! 	kl/ro
ul/jb]lv wgL;Ddsf] efG5fdf
t/sf/L / crf/df k|of]u ul/g]
le6fldg P, aL!, aL$, ;L cflb tyf
SoflN;od / kmf]:km/; k|z:t dfqfdf
kfOg] ax'pkof]uL t/sf/L afnL xf] .
@ 	xfjfkfgL
Gofgf] xfjfkfgL / 3fd nfUg]
df};d rflxG5 . o;n] a9L jiff{ /
t'iff/f] ;xg ;Sb}g .
# 	 pko'Qm hftx¿
pGgt hftx¿df lj=P;=P;=–@), l;=Pn=–!!#!,
u]|:sf]–!, nK;Lu]8], dgk|]s;, cflb .
a0f{z°/ hftx¿df laz]if, dlgiff, c+s'z, O{G8f]d–
(%)@, OG8f]d–(*)@, lxd;f]xfgf, l;l/;, nIdL,
;''/Iff, ;[hgf, cn/fp08/, cflb .
ð
ð
uf]ne]+8f v]tL k|ljlw
Illustrations courtesy FAO Nepal. uf]ne]+8f v]tL k|ljlw
$ 	/f]Kg] / afnL lng] ;do
dlxgf
If]q j} h] c ;f ef cf sf d+ k' df kmf r}
pRr kxf8
dWo kxf8
t/fO{÷
leqL dw];
-hft, :yfgLo xfjfkfgL / k|ljlw cg';f/ nufpg] / afnL lng] ;do km/s x'G5 ._
% 	df6f]
k|z:t k|f·fl/s kbfy{ / lkPr dfg ^
b]lv ^=% ePsf] df6f] pko'Qm x'G5 .
s'v'/fnfO{ ;f]Q/ jf lk“h8fdf
kflnG5 . g]lko/, :6fOnf], h}, s]/fp,
af]8L, cflb nufpg] .
^ 	hUufsf] tof/L
ulx/f] x'g] u/L hUufsf] vghf]t ug{] .
 	aLp b/
aLpM k|lt /f]kgL !) u|fd
‑k|lt s67f ^=^ u|fd_
a]gf{M k|lt /f]kgL !@))–!%))
-k|lt s67f *))–!)))_
ð
ð
!)–!% ;]=dL=
#) ;]=dL=
Illustrations courtesy FAO Nepal. uf]ne]+8f v]tL k|ljlw
* 	dnvfb
dnvfbsf] dfqf /f;folgs dnsf] kl/df0f df6f]sf]
pj{/fzlQm, cl3Nnf] afnL, sDkf]i6 dnsf] kl/df0f
/ afnLsf] hftdf e/k5{ . cfjZostf cg';f/ emf]n
dn tyf ;IdtŒj ‑SoflN;od_ k|of]u ug{] .
dnvfb k|lt /f]kgL k|lt s67f slxn]
sDkf]i6
!)))–!%))
s]=hL=
^^)–!)))
s]=hL=
hdLg tof/L ubf{
l8PkL	 =) s]=hL= $=^ s]=hL= hdLg tof/L ubf{
kf]6f;	 =) s]=hL= $=^ s]=hL= hdLg tof/L ubf{
o'l/of	
@=% s]=hL= != s]=hL= a]gf{ /f]k]sf] @) lbgdf
@=% s]=hL= != s]=hL= kmn nfUg] a]nfdf
gf]6 M ;Dej ePdf lkgf !)) s]=hL= / af]gldn %)–!)) s]=hL= k|lt /f]kgL ‑lkgf ^^ s]=hL= /
af]gldn ##–^^ s]=hL= k|lt s67f_ sf b/n] k|of]u ug]{ .
8ofª agfO;s]kl5 a]gf{ /f]Kg' !% lbg
cl3 k|lt vf8n uf]7]dn # b]lv $
s]=hL=, l8PkL @) u|fd / kf]6f; ^ u|fd
/fVg] . afof]hfd, lh° / af]/]S; k|lt
/f]kgL !÷! s]=hL= -k|lt s67f )=
s]=hL=_ sf b/n] lbg] .
a]gf{ /f]k]sf] !* b]lv @)
lbg leq k|ltaf]6 o'l/of
!) u|fd / kmn nfUg]
a]nfdf k'gM k|ltaf]6 !)
u|fd o'l/ofn] 6k 8«]l;·
ug]{ .
ð
ð
ð !) u|fd
o'l/of
!) u|fd
o'l/of
)	 !	 @	 #	 $	 %	 ^	 	 *xKtf
Illustrations courtesy FAO Nepal. uf]ne]+8f v]tL k|ljlw
( 	la?jfsf] pd]/ / ;fg]{ tl/sf
8ofªdf xf/sf] b'/L % ;]=dL= /
af]6b]lv af]6sf] b'/L ^) ;]=dL=df
/f]Kg] .
sl/j @) b]lv @% lbgsf] # b]lv $
kft] xf]rf] / df]6f] a]gf{ ;fg]{ .
a]gf{ ;f/]sf] # b]lv $ lbg leq a]gf{
d/]sf] 7fp“df gof“ a]gf{ k'gM ;fg{] .
