– t/fO{df efb| b]vL d+;L/ a]gf{ ;f/]sf] ! dlxgf b]lv l6Kg nfPs x'G5 . afnL ;+/If0f M– ;do ;dodf afnL ;+/If0fsf pkfPx? ckgfpg' k5{ . ;fukft t/sf/L afnLdf /f]u tyf ls/fn] gf]S;fg ug]{ ub{5g . To;sf/0f klxrfg ul/ ljiffbLsf] k|of]u ug]{ ;fukft t/sf/Ldf s8f ljiffbL k|of]u gu/L g'efg h:tf xnsf ljiffbL k|of]u ug'{ k5{ . ljiffbL 5/]sf] &–* lbg kl5 t/sf/L vfg ;lsG5 . Ps kN6 t/sf/L sfl6;s]kl5 k'gM dn hnsf] k|of]u ug'{ kb{5 / knfP/ cfpFb5 . pGgt cfn' v]tL k|ljlw kl/roM laleGg s[lif ;d'bfox? 4f/f cfkmg} tf}/ tl/sf cg';f/ cfn' v]tL ul/ cfPsf] kfO{G5 . To;} sf/0fn] ubf{ g]kfnsf] laleGg 7fp+ / aftfj/0f cg';f/ cfn'sf] pTkfbg klg km/s km/s g} b]lvG5 .
  • 86.
    cfn' v]tLsf] d'Vop4]Zo df6f]sf] k|lt OsfO{ If]qkmn af6 clwstd pTkfbsTj xfl;n ug'{ xf] , h;sf] lgldTt pGgt v]tLsf tl/sfx? ckgfpg' kg]{ lgtfGt cfaZostf kb{5 . cfn'sf l;kmfl/; hft tyf hflto laz]iftf cfn'sf] dxTjM– cfn' g]kfn nufot laZjs} Pp6f dxTjk"0f{ gub] afnL xf] . o;af6 c? cGg tyf vfBfGg afnLsf] t'ngfdf k|lt O{sfO{ hldgaf6 yf]/} ;dodf clws pTkfbg, cfDbfgL tyf a9L pi0f zlQm - Sofnf]/L _ kfO{G5 . Ps ;o u|fd tfhf cfn'sf] k|of]u af6 & %–*% Sofnf]/L zlQmL k|bfg ub{5 . a|Ll6; d]l8sn P;f]l;o;gsf] l;kmfl/; cfg';f/ dflg;n] k|lt lbg !@%–!%) u|fd cfn'sf] ;]jg u/]df zl//sf] nfuL cfaZos kg] { le6fldg–;L sf] dfqf k'/f x'g ;Sb5 . cfn'sf] af]qmf glhs} laleGg kf}i6Ls kbfy{x? x'g] ePsf]n] cfn' tf5]/ k|of]u ug'{ 7Ls x'+b}g . clk|msg l/;r{ sfpGl;nsf] l;kmfl/; cg';f/ k|lt lbg %)).^)) u|fd cfn'sf] ;]jg ub} { uPdf zl//sf] df]6fkf sd u/fp+5 / Xbo /f]usf] ;Defjgf nfO{ sd u/fp+5, ;fy} /Qmrfk, /utsf] sdL, cDnlkQ cflbsf] nfuL nfebfos x'G5 . of] afnL g]kfnsf] laleGg If]qdf Pp6f cToGt pkof]uL afnL xf] . t/fO{, leqL dB]z, tyf dWo] kxf8L e]udf of] t/sf/Lsf] ?kdf k|of]u x'G5 eg] pRr kxf8L e]udf of] Pp6f k|d'v vfBfGgsf] ?kdf k|of]u ug]{ klg k|rng 5 .
  • 87.
    cfn' laleGg t/sf/Lx?;+u laleGg kl/sf/sf] ?kdf k|of]u x'G5 . o;nfO{ ;a} ju{n] sl/a sl/a ;fn e/L g} cGo s'g} t/sf/L eGbf a9L k|of]u ug]{ ub{5g . cfn'df k|z:t dfqfdf sfaf]{xfO{8]6 -*! k|ltzt_ kfO{G5 . h'g zl//sf] Sofnf]/L -pi0f zlQ _ k'lt{df 7'nf] e'ldsf v]Nb5 . cfn'df sfaf]{xfO{8]6sf] ;fy} k| f]6Lg-!=&%_, af];f]-)=!%_, SofNl;od - !)mg/!))g_, DofUg]lzod -@)mg/!))g_, km;kmf]/; -$)mg/!))g, cfO{/g-)=& mg/!)), ;f]l8od !!=( mg,kf]6fl;od - @&$ mg ,sk/ -)=@) mg _, uGws #& mg , Nsf]l/g !^ mg, le6fldg aL–!, yfoldg )=! mg, le6fldg aL–@ )=)! mg - /fO{af]]Nkmf]leg_, le6fldg ;L–!& mg, gfol;g ! =@ mg kfO{G5 . o;af6 k|lt !)) u|fddf (( Sofnf]/L pknJw x'G5 . cfn' vfBfGg tyf t/sf/Ldf k|of]u x'g'sf] ;fy} o;af6 lrK; nufot cGo kl/sf/sf] ?kdf ;d]t k|of]u x'G5 . o;sf] ;fy} cf}Bf]lus kbfy{ cNsf]xn :6fr{ cflb pTkfbg ul/G5 . auL{s/0f M– cfn'nfO{ tof/ x'g] cjlw cg';f/ l56f], dWo]d tyf l9nf] cjlw, af]qmfsf] /¨ /ftf], ;]tf]sf] cfwf/df, prfO{ cg';f/ kxf8 tyf t/fO{df nufpg] lsl;dn], k| of]usf] cfwf/df lrK;, t/sf/Lsf] cfwf/df juL{s/0f ul/Psf] 5 . To;}u/L afnL tof/ x'g] cjlwsf] cfwf/df cNksfnLg - *)–() lbg_, dWo] sfnLg - ()–!!) lbg_ tyf l9nf] jf bL3{sfndf tof/ x'g] hft !!) lbg eGbf a9L nfUb5 . g]kfndf s]xL k|rlnt cfn'sf hftx? lgDg cg';f/ 5g . -s_ l56f] tof/ x'g] hftx?– != s'lk|m l;Gb'/L M–
  • 88.