!)	yfFj|mf lbg]
8ofªdf /f]k]sf] uf]ne]8fnfO{ k|To]s
nx/df $ af]6sf] aLrdf cUnf]
hftdf !) ;]=dL= / xf]rf] af]6df
% ;]=dL= cUnf] yf“qmf lbg] .
pQm yf“qmf]df hdLgb]lv klxnf] ef6f
#) ;]=dL= dfly / cGo ef6f #) b]lv
$% ;]=dL=sf] km/sdf 8f]/L jf
;'tnLn] af“w]/ # b]lv $ txdf
nufpg] .
ð
ð
ð
ð
ð
aLp /f]Kg] @)–@% lbgsf] a]gf{
;fg{ tof/ x'G5 .
^) ;]=dL= % ;]=dL=
Illustrations courtesy FAO Nepal. uf]ne]+8f v]tL k|ljlw
!! sfF65fF6
xf]rf] hftsf] af]6df z'?df cfPsf @ j6f;Dd d'gf
x6fpg] .
nfdf] af]6df z'?b]lv d'Vo sf08dfq /fvL d'Vo
sf08 / kftsf] aLrdf knfPsf] d'gf x6fO{ lbg] .
la?jf kftnf] -() b]lv !)) ;]=dL= km/sdf_ /f]lkPsf]
/ dnvfb k|z:t lbOPsf] 5 eg] la?jf $% ;]=dL=
nfdf] ePkl5 d'Vo sf08 / kftaf6 cfPsf] b'O{j6f
d'gf /fvL pQm d'gfnfO{ Ps tkm{ / csf]{ d'gfnfO{
;f6f÷ef6fsf] csf]{tkm{ nu]/ af“Wg] .
cUnf] x'g] hftdf Ps af]6df d'Vo @ xf“uf dfq /xg]
u/L kl5 af]6 a9b} uPkl5 tNnf] efusf] d'gf tyf
kx+]nf] / /f]uL kftx¿ x6fpg] .
af]6df grflxg] efudf d'gf b]lvg] lalQs} x6fpg] /
cGoyf To;n] vfBtTj vfO lbG5 / af]6nfO{ sdhf]/
agfp“5 .
ð
ð
ð
ð
ð
!% b]lv @) ;]=dL=
$% ;]=dL=
Illustrations courtesy FAO Nepal. uf]ne]+8f v]tL k|ljlw
!@ uf]8d]n
cfjZostf cg';f/ # b]lv $ k6s
uf]8d]n u/L ps]/f nufpg] /
afnLnfO{ emf/kftd'Qm /fVg] .
!# l;+rfO{ / lgsf;
uf]8d]n u/]kl5 / o'l/of dn
/fv]kl5 l;+rfO{ ug{]{ .
kfgL hDg glbg] .	
!$ afnL lng]
hft cg';f/ a]gf{ /f]k]sf] *) b]lv
!%) lbg;Dd uf]ne]8f l6Kg ;lsG5 .
6f9fsf] ahf/df laqmL ug{ xl/of]af6
xNsf kx]+nf] /ª r9g yfn]kl5 /
glhssf] ahf/df kx]+nf]–/ftf] /ª
r9]sf] kmn l6Kg] .
!% pTkfbg
hft / Joj:yfkg cg';f/ k|lt /f]kgL
!%))–#))) s]=hL= ‑k|lt s67f !)))–
@))) s]=hL=_ pTkfbg x'g;S5 .
ð
ð
ð
ð
Photo: Fintrac
Illustrations courtesy FAO Nepal. uf]ne]+8f v]tL k|ljlw
! kl/ro
PsLs[t zq'hLj Joj:yfkg eg]sf]
ljleGg tl/sfx¿sf] ;d'lrt
k|of]uaf6 afnL lj?jfsf /f]u,
sL/f, emf/kft, r/f, d';f, cflbsf]
Joj:yfkg ug{' xf] .
of] cfly{s ¿kn] sd vlr{nf],
jftfj/0fLo b[li6sf]0fn] bLuf] /
:jf:Yosf b[li6sf]0fn] sd
xfgLsf/s ljlw xf] .
o;df ef}lts, oflGqs, h}ljs ljlw
k|of]u ul/;s]kl5 cfjZos k/]
dfq /f;folgs ljiffbLsf] ;s];Dd
sd k|of]u ul/G5 .