    l9nf] u/L tof/x'g] t/fO{ If]qsf] nfuL of] Pp6f pQd hft xf] . o;sf] af]6 cUnf] sd k}mlng] tyf afSnf] x'G5 . kft uf9f xl/of] /¨sf] x'G5 . sd pj{/fzlQm ePsf] df6f]df klg o;nfO{ nufpg ;lsG5 . 5f]6f] lbg cjlwsf] nfuL of] pko"Qm hft xf] . u]8f dWod cfsf/sf], xNsf /ftf] tyf uf]nf] x'G5 . cf“vf ulx/f] tyf u'bL xn'sf k“x]nf] /¨sf] x'G5 . o;nfO{ clws ;do;Dd e08f/ ug{ ;lsG5 . o;sf] pTkfbg $)) d]=6g= k|lt x]S6/ jf @) SjLG6n k|lt /f]kgL jf !$ SjLG6n k|lt s¶f ;Dd lng ;lsG5 . @= v'dn /ftf] – @ M– of] hft t/fO{ Pj+ leqL dB]zdf x'G5 . of] 5f]6f] cjlwdf tof/ x'g] hft xf] , o;sf] nfuL sl/a (% lbg cjlw eP k'U5 / pTkfbg #^ d]=6g= k|lt x]S6/ 5 . #= s'lk|m nflndf M of] hft s'lk|m l;Gb'/L ;+u ldNbf] h'Nbf] hft xf] . afnL !)) lbgdf tof/ x'G5 . o;df u]8f l56f] nfUb5 . ct M ^)–&) lbg b]lv g} lgsfn]/ pkof]u ug{ ;lsG5 . u]8f /ftf], uf]nf] tyf dWod cfsf/sf] x'G5 . o;df cf“vf sd ulx/f], u]8f a9L /ftf] tyf /fd|f] x'G5 . o;sf] pTkfbg k|lt k|lt x]S6/ $)) SjLG6n jf k|lt /f]kgL @) SjL6n jf k|lt s¶f !# SjLG6n x'G5 . -v_ dWod cjlwsf hftx?M– != 8]lh/] M–
  • 89.
    of] klg l56f]x'g] hft xf] tyf kj{lto Pj+ t/fO{ b'a} If]qdf o;sf] v]tL ug{;lsG5 . o;sf] af]6 xf]rf], gkm}lng] tyf kftnf] x'G5 . 8f+7 dWod df]6fO{, kft rf}8f tyf xNsf k“x]nf] x'G5 . o;nfO{ sl/a !!) lbg tof/ x'g nfU5 . o;df u]8fsf] lasf; l56f] x'G5 . u]8f xn'sf /ftf], lrNnf], nfDrf] x'G5 . h;sf] cfsf/ Ps lt/ df]6f] / csf]{ lt/ kftnf] eP/ hfG5 . u'bL xn'sf k“x]nf] / ;fx|f] x'G5 . vfgsf] nfuL of] hft ;a} eGbf :jflbnf] 5 . @= sfl8{gn M– l56f] tof/ x'g] t/fO{ tyf kj{lto If]qsf] nfuL of] pQd hft xf] . o;sf] af]6 cUnf], k}mlng] tyf afSnf] x'G5 , 8f+7 df]6f], kft rf}8f tyf xl/of] afSnf] x'G5 . o;nfO{ sl/a !!) lbg tof/ x'g nfU5 . o;df u]8fsf] lasf; l56f] x'G5 . u]8f xn'sf /ftf], nfDrf] cfsf/sf] x'G5 . o;sf] u'bL xn'sf k“x]nf] tyf ;fx|f] x'G5 . o;nfO{ l56f] vgL leqfpg' kb{5 . cGoyf u]8f k'm6g] tyf vf]qmf] x'g] ;Defjgf x'G5 . o;af6 $) d]=6g= k|lt x]S6/ jf @) SjLG6n k|lt /f]kgL jf !$ SjLG6n k|lt s¶f pTkfbg lng ;lsG5 . #= Pg=P;=cfO{= ! M– of] Pp6f j0f{z+s/ hft xf] of] cf=j= @)%$.)%% df bf¨, ;Nofg tyf Ko'7fgsf] laleGg xfjfkfgL If]qdf k|bz{g ul/Psf] yLof] . o;sf] af]6 cUnf] tyf l9nf] x'g] hft xf] . af]6 cUnf], km}lng] tyf :j:y x'G5 . kft rf}8f, df]6f] tyf 8f+7 df]6f] x'G5 . kmn ;]tf] tyf 7'nf] x'G5 . o;sf] pTkfbg Ifdtf %) d]=6g= k|lt x]S6/
  • 90.