@ 	d'Vo l;4fGtx¿
:j:y afnL pTkfbg .
v]taf/Lsf] lgoldt
cjnf]sg .
ldq hLjsf] ;+/If0f
ug]{ .
s[ifsnfO{ a9L bIf
agfpg] .
ð
ð
ð
ð
ð
ð
ð
uf]ne]8fafnLdf PsLs[t zq'hLj Joj:yfkg
Photo: Fintrac
Photo: Colorado State
University
Photo: Clemson University Photo: Jack Dykinga
uf]ne]+8f v]tL k|ljlw
# k|d'v sL/f, /f]u tyf emf/kft / ltgsf] lgoGq0f ljlw
Photo: Clemson University
Photo: Fintrac
#=! d'Vo sL/fx¿
s_ kmnsf] ujf/f]
of] sL/fsf] nfef{n] uf]ne]8fsf]
kmnleq a;L kmn vfG5 / kmn
s'lxG5 . nfef{sf] z/L/sf] cfwf efu
kmn leq x'G5 eg] cfwf efu aflx/
b]lvG5 . o;sf] lgoGq0fsf nflu M
afnL nufPsf] 7fp“sf] lgoldt
cjnf]sg ubf{ nfef{ / kmn
b]lvPdf gi6 ug]{ .
uf]ne]8f /f]Kg' eGbf !% lbg klxn]
kf;f] afnLsf] ¿kdf k|lt /f]kgL @%
j6f -k|lt s67f !_ ;o{d'vL kmnsf
af]6x¿ /f]k]df k'tnLn] uf]ne]8fsf]
;§f ;o{d'vLsf] af]6df kmn kfb{5 /
;o{d'vL af]6df ePsf kmn /
nfef{x¿ gi6 ug{ ;lhnf] x'G5 .
Pg=kL=eL=÷x]nL;fO8 h:tf
ljiffbLsf] k|of]u ug]{ jf lgddf
cfwfl/t h}ljs ljiffbL k|of]u ug]{ .
! s]=hL= lgdsf] bfgf ! ln6/
kfgLdf # /ft lehfpg] / pQm
/;df # ln6/ kfgL yk]/ la?jf /
kmndf :k|] ug]{ .
x]nLn'/ kf;f]sf] k|of]u u/L efn]
k'tnLnfO{ gi6 ug]{ .





Photo: Fintrac
uf]ne]+8f v]tL k|ljlw
d'Vo sL/fx¿ ===
v_ ;]tf] lem+uf
;–;fgf dl;gf ;]tf lem+ufn] la?jfsf]
ljleGg efuaf6 /; r';]/ vfG5g /
efO/;hGo /f]ux¿ klg ;fb{5g .
o;sf] lgoGq0fsf nflu M
n;'g, lh/] v';f{gL / lgdsf] kft jf
kmn a/fa/ ld;fO{ /; lgsfnL @
ld=ln= k|lt ln6/ kfgLdf ld;fP/
–!) lbgsf] km/sdf slDtdf
# k6s 5g]{ .
gfO6«f]hgo'St dn ;Gt'lnt dfqfdf
k|of]u ug]{ .
r/f, dfs'/f, :qL :jfefjsf] vk6]
sL/f, ldl/8 ju / af?nfx¿n] ;]tf]
lem+ufnfO{ vfg] x'“bf logsf] ;+/If0f ug]{ .
of] ls/fsf] k|efjsf/L lgoGq0f ug{
!)) d];sf] gfOngsf] hfnLn]
g;{/Lsf la?jfnfO{ 9fSg] .
#=@ d'Vo /f]ux¿
s_ k5f}6] 89'jf
;'?df kftsf] 6'Kkf, 5]p, e]6g'sf] efu /
aLr efudf sfnf] wAafx¿ b]lvG5g .
kl5 xf“ufkft, 8f“7 / kmn ;a}lt/ /f]un]
cfqmd0f u5{ . o;sf] lgoGq0fsf nflu M
/f]u ;xg] hftx¿ O08d (%)@,
;[hgf nufpg] .





Photo: Wikimedia
Photo: LIBIRD
Photo: Martin P. Hill, Bugwood.org
Photo: Fintrac
uf]ne]+8f v]tL k|ljlw
d'Vo /f]ux¿ ===
3'DtL afnL ckgfpg], plrt b'/Ldf la?jf nufpg]
/ ;/;kmfO{ ug]{ .
/f]u b]vf k/]df Dofgsf]h]a @=% u|fd k|lt ln6/
kfgLdf ld;fP/ kftsf] tNnf] efudf ;d]t kg]{ u/L
 lbgsf] km/sdf @ b]lv # k6s 5g]{ .
v_ kft a6fl/g] /f]u
/f]u nfu]sf af]6sf kftx¿ 3'ld|P/
dflylt/ kms{G5g . kftx¿ lkmsf
kx]+nf] / ;–;fgf x'G5g . /f]uLaf]6 sd
kmNg] jf kmn g} gnfUg] klg x'G5g .
o;sf] lgoGq0fsf nflu M
/f]u cj/f]ws hft O08d (%)@,
nIdL nufpg] .
of] /f]u ;]tf] lem+ufaf6 ;g]{ x'“bf ;]tf]
lem+uf lgoGq0f ug]{ .
/f]u nfu]sf af]6x? x6fpg] / /f]syfdsf nflu
!) ldlnln6/ ufO{ e}+;Lsf] tfhf b'wdf ! ln6/ kfgL
ld;fP/ $ lbgsf] km/sdf @ b]lv # k6s 5g]{ .
le/sf]g Pr @–# ld=nL= k|lt ln6/ kfgLdf
ld;fP/ z'?df #–$ lbgsf] km/sdf :k|] ug]{ .
u_ cf]Onfpg] /f]u
af]6x¿ ;n{Ss cf]Onfp“5g To:tf]
af]6sf] 8f“7nfO{ sf6]/ ;kmf kfgLdf
8'jfof] eg] ;]tf] v}/f] kbfy{ lg:s]/
kfgLdf 3f]lnG5 .






Photo: Don Ferrin, Bugwood.org
Photo: Fintrac
10uf]ne]+8f v]tL k|ljlw
Photo: Bugwood.org Photo: Jeffrey W. Lotz
d'Vo /f]ux¿ ===
cf]Onfpg] /f]u lgoGq0fsf nflu M
wfg;“u 3'DtL afnL ckgfpg] .
/f]u cj/f]ws hftx¿ h:t}M ;[hgf nufpg] .
3_ h/fdf nfUg] h'sf
h'sfsf sf/0f h/fdf uf“7f b]lvG5 .
o;sf] lgoGq0fsf nflu M
wfg;“u 3'DtL afnL ckgfpg] .
g]dfl6;fO8 h:t} g]dfug #–$ ld=ln=
k|lt ln6/ kfgLdf ld;fP/ k|of]u ug]{ .
h}ljs ljiffbLsf] k|of]u ug]{ .
#=# emf/kft
uf]ne]8f af/Ldf b]lvg] emf/x¿
lgoGq0f ug{ /fd|f];“u uf]8d]n u/L
x6fpg] .





$ 	uf]ne]8f afnLsf] cj:yf cg';f/sf ;d:ofx¿
$=! /f]Kg'eGbf klxn]
of] cj:yfdf df6f]df x'g] 9';L,
h/fsf] h'sf -g]df6f]]8_ / sL/fsf
ljleGg :j¿k x'g ;S5g .
o;sf] lgoGq0f ug{ ulx/f];“u vghf]t
ug]{, kfgL hdfpg], ;]tf] Knfli6sn]
slDtdf @! lbg g;{/L Aof8nfO{ 9fsL
;f}o{ lgd{nLs/0f (Soilsolarization) ug]{ .
ð
ð
11uf]ne]+8f v]tL k|ljlw
$=@ g;{/L cj:yfdf
g;{/Ldf ;fgf la?jfsf] km]b s'lxg]
/f]u, cuf}6] 89'jf h:tf /f]u nfU5g .
logsf] lgoGq0f ug{ h}ljs ljiffbL
-6«fOsf]8df{_ jf @ u|fd a]lel:6gn]
! s]=hL= aLp pkrf/ ug]{, kfgL hDg
glbg], p7]sf] g;{/L agfpg] . ;]tf]
lem+ufaf6 arfpg !)) d];sf]
gfOngsf] hfnLn] g;{/L Aof8 9fSg] .
$=# jfg:klts cj:yf
of] cj:yfdf cuf}6] / k5f}6] 89'jf
/f]u nfU5g . o;}u/L efO/;af6 x'g]
kft a6fl/g] /f]u nfU5 . lgoGq0f ug{
dfly atfO{Psf pkfox¿ cjnDag
ug]{ .
$=% kmn nfUg] cj:yf
of] cj:yfdf kmndf nfUg] ujf/f] k|d'v
;d:of x'G5 . o;}u/L k5f}6] 89'jf,
kft a6fl/g] /f]u, df]Hofs efO/;sf]
;d:of x'g ;S5 . logsf]
Joj:yfkgsf] nflu dfly pNn]v
ul/Psf pkfox¿ cjnDag ug]{ .