    jf @% SjL6nk|lt /f]kgL jf !^ SjLG6n k|lt s¶f x'G5 . of] hft 89'jf /f]usf] w]/} xb;Dd k|lt/f]wL -cj/f]lw_ 5 . $= Pg=P;=cfO{= # M– of] hft klg Pg=P;=cfO{= ! ;+u ldNbf] h'Nbf] vfnsf] 5 / o;sf] pTkfbg Ifdtf%) d]=6g= k|lt x]S6/ jf @% SjLG6n k|lt /f]kgL jf !^ SjG6n k|lt s¶f 5 . %= Pg=P;=cfO{= ^ M– Pg=P;=cfO{= ! h:t} 5 t/ kmnsf] af]qmf ;fx|f], afSnf] / cf“vf /ftf] u'nfjL /¨sf] x'G5 . o;sf] pTkfbg Ifdtf %@ d]=6g= k|lt x]S6/ jf @^ SjLG6n k|lt /f]kgL jf !* SjLG6n k|lt s¶f 5 . ^= v'dn ;]tf] – ! M– t/fO{, leqL dB]z, a]+zL, dWo Pj+ pRr kxf8df ug{ ;lsG5 . afnL tof/ x'g .of] hftsf] cfn' tof/ x'g !!) lbg nfUb5 / pTkfbg #* d]=6g= k|lt x]S6/ 5 . &= hgsb]j M– of] hftsf] cfn' t/fO{, a];L, dWo Pj+ pRr kxf8df ug{ ;lsG5 . afnL tof/ x'gsf] nfuL !!) lbg nfUb5 eg] pTkfbg #( d]=6g=k|lt x]S6/ x'g ;Sb5 . of] cfn' v'dn ;]tf] h:t} 5 . -u_ l9nf] tof/ x'g] hftx?M– != s'lk|m Hof]tL M–
  • 91.
    s'lk|m Hof]tL kj{ltoIf]qsf] nfuL clt pQd hft xf] . o;nfO{ tof/ x'g !!)–! @) lbg nfU5 . o;df u]8fsf] lasf; Psbd l56f] x'G5 . u]8f ;]tf], 7'nf], r]K6f] tyf c08fsf/sf] x'G5 . of] 89'jf /f]usf] cj/f]ws xf] . clws aif{fn] klg o;sf] kmn s'lx+b}g tyf jf6{ -Wart_ /f]usf] cj/f]ws xf] o;nfO{ l56f] lgsfNg' k5{ . cGoyf kmn vf]qmf] / km'6g] ;Defjgf /xG5 . of] hftsf] cfn' 89'jf /f]usf] klg s]xL xb ;Dd k|lt/f]wL xf] . o;sf] pTkfbg #) d=]6g= k|lt x]S6/ jf !% SjLG6n k|lt /f]kgL jf !) SjLG6n k| lt s¶f pTkfbg lng ;lsG5 . @= s'lk|m afbzfx M– o; hftdf 89'jf ;xg ;Sg] clws Ifdtf 5 . af]6 km}lnPsf] afSnf] tyf cUnf] x'G5 . kft rf}8f, 7'nf], xNsf xl/of] tyf 8f+7 slnnf] x'G5 . kmn uf]nf], xNsf k“x]nf], cf“vf uf9f /ftf] x'G5 . o;sf] afnL !@) lbgdf tof/ x'G5 . o; af6 k|lt x]S6/ $) d]=6g= jf @) SjLG6n k|lt /f]kgL jf !# SjLG6n k|lt s¶f pTkfbg lng ;lsG5 . #= 6L ))!@M– of] cfn' nfO{ hfkfgLh cfn' klg eGg] rng 5 . o;sf] af]6 7f8f] tyf uf9f xl/of] x'G5 . o:sf] kmn 7'nf] /ftf] lrNnf] lgs} cfsif{s vfNsf] x'G5 . $= d}Ugd af]g;M– o;sf] af]6 cUnf] tyf lkmsf xl/of] /Ësf] x'G5 . kmnsf] cfsf/ dWod tyf s]lx nfDrf] k/]sf] ;]tf] x'G5 .
  • 92.
    %= ck6'8]6M– of] ;]tf]/Ësf] cfn' xf] . o:sf] af]6 cUnf] tyf lkmsf xl/of] / af]6 cln sl;Psf] x'G5 . ^= la6]M– of] /ftf] cfn' xf] . o;sf] af]6 cUnf] tyf xl/of] x'G5 . kmnsf] cfsf/df 7'nf] x'G5 . pkef]Qmfx?n] of] cfn' nfO{ la|6L; cfn' klg eGg] k|rng 5 . &= :yflgo uf]nf] /ftf]M– o;sf] af]6 7f8f] k/]sf], alnof] / kft uf9f xl/of] x'G5 . af]6 l5lkPtf klg o:sf] af]6df cfn'e]8f nfUb}g . cfn'sf] bfgf ;fgf] uf]nfsf/ t/ b'a} 6'Kkf clnst p7]sf] h:tf] b]lvG5 . of] hftsf] cfn' df};dLdf s]lx u8a8L x'gf ;fy laleGg lsl;dsf /f]ux?n] cfqmd0f ug{ yfNb5 . hUufsf] tof/LM lap /f]Kg' cl3 vghf]t ug]{ eg]sf] la?jfn] kf}li6s cfxf/ tTj lng] 7fp+df h/f l56f] / /fd|f] aLpsf] Jof8 tof/ ug'{ xf] . tfklg oL b'O{ laeflht sfd dWo] Pp6f cyjf b'a} slt k6s rflxG5 eGg] s'/f df6f]sf] lsl;d, lr:ofgsf] l:ytL O{Toflbdf e/ kb{5 . a9L vghf]t ugf{n] df6f]sf s0fx? Psbd vf+lbP/ sl;g hfg ;S5 h;af6 lgDg lnlvt glthf x'g hfG5 . • 6';f l9nf] lg:sg .
  • 93.
    • sd ultnf]la?jf . • h/f ulx/f] hfg / cfn' kmNg lg?T;fxL x'g] / cfn' kmNg] ulx/fO{ sd x'G5 . • vfgf ;f]:g] h/fx? sd lasl;t x'G5g . • df6f]sf] lr:ofg / xfjf sd x'g hfG5 . • h/fsf] ePsf] If]qdf df6f]sf] tfkfqmd al9 x'G5 . • pTkfbsTj 36g hfG5 . la?jf pd|g cuf8L vghf]t eg]sf] aLp /f]kL ;s]kl5 la?jf pd|g'cl3 ef/L aiff{ ePsf] v08df vf;u/L xNsf df6f]df 8Nnf kmf]g]{ xf] . la?jf pd|L ;s]kl5 vghf]t eg]sf] 3f+; lgoGq0f ug{ / 8ofË agfpg ug]{ sfd xf] . hxf+ l;rfO 5 / ;Dej 5, To; If]qdf 8ofË agfP/ cfn' /f]Kg v]t tof/ ul/G5 . t/ cl;lrt If]qdf h/f nfUg] 7fp+df lr:ofg agfpg nfO{ ;dy/ Jof8dfg} cfn' /f]Kg] ul/G5 . 8ofË agfpgfn] lgDg lnlvt kmfO{bfx? x'G5g . • l;rfO ubf{ cyjf aiff{ x'+bf kfgLsf] /fd|f] lgoGq0f x'G5 . • h/f nfUg] 7fp+df df6f]sf] lr:ofg ;+/If0f x'G5 . • xl/of] cfn'sf] ;+Vof sd x'G5 .cfn' a9g] efudf df6f]sf] tfkfqmd 7Ls dfqfdf sfod x'G5 . /f]Kg] lap a:t'sf] tof/LM
  • 94.
    /f]Kg' eGbf cuf8L6';fpg] / sf6g] h:tf cg]sf}+ lap pkrf/x? ul/G5 . 6';fpg] sfd M olb af]6 l56f] pdfg'{ 5 eg] aLp /f]Kg' eGbf cl3 6';fpg nfO{ /fVg h?/L x'G5 . aLp cfn' sDtLdf cf+vf v'n]sf] x'g' kb{5 . 6';f sl/a !.@ ;] =dL cyjf cfwf O{Gr nfdf] ePdf cem} /fd|f] x'G5 . 6';f alnof] x'g' kb{5 . lsgeg] /f]Kg] a]nfdf 6';;f ef+r]/ cyjf 3fp rf]6 nfu]/ /f]usf lhjf0f'n] cfqmd0f ug{ gkfpg . pHofnf] / dWod tfkfqmddf alnof / xl/of 6';fsf] lasf; x'G5 . aLp zfl//Ls pd]/n] k'/fgf] x'g] a]nfdf /f]Kg' eGbf klxn] 6';fpg nufpg' kb{5 . cfn'sf] aLp sf6g]M aLpsf] cfn' sf6g] w]/} 7fp+df rlncfPsf] ;fdfGo rng g} xf] . of] k|rngn] ubf{ cfn' jfnLdf Psf tL/ /f]u km}nfpg] sfd ub{5 eg] csf] { tL/ sf6LPsf] aLpg} ;8g hfg] x'G5 . aLp s'lxg] / /f]u sd ug{sf] nfuL tnsf a'+bfx?df Wofg lbg' h?/L x'G5 . • k'/fgf] cfn'nfO{ sf6g' x'+b}g . • w]/} /f]usf hLjf0f' ePsf] aLp cfn' gsf6g] . • sfl6Psf ;tx nfO{ ;'Sg glbg] . • cfn' sf6g' jg]{ l:ytLdf tLvf] /f]u /lxt kf/]sf] rSs'sf] k|of]u ug]{ . • cfn' sf6g' eGbf klxn] /f]u lgjf/s pkrf/ ug]{ .
  • 95.
    • /f]Kg' eGbf@ lbg klxn] aLp cfn' sf6g] / sl/j !% l8u|L ;]G6Lu|]8 tfkfqmd ePsf] 7fp+df /fv]/ kq hDg lbg] . • k|To]s aLpsf] 6'qmfdf @ b]lv # j6f 6';f /xg lbg] . • tfhf sf6LPsf] ;txdf 8fO{y]g Pd $% jf a]le:6Lg @ b]lv # u|fd k|lt ln6/ kfgLdf 3f]n agfO{ pkrf/ ug]{ . aLpsf] ;fO{h, aLpb/ / /f]Kg] b'/LM -s_ aLpsf] ;fO{h - k|sf/_ @% blv %) u|fd ;fO{h ePsf] aLpsf] 6'qmf cS;/ u/L cfn' pTkfbgsf nfuL k|of]u ug'{ a]; x'G5 . -v_ aLp b/ /f]Kg] b'/L aLpsf] ;fO{h Ps /f]kgLsf] nfuL rflxg] aLp ^% x !% !) u|fd %) s]=hL &) x @) @) ,, &) ,, &) x @% @) ,, %% ,, &) x @% @% ,, &) ,, &) x @% #) ,, *) ,, &) x @% $) ,, !)%,,
  • 96.