uf]ne]8f afnLsf] cj:yf cg';f/sf ;d:ofx¿ ===
Photo: William M. Brown Jr., Bugwood.org
Photo: Fintrac
12uf]ne]+8f v]tL k|ljlw
! 	kl/ro
kf]i6 xfe]{i6 lqmofsnfk eGgfn] afnL
pTkfbg kZrft pTkflbt j:t'nfO{ laqmL
:yn;Dd k'¥ofp“bf yk gf]S;fgL x'gaf6
arfO{ /fVg] tyf ahf/of]Uo u'0f:t/Lo
pkhsf nflu ul/g] sfo{x¿ -;kmfO{
ug]{, s]nfpg], u|]l8·, Kofls·,
lr:ofpg], 9'jfgL_ nfO{ hgfp“5 .
kf]i6 xfe]{i6 gf]S;fgLn] ;du|df
pkef]Qmfsf] nflu pkef]Uo ;fdfu|Lsf]
sdL x'G5 eg] pTkfbs / Jofkf/LnfO{
7nf] cfly{s gf]S;fgL x'G5 . o;n] ubf{
pTkfbgdf nfu]sf] nufgL, ;do /
k};fsf] Iflt x'G5 .
afnL l6k] nuQ} gf]S;fgL z'? x'G5 .
t;y{ o; cGtu{t ul/g] lqmofsnfkn]
j:t'sf] tfhfkg tyf u'0f:t/sf]
lgwf{/0f ub{5 .
g]kfndf t/sf/L afnLdf ;/b/
@% b]lv #) k|ltzt kf]i6 xfe]{i6 Iflt
ePsf] kfOG5 .
kf]i6 xfe]{i6 k|ljlwsf] d'Vo p2]Zo Iflt
sd ug]{ / u'0f:t/ sfod /fVb}
pkef]Qmfsf] dfu k'/f ug{' /
pTkfbsnfO{ /fd|f] dNo lbnfpg' xf] .
ð
ð
ð
ð
ð
uf]ne]8fafnLdf kf]i6 xfe]{i6 k|ljlw
13uf]ne]+8f v]tL k|ljlw
@ 	kf]i6 xfe]{i6 gf]S;fgLsf d'Vo sf/0fx¿
t/sf/L afnLx¿sf] kf]i6 xfe]{i6
gf]S;fgL ljleGg sf/0fx¿ h:t}M
s'lxg], kx]+lng] / cf]Onfpg], sd;n
9'jfgL tyf e08f/0f, k|ltsn df};d
tyf ahf/sf] cefj, cflbn] x'G5 .
@=! cfGtl/s sf/0f ‑lkmlhof]nf]lhsn_
;xh} yfxf gkfpg] cGo sf/0fx¿
h;n] j:t'sf] u'0f:t/df -jf;gf jf
uGw, ;txsf] s8fkg÷v;|f]kg÷
g/dkg_ gf]S;fgL u/fPsf] x'G5 .
uf]ne]8fsf] 6'Kkf] s'lxg], kmnleq aLp
pd|g], kmn km'6g], cflb .
@=@ oflGqs sf/0f ‑d]sflgsn_
gf]S;fgL x'g'sf cGo sf/0fdf
nfk/jfxLkj{s l6Kg', l7s;“u Kofs
gug{', ;fdfg r9fp“bf / cf]/fNbf
sfl6g', 6'lqmg', Kjfn kg{', km'6g',
lrl/g', cfsf/k|sf/ lau|g' tyf afXo
;txdf sf]l/g' cflb x'g .
Photo: Binaya Shrestha
Photo: Binaya Shrestha
14uf]ne]+8f v]tL k|ljlw
# 	kf]i6 xfe]{i6 gf]S;fgL sd ug]{ pkfox¿
pko'Qm hftx¿ 5gf}6 u/L ;xL
jftfj/0fdf kmnfpg] .
ef}lts gf]S;fgL -3fp tyf rf]6k6s_
af6 arfpg] .
k|ltsn df};dL cj:yfaf6 arfpg] .
tfkqmd Joj:yfkg
lr:ofg Joj:yfkg
/f]usL/f Joj:yfkg
pko'Qm ;dodf / tl/sfn] kmn
l6Kg] .
pko'Qm tl/sfn] Kofls· ug]{ .
9'jfgLdf ;fjwfgL ckgfpg] .
kfSg] / l6Kg] cj:yfsf] Vofn ug]{ .
e08f/0fsf] pko'Qm Joj:yf
ldnfpg] .
ð
ð
ð



ð
ð
ð
ð
ð
$ 	kf]i6 xfe]{i6;Fu ;DalGwt ;d:of / /f]ux¿
clws lr;f]kgfaf6 x'g] c;/ M kfs]sf]
uf]ne]8fn] a9L lr;f]kg ;xg ;S5 t/
sf“rf] uf]ne]8f a9L lr;f] tfkqmddf
e08f/0f u/]df l5§} lau|G5 . a9L
lr;f] ePdf kmndf /ª r9b}g,
lr;f]sf] 3fp cfp“5 / s'lxG5 .