    &% x #)%) ,, !!),, /f]Kg] ;doM cfn' /f]Kg] ;do d'Vo u/L /f]Kg] a]nf / To;kl5 eI{ /xg] tfkfqmd /]s8{df e/ kb{5 . la?jf x's{g] laleGg ;dosf] cfaZos tfkfqmd nfO{ ;'xfpg] u/L /f]Kg] sfo{ tflnsf ldnfpg' kg]{ x'G5 . lsgeg] la?jf x's{g] laleGg ca:yfsf] df6f]sf] tfkqmdn] 6';f pd|g], h/f a9g], cfn' aGg] / a9g] tyf cGtdf pTkfbsTjnfO{ c;/ kf5{ . /f]Kg] lbgn] klg vlgh cfxf/f tTjx? vf;u/L gfO{6|f]hg ;+u cfk;L n]gb]g k| s[ofdf c;/ ub{5 . • la?jf pd|g] / lasf; x'g] b]lv cfn' aGg] ;do ;Dd df6f]sf] tfkfqmd a9L ePdf l56f] pd|g] / a9g] x'G5 , t;y{ oL a]nfdf tfkfqmd 36g' afG5lgo x'+b}g . • cfn' aGg] / o;sf] lasf; x'g] ca:yfdf df6f]sf] tfkfqmd sd x'g' cfn' kmNgsf nfuL a9L ;'xfp+bf] x'G5 . o; a]nfdf a9L tfkfqmd ePdf pTkfbsTj 36g hfg] x'G5 . • cfn' 7'nf] eP/ a9g] / l5KkLg ;'?x'g] avtdf df6f]sf] tfkfqmd a9L ePdf pTkfbsTj a9L x'G5 . • /f]Kg] ;dodf xfjfsf] tfkfqmd a9L eof] eg] pd|g] / To;kl5 a9g] ;dodf c;/ kfb{5 .
  • 97.
    • t/fO{ If]qdf/f]Kg] ;do To;a]nf x'G5, ha clwstd tfkfqmd #)—#@ l8u| L ;]Nl;o; x'G5 / cfn' aGg Tolta]nf x'G5, ha Go"gtd tfkfqmd !%—@) l8u| L ;]Nl;o; x'G5 . • kxf8df clwstd tfkfqmd @)—@@ l8u|L ;]Nl;o; / Go"gtd tfkfqmd !@—! % l8u|L ;]Nl;o; k'Ubf cfn' /f]Kg] sfd z'? x'G5 . • vf; cfn' /f]Kg] ;do pRr kxf8df==============r}q / a}zfv, h]i7 / cfiff9, kmfNu'0f / r}q . • ,, ,, dWo] kxf8df============== df3 / kmfNu'0f, efb| dlxgf . • ,, ,, tNnf] kxf8df============= sflt{s / d+l;/ dlxgf . • ,, ,, t/fO{df===================== sflt{s, d+l;/ / kf}if dlxgf . cfn' /f]Kg] tl/sfM • p7fO{Psf] 8ofË - Jof8_ leq 3';f/]/ . • klxnf] ;dy/ Jof8df /f]Kg] / To;kl5 5f]Kg ps]/f lbg] . • ;dy/ hldgdf s'n];f] agfpg], To;kl5 dn / aLp xfNg] df6f]n]] 5f]Kg] / ;Dofpg] . • hldg vg]/ v's'nf] agfpg], To;kl5 dn / aLp xfNg] df6f]n] 5f]Kg] / ;Dofpg] . • df6f]sf] l9:sf] agfP/ aLp 3';fP/ /f]Kg] .
  • 98.
    cfn'sf] aLof+ af6cfn' v]tL k|lalw k[i7e"ldM– cfn' Ps t/sf/Lsf] ?kdf nLO{g] afnL xf] . o;df kfO{g] kf}i6Lssf] b[i6Lsf]0fn] cfn' Ps pQd vfB kbfy{df klg ulgG5 . o;df pknJw x'g ;Sg sfaf] {xfO{8|]6 k|f]6Lg tyf vlgh kbfy{n] ubf{ vfBfGgsf] cefjdf o:sf] lgs} 7'nf] dxTj x'g cfp+5 . csf]{ cy{df eGg' kbf{ cfn' Ps ;a} t/sf/Lsf] /fhf xf] . lsgeg] h'g;'s} t/sf/Ldf klg of] ;lhn} ldNg ;Sb5 / :jfp+5 klg . cfn' lxdfnL e]usf dflg;x?sf] nfuL vfBfGgsf] abnfdf k|of]u u/]sf] kfO{G5 . o;sf] cnfjf o:tf :yfgx?df cfn's} bfn / cfn's} crf/ agfO{ vfg] klg Tolts} rng b]lvG5 . g]kfn ef}uf]lns w/ftlno Pad hnafo"sf] k|r'/ lalawtfsf] / las6tfsf] b]z ePsf] x'gfn] clwstd s[ifs ;+Vofdf Go"gtd] e"–:jldTj, cw{ a]/f]huf/ tyf a]/f]huf/ dlxnfx?sf] afx'Notf ePsf]n] pQm hgzQmLnfO{ kl/rfng ug{sf] nfuL laBdfg u'0f:t/ o"Qm aLp cfn'sf] cefjnfO{ kl/k"lt{ ug{ "laof+ af6 cfn' v]tL" u/L sd eGbf sd nufgL ug]{ / pTkfbsTjdf a[l4 Nofpg ;lsPsf] v08df s[lif If]qsf] lasf;df 7'nf] ;]jf 6]jf ldNg ;Sg] b]lvG5 . cfn'sf] aLof+ eg]sf] s] xf] ?
  • 99.
    cfn'sf] af]6df km'nnfu]/ uf]ne]8f h:tf] kmn kmNb5 / oLg} kmn leq ePsf aLof+x?g} vf; cfn'sf] aLp tyf aLof+ x'g . oL aLof+x? nfO{ ;fjwfgL ;+u pkof]u u/]/ cfn' v]tL Joa;foLs :t/df ;Dej x'g yfn]sf] 5 . cfn'sf] laof+ af6 v]tL ubf{ x'g] kmfO{bfx?M– • Ps /f]kgL If]qkmnsf] nfuL ;fgf ;fgf cfn'sf] bfgf -k|L a]l;s l;8_ tof/ kfg{sf] nfuL @ u|fd dfq cfn'sf] aLof+ k|ofKt x'G5 eg] Ps /f]kgL If]qkmnsf] nfuL Jof8df a]gf{ tof/ kf/L /f]Kgsf] nfuL $=% u|fd aLof+ k|ofKt x'G5 . h;n] ubf{ s'n pTkfbg nfutnfo{ 36fpg d4t ub{5 . • cfn'sf] aLof+ Ps :yfg af6 csf]{ :yfgdf ;lhn} ;+u x'nfs jf vNtLd} af]s]/ nfg ;lsG5 . • aLof+ af6 cfn' v]tL ubf{} e08f/sf] ;dZof sd x'g'sf] ;fy} e08f/0f vr{ hf]luG5 . • aLpsf] nfuL k|of]u x'g] cfn' vfgsf] nfuL k|of]u ug{ ;lsG5 . • cfn'df x'g] laleGg xflgsf/s /f]u tyf sL/fn] afnL ;vfk kfg{ ;Sb5 . cfn'sf] aLof+df o:tf] /f]u tyf sL/fx? nfUg] 8/g} x'+b}g / ePtf klg aLp pkrf/ ug{ ;lhnf] x'G5 . u'0f:tl/o aLp cfn'sf] cefjn] cfn' v]tL x'g g;s]sf] 7fp+x?df cfn' v]tLsf] la:tf/sf nfuL aLof+ Ps lasNk x'g ;Sb5 .
  • 100.
    • cfn'sf] aLof+x?a0f{z+s/ hftsf] x'g] x'gfn] / 89'jf /f]u ;xg ;Sg] ePsf]n] o;sf] k|of]u ubf{ cfn'sf] pTkfbsTj a9L b]lvPsf] 5 . t;y{ cfn' v]tL af6 s'n cfDbfgL a9L x'G5 . xfn k|rlnt cfn' aLof+sf hftx?M– -s_ Pr=kL=o; ../^& -v_ Pr=kL=o; ./!# g;{/L Jof8sf] tof/LM– /fd|/L vghf]t u/L Ps dL6/ rf}8fO{ / cfaZostf cg';f/sf] ndfO{ ePsf] Jof8 agfpg' xf]; . ;fwf/0ftof dflyNnf] ;txsf] df6f]df laleGg lsl;dsf /f]usf lhjf0f', sL/f tyf 3f+;sf aLpx? x'g ;Sg] ePsf]n] sl/a $ OGr hlt dfyLsf] ;txsf] df6f] x6fO{ lbg' xf]; . ld>0f tof/ ug{sf] nfuL cGo 7fp+ af6 hldgsf] ;tx eGbf @ lkm6 tnsf] df6f] vg]/ Nofpg' xf]; clg o; df6f]df ! efu /fd|/L kfs]sf] uf]a/ dn, k|lt au{ ld6/sf] b/df l8=P=kL !& u|fd, o"l/of !@ u|fd / Do"l/o6 ckm kf]6f; !& u|fd xfnL /fd|/L df6f]df ldnfpg' xf]; . o;/L ldnfPsf] df6f] @ OGr htL cUnf] x'g] u/L Jof8sf] lgdf{0f ug'{ xf]; / /fd|/L ;Dofpg' xf]; . aLp b/M– Ps /f]kgL hUufsf] nfuL ;fgf ;fgf cfn'sf] bfgf pTkfbg ug{ !@ au{ ld6/ / @ u|fd cfn'sf] aLof+ k|ofKt x'G5 / o; af6 sl/a $) s]=hL ;fgf ;fgf cfn'sf] aLp
  • 101.