ð
Photo: Fintrac
15uf]ne]+8f v]tL k|ljlw
kf]i6 xfe]{i6;Fu ;DalGwt ;d:of / /f]ux¿ ===
clws tftf]kgsf] c;/ M #@ l8u|L
;]lG6u|]8 eGbf a9Lsf] tfkqmddf
kmnx¿df /ª r9b}g / l5§} lau|G5 .
kmn ;8g] -AofS6]l/on ;6 /6_ M
rf]6 nfu]sf] 7fp“df hLjf0f' k|j]z
u/L kmn ;8g] ;d:of x'G5 .
% 	kmn l6kfO{
olb ahf/ glhs} 5 eg] kmnx¿ Uf'nfaL jf xNsf
/ftf] cj:yfdf l6Kg] .
olb k|;f]wgsf nflu xf] eg] k'/f kfls;s]sf]
cj:yfdf -/ftf]_ l6Kg] .
6f9fsf] ahf/df nUgsf nflu xf] eg] kl/kSj xl/of]
jf a|]s/ jf 6lg{ª cj:yfdf l6Kg] .
9Lnf] u/L ksfpgsf nflu kmn l6Kbf e]6gf;“u} /
rf“8f] ksfpgsf nflu e]6g' x6fP/ l6Kg] .
uf]ne]8f l6Kbf zLt cf]efPkl5 jf a]n'sf lt/ l6Kg] .
ð
ð
ð
ð
ð
ð
ð
Photo: Fintrac
!= xl/of] @= a|]s/ #= 6lg{ª
$= u'nfaL %= xNsf /ftf] ^= /ftf]
Photo: Fintrac
Illustrations courtesy FAO Nepal. 16uf]ne]+8f v]tL k|ljlw
^ 	;kmfO{
uf]ne]8f l6lk;s]kl5 s'lxPsf,
g/fd|f, sL/f nfu]sf kmnx¿ x6fpg] .
kmndf 6f“l;Psf] kmf]xf]/ tyf df6f]
kfgLn] wf]O{ ;kmf ug]{ / 5xf/Ldf /fvL
kfgL ;'Sg lbg] .
 	u|]l8Ë
kmnx¿sf] cfsf/ cg';f/ 7nf,
demf}nf / ;fgf u/L tLg ;dxdf
kmnx¿nfO{ juL{s/0f ug]{ . /ªsf]
cfwf/df klg u|]l8· ug{ ;lsG5 .
* 	KoflsË
cnu u|]8sf kmnx¿nfO{ cnu cnu
Kofs ug]{ .
Kofls·sf] nflu Knfli6s j|m]6,
sf7sf] afs;, 6f]s/L jf sfuhsf]
sf6{'g k|of]u ug{ ;lsG5 .
8f]sf]x¿ k|of]u ubf{ ;f]nL cfsf/sf]
eGbf nueu tndfly a/fa/ Jof;
ePsf] /fd|f] x'G5 .
sfuhsf] sf6{'g afx]s cGodf Kofls·
ubf{ lk+w / jl/kl/ sfuh÷klqsf
/fVg] .
ð
ð
ð
ð
ð
ð
Photo: Fintrac
Photo: Fintrac
Photo: Fintrac
Photo: Fintrac
17uf]ne]+8f v]tL k|ljlw
KoflsË ===
j|]m6df Kofs ubf{ s/La $ OGr sd
el/g] u/L /fVg] .
aflx/L ahf/sf] nflu !% s]=hL= tf}n
x'g]u/L sf8{af]8 jf sf7sf] afs;df
Kofls° ug{] .
( 	9'jfgL
Kofls· u/]sf] kmnnfO{ ;dodf g}
9'jfgL u/L ahf/ k7fpg] .
;fdfg ;'/lIft tl/sfn] 9'jfgL
ug{'k5{ cGoyf ;fdfg ahf/;Dd k'Ubf
lau|g jf gf]S;fg x'g;S5 .
!)	ahf/ Joj:yfkg
pTkflbt j:t' ;°ng s]Gb| jf
ahf/df k'¥ofP/ cfkm}+n] jf
yf]s jf v'b|f Jofkf/L dfkm{t
laqmL ug{ ;lsG5 .
pTkflbt j:t' ;dxdf ldn]/
jf :yfgLo¿kdf ;°ng u/]/
ahf/;Dd k'¥ofp“bf /fd|f] dNo
kfpg ;lsG5 eg] 9'jfgL vr{
/ gf]S;fgL 36fpg ;lsG5 .
ð
ð
ð
ð
ð
ð
Photo: Edwin de Korte
18uf]ne]+8f v]tL k|ljlw

Tomato flipchart

  • 1.