    -k|L a]l;s kf]6of6f]l;8_ pTkfbg ug{ ;lsG5 . olx aLp csf]{ aif{ Ps /f]kgL If]qkmndf cfn' v]tL ug{ k'Ub5 . a]gf{ pTkfbgsf] nfuL $=% u|fd cfaZos kb{5 . aLof+ s;/L /f]Kg]? cfn'sf] aLof+nfO{ Jof8df /f]Kg' eGbf Ps lbg cufa} ;kmf kfgLdf lehfP/ /fVg' xf]; . tof/ ul/Psf] Jof8sf] df6f] ;'Vvf 5 eg] xNsf tj/n] l;rfO{ ug'{xf]; -df6f]df lr:ofg x'g' kb{5 eGg] s'/f ge'Ng' xf];_ aLof+ /f]Kbf ;fjwfgL ;+u Ps aLof+ b]lv csf]{ aLof+sf] b'/L !=% -8]9_ O{Gr / Ps nfO{g b]lv csf]{ nfO{gsf] b'/L !) O{Gr sfod /fVg' xf]; . aLp /f]Kbf ;f]emf] kf/]/ xftsf] rf]/ cf}+nfn] s'n];f] agfpg' xf]; clg k|To]s 8f]adf @.# bfgf cfn'sf] aLof+ v;fNg' xf]; . aLp v;fNg] sfd k'/f x'gf ;fy a'/a'/fp+bf] dn cyjf cuf8L agfO{Psf] dn df6f]sf] ld>0fn] xNsf ;+u 5f]kL lbg' xf]; . 5fkf] lbg] sfdM– cfn'sf aLof+x? /fd|f] ;+u pdfg{sf] nfuL kfgLn] lehfPsf] h'6sf] af]/f , k/fn jf ;'s]sf] v/n] aLof+ gpd|] ;Ddsf] nfuL Jof8 5f]kL /fVg' xf]; / Jof8df lr:ofg sfod} /fVgsf] nfuL xhf/Ln] b}lgs jf Ps lbg la/fP/ kfgL lbg ge'Ng' xf]; . o;/L nufO{Psf] cfn'sf] aLof+ pd|g a9Ldf Ps xKtf nfUg ;Sb5 t/ aLof+ pd|] xf]nfgsL elg $.% lbg k'Ugf ;fy Ps 5]p af6 5fkf] x6fO{ lgofn]/ x]g'{ kb{5 / pd|
  • 102.
    L ;s]sf] ePxNsf tj/n] 5fkf] x6fO{ lbg' kb{5 . o:sf] sfd ;s]e/ lbp+;f] s8f 3fddf ug'{ x'+b}g . uf]8d]n ug]{M– uf]8d]nsf] qmddf emf/x? ;fjwfgL ;+u pv]Ng' xf]; . Ps} 7fp+df w]/} a]gf{ pd|]sf /x]5g eg] ultnf] a]gf{nfO{ 5f8L c? pv]n]/ x6fO{ lbg' xf]; . /f]u nfUg] ;Defjgf b]lvPsf 8fO{y]g Pd–$% cyjf a]le:6Lg @=% u|fd k|lt nL6/ kfgLsf] b/df 3f]n agfO{ la?jfsf] h/f ;d]t leHg] u/L 8|]GrLË u/L lbg' xf]; . o"l/of dn lbg] sfdM– cfn'sf] la?jf pd|]sf] @ xKtf kl5 /fd|f] ;+u ;k|]sf] gkfO{Pdf ! u|fd ol/of k|lt nL6/ kfgLsf] b/df 3f]n]/ :k|] ug'{ xf]; . la?jf ;fg]{sfdM– sl/a @%–#) lbgsf la?jfx? :yfgfGt/ ug{ nfossf x'G5g . ;/b/ Ps /f]kgLsf] nfuL $%)) la?jf cfaZos kb{5 . oL la?jf kl/k"lt{ ug{ sl/a $=% au{ld6/ If]qkmnsf] Jof8 cfaZos kb{5 . la?jf ;fg{sf] nfuL &.* O{Gr p7]sf] @ lkm6 km/ssf] 8ofË agfO{ Ps a]gf{ b]lv csf]{ a]gf{sf] b'/L *.( O{Gr km/s kf/L a]gf{ ;fg'{ xf]; . ps]/f lbg] sfdM–
  • 103.
    la?jf ;f/]sf] @%.#)lbgdf klxnf] ps]/f, csf]{ @% lbgdf bf]>f] ps]/f / o;sf] @).@% lbgdf t]>f] ps]/f lbg' kb{5 . sl/a () lbgdf cfn' vGg ;lsg] x'G5 . cfn'sf] e08f/0f tyf ahf/ Joa:yfkg c? afnLsf] t'ngfdf cfn' Ps} k6s tof/ x'g] afnL ePsf] x'gfn] Ps} k6sdf cfn' vgL leqofpg] sfd jf ahf/df laqmL ug]{ sfd u/L xfNg' kb{5 . olb cfn' t'?Gt laqmL x'g ;s]g eg] s'lxg / sL/f nfUg af6 arfO{ /fVg plrt lsl;dsf] e08f/sf] Joa:yf x'g h?/L x'G5 . cfn' e08f/0f ubf{ Wofg lbg' kg]{ s'/fx?M != vfg] cfn'sf] nfuL c+Wof/f] tyf 708f 7fp+ e08f/0fsf] nfuL pko"Qm x'G5 . @= aLp cfn'sf] nfuL e08f/0f ubf{ pHofnf] cfpg] 7fp+ t/ ;f]em} 3fd gkg] { 7fp+ x'g' k5{. #= e08f/ sf]7df lr;f] cfjxjf x'g' h?/L x'G5 . $=cfn' e08f/ ug]{ sf]7f xfjfbf/ x'g' kb{5 hxf+ lr;f] xfjf tn af6 l5g]{ / tftf] xfjf dfyL af6 hfg ;Sg] u/L sf]7fsf] k|aGw ldnfpg' kb{5 . %= cfn' e08f/ ug]{ sf]7fdf 3fd kg{ lbg' x'+b}g / kfgL tyf w'+jf /lxt x'g' kb{5 . cfn' e08f/sf tl/sfx?M != lzt e08f/ M—o; lsl;dsf] e08f/sf] nfuL laB'tLo zQmLsf] cfaZos kg] { x'G5 . ctM lah'nL gePsf] :yfgx?df of] k|sf/sf] e08f/ c;Dea x'G5 . o; lsl;dsf] e08f/df cfn' /fVgsf] nfuL cfn' l5KkLPsf] gsf6LPsf], s'g} klg bfu
  • 104.