    ! kl/ro ul/jb]lv wgL;Ddsf]efG5fdf t/sf/L / crf/df k|of]u ul/g] le6fldg P, aL!, aL$, ;L cflb tyf SoflN;od / kmf]:km/; k|z:t dfqfdf kfOg] ax'pkof]uL t/sf/L afnL xf] . @ xfjfkfgL Gofgf] xfjfkfgL / 3fd nfUg] df};d rflxG5 . o;n] a9L jiff{ / t'iff/f] ;xg ;Sb}g . # pko'Qm hftx¿ pGgt hftx¿df lj=P;=P;=–@), l;=Pn=–!!#!, u]|:sf]–!, nK;Lu]8], dgk|]s;, cflb . a0f{z°/ hftx¿df laz]if, dlgiff, c+s'z, O{G8f]d– (%)@, OG8f]d–(*)@, lxd;f]xfgf, l;l/;, nIdL, ;''/Iff, ;[hgf, cn/fp08/, cflb . ð ð uf]ne]+8f v]tL k|ljlw Illustrations courtesy FAO Nepal. uf]ne]+8f v]tL k|ljlw
  • 2.
    $ /f]Kg] /afnL lng] ;do dlxgf If]q j} h] c ;f ef cf sf d+ k' df kmf r} pRr kxf8 dWo kxf8 t/fO{÷ leqL dw]; -hft, :yfgLo xfjfkfgL / k|ljlw cg';f/ nufpg] / afnL lng] ;do km/s x'G5 ._ % df6f] k|z:t k|f·fl/s kbfy{ / lkPr dfg ^ b]lv ^=% ePsf] df6f] pko'Qm x'G5 . s'v'/fnfO{ ;f]Q/ jf lk“h8fdf kflnG5 . g]lko/, :6fOnf], h}, s]/fp, af]8L, cflb nufpg] . ^ hUufsf] tof/L ulx/f] x'g] u/L hUufsf] vghf]t ug{] . aLp b/ aLpM k|lt /f]kgL !) u|fd ‑k|lt s67f ^=^ u|fd_ a]gf{M k|lt /f]kgL !@))–!%)) -k|lt s67f *))–!)))_ ð ð !)–!% ;]=dL= #) ;]=dL= Illustrations courtesy FAO Nepal. uf]ne]+8f v]tL k|ljlw
  • 3.
    * dnvfb dnvfbsf] dfqf/f;folgs dnsf] kl/df0f df6f]sf] pj{/fzlQm, cl3Nnf] afnL, sDkf]i6 dnsf] kl/df0f / afnLsf] hftdf e/k5{ . cfjZostf cg';f/ emf]n dn tyf ;IdtŒj ‑SoflN;od_ k|of]u ug{] . dnvfb k|lt /f]kgL k|lt s67f slxn] sDkf]i6 !)))–!%)) s]=hL= ^^)–!))) s]=hL= hdLg tof/L ubf{ l8PkL =) s]=hL= $=^ s]=hL= hdLg tof/L ubf{ kf]6f; =) s]=hL= $=^ s]=hL= hdLg tof/L ubf{ o'l/of @=% s]=hL= != s]=hL= a]gf{ /f]k]sf] @) lbgdf @=% s]=hL= != s]=hL= kmn nfUg] a]nfdf gf]6 M ;Dej ePdf lkgf !)) s]=hL= / af]gldn %)–!)) s]=hL= k|lt /f]kgL ‑lkgf ^^ s]=hL= / af]gldn ##–^^ s]=hL= k|lt s67f_ sf b/n] k|of]u ug]{ . 8ofª agfO;s]kl5 a]gf{ /f]Kg' !% lbg cl3 k|lt vf8n uf]7]dn # b]lv $ s]=hL=, l8PkL @) u|fd / kf]6f; ^ u|fd /fVg] . afof]hfd, lh° / af]/]S; k|lt /f]kgL !÷! s]=hL= -k|lt s67f )= s]=hL=_ sf b/n] lbg] . a]gf{ /f]k]sf] !* b]lv @) lbg leq k|ltaf]6 o'l/of !) u|fd / kmn nfUg] a]nfdf k'gM k|ltaf]6 !) u|fd o'l/ofn] 6k 8«]l;· ug]{ . ð ð ð !) u|fd o'l/of !) u|fd o'l/of ) ! @ # $ % ^ *xKtf Illustrations courtesy FAO Nepal. uf]ne]+8f v]tL k|ljlw
  • 4.