    gnfu]sf],gv'O{lnPsf] / cfn';8fpg] vfNsf lhaf0f' gePsf] x'g' kb{5 . o; vfNsf] e08f/df ;fk]IfLs cfb|tf *)—() k|ltzt, tfkfqmd @—% l8u|L ;]Nl;o; sfod ug{ h?/L x'G5 .o;f] ugf{n] e08f/ ul/Psf] cfn' 6';fp+b}g / rfp/L kg]{ af6 klg arfp+5. @= /:6Ls e08f/ . :yflgo e08f/M— o; lsl;dsf] e08f/ lztn 7fp+ vf; u/]/ ? vsf] 5xf/L jf 3/ tfy uf]7sf] 5xf/Ldf kg]{ u/L k/fn cyjf ux'+sf] 5jfnLsf] 5fgf agfO{ /flvG5 . o; lsl;dsf] e08f/ sf7sf] %—& cf]6f sf7sf] tvtf jf v08x? agfO{G5 . oL v08x? sf7sf 6f]s/L h:tf b]lvG5g . olx 6f]s/L dfyL cfn' lkmhfP/ /flvG5 . ahf/ Joa:yfkgM— xfd|f] b]zsf] kl/k|]SIfdf laleGg ef}uf]lns If]qx?df laleGg df};d cg';f/ cfn' v]tL ul/G5 . laleGg xfjfkfgL kfO{g] ePsf]n] k|fs[lts a/bfg sf] sf/0f nuftf/ tfhf cfn'sf] cfk"tL{ aif}{e/L ug{ ;lsG5 . cfn' pTkfbg If]qdf df};dL pTkfbg / vkt If]qdf a]df};dL vkt e} lbgfn] vfg] cfn'sf] Jofkf/ /fd|f] 5 . laleGg 7fp+sf] :yfgLo ahf/ efpsf] l7s l7s hfgsf/L s[ifsx? nfO{ pknJw x'g ;s]sf] v08df pgLx?n] plrt d'No kfO{ k|ofKt dfqfdf cfDbfgL a9fpg ;Ifd x'g ;Sg]5g . ahf/sf] lsl;dM—
  • 105.
    != ;6xL ahf/M—b'u{d kxf8L If]qx?df cem} klg k/Dk/fut ?kdf cfn'sf] Jofkf/ ul/g] k|rng 5 . pRr kxf8 / oftfoft ;'lawf gePsf n]sfnL If]qx?df pTkflbt cfn' dWo] vf]r tyf a];L If]qx?df af]s]/ nfg] / pQm cfn' af6 wfg, ds}, ux'+, sf]bf] cflb vfBfGg ;+u ;f6]/ Jofkf/ ug]{ k|rng laBdfg 5 . @= u|fdL0f jf :yflgo ahf/M—cfn' pTkfbg If]qsf] j/k/ k|f/DeLs jf u|fdL0f ahf/ /x]sf] x'G5 . pTkfbsx?n] cfn' vGg] lalQs} tf}n g36f]; eGgfsf nfuL o:tf] ahf/df laqmL ug]{ ub{5g . #= ;+sng ahf/M— oL ahf/x? s[ifsx?sf] nfuL Hofb} dxTjk"0f{ x'G5g . o:tf ahf/x? kxf8sf] km]bL jf cfn' pTkfbg If]qsf] lardf cal:yt x'g ;Sb5g . o:tf ahf/df pTkfbsx?n] :yflgo oftfoft sf] ;fwg fj af]s]/ nuL ;+sng stf{nfO{ laqmL ub{5g . $= yf]s jf d'Vo ahf/M—o:tf] ahf/x? b]zsf] d'Vo d'Vo zx/df laBdfg 5g . h:} sf7df08f}sf] sfnLdf6L, kf]v/f , a'6jn, e}/xjf , g]kfnuGh, la/uGh, la/f6gu/ cflb. a]df};dL ahf/M—kxf8df :yfgLo prfOsf] cfwf/df a}zfv dlxgf b]lv cfiff9 dlxgf ;Dd cfn' vGg] sfd x'G5 . o; ;dodf cfn' lg}s} ;:tf] dflgG5 . a}zfv, h]i7df vg]sf]
  • 106.
    cfn' lzt e08f/df/fv]/ efb| b]lv sflt{s ;Dd a}df};dL cfn'sf] ?kdf ahf/df dxËf] efpdf laqmL ul/G5 . • pkTosf / xf]rf vf]r a];Lx?df sflt{s dlxgfdf cfn' vGg] sfd x'G5 . of] cfn'n] lgs} /fd|f] efp k|fKt ub{5 . • t/fO{ If]q af6 kf}if dlxgfdf k|z:t cfn' ahf/df cfp+5 / o;a]nf cfn'sf] ahf/ efp k| efljt x'g yfNb5 . • kxf8 af6 km]/L r}q dlxgf b]lv cfn' ahf/df cfO{ k'Ub5 . • g]kfndf d+l;/ dlxgf b]lv cfiff9 ;Dd tfhf cfn' ahf/df kfO{g] ePsf] x'gfn] e08f/ u/]sf] cfn' efb| b]lv sflt{s ;Dd ahf/ efp kfp+5g .