    ( la?jfsf] pd]// ;fg]{ tl/sf 8ofªdf xf/sf] b'/L % ;]=dL= / af]6b]lv af]6sf] b'/L ^) ;]=dL=df /f]Kg] . sl/j @) b]lv @% lbgsf] # b]lv $ kft] xf]rf] / df]6f] a]gf{ ;fg]{ . a]gf{ ;f/]sf] # b]lv $ lbg leq a]gf{ d/]sf] 7fp“df gof“ a]gf{ k'gM ;fg{] . !) yfFj|mf lbg] 8ofªdf /f]k]sf] uf]ne]8fnfO{ k|To]s nx/df $ af]6sf] aLrdf cUnf] hftdf !) ;]=dL= / xf]rf] af]6df % ;]=dL= cUnf] yf“qmf lbg] . pQm yf“qmf]df hdLgb]lv klxnf] ef6f #) ;]=dL= dfly / cGo ef6f #) b]lv $% ;]=dL=sf] km/sdf 8f]/L jf ;'tnLn] af“w]/ # b]lv $ txdf nufpg] . ð ð ð ð ð aLp /f]Kg] @)–@% lbgsf] a]gf{ ;fg{ tof/ x'G5 . ^) ;]=dL= % ;]=dL= Illustrations courtesy FAO Nepal. uf]ne]+8f v]tL k|ljlw
  • 5.
    !! sfF65fF6 xf]rf] hftsf]af]6df z'?df cfPsf @ j6f;Dd d'gf x6fpg] . nfdf] af]6df z'?b]lv d'Vo sf08dfq /fvL d'Vo sf08 / kftsf] aLrdf knfPsf] d'gf x6fO{ lbg] . la?jf kftnf] -() b]lv !)) ;]=dL= km/sdf_ /f]lkPsf] / dnvfb k|z:t lbOPsf] 5 eg] la?jf $% ;]=dL= nfdf] ePkl5 d'Vo sf08 / kftaf6 cfPsf] b'O{j6f d'gf /fvL pQm d'gfnfO{ Ps tkm{ / csf]{ d'gfnfO{ ;f6f÷ef6fsf] csf]{tkm{ nu]/ af“Wg] . cUnf] x'g] hftdf Ps af]6df d'Vo @ xf“uf dfq /xg] u/L kl5 af]6 a9b} uPkl5 tNnf] efusf] d'gf tyf kx+]nf] / /f]uL kftx¿ x6fpg] . af]6df grflxg] efudf d'gf b]lvg] lalQs} x6fpg] / cGoyf To;n] vfBtTj vfO lbG5 / af]6nfO{ sdhf]/ agfp“5 . ð ð ð ð ð !% b]lv @) ;]=dL= $% ;]=dL= Illustrations courtesy FAO Nepal. uf]ne]+8f v]tL k|ljlw
  • 6.
    !@ uf]8d]n cfjZostf cg';f/# b]lv $ k6s uf]8d]n u/L ps]/f nufpg] / afnLnfO{ emf/kftd'Qm /fVg] . !# l;+rfO{ / lgsf; uf]8d]n u/]kl5 / o'l/of dn /fv]kl5 l;+rfO{ ug{]{ . kfgL hDg glbg] . !$ afnL lng] hft cg';f/ a]gf{ /f]k]sf] *) b]lv !%) lbg;Dd uf]ne]8f l6Kg ;lsG5 . 6f9fsf] ahf/df laqmL ug{ xl/of]af6 xNsf kx]+nf] /ª r9g yfn]kl5 / glhssf] ahf/df kx]+nf]–/ftf] /ª r9]sf] kmn l6Kg] . !% pTkfbg hft / Joj:yfkg cg';f/ k|lt /f]kgL !%))–#))) s]=hL= ‑k|lt s67f !)))– @))) s]=hL=_ pTkfbg x'g;S5 . ð ð ð ð Photo: Fintrac Illustrations courtesy FAO Nepal. uf]ne]+8f v]tL k|ljlw
  • 7.
    ! kl/ro PsLs[t zq'hLjJoj:yfkg eg]sf] ljleGg tl/sfx¿sf] ;d'lrt k|of]uaf6 afnL lj?jfsf /f]u, sL/f, emf/kft, r/f, d';f, cflbsf] Joj:yfkg ug{' xf] . of] cfly{s ¿kn] sd vlr{nf], jftfj/0fLo b[li6sf]0fn] bLuf] / :jf:Yosf b[li6sf]0fn] sd xfgLsf/s ljlw xf] . o;df ef}lts, oflGqs, h}ljs ljlw k|of]u ul/;s]kl5 cfjZos k/] dfq /f;folgs ljiffbLsf] ;s];Dd sd k|of]u ul/G5 . @ d'Vo l;4fGtx¿ :j:y afnL pTkfbg . v]taf/Lsf] lgoldt cjnf]sg . ldq hLjsf] ;+/If0f ug]{ . s[ifsnfO{ a9L bIf agfpg] . ð ð ð ð ð ð ð uf]ne]8fafnLdf PsLs[t zq'hLj Joj:yfkg Photo: Fintrac Photo: Colorado State University Photo: Clemson University Photo: Jack Dykinga uf]ne]+8f v]tL k|ljlw
  • 8.
    # k|d'v sL/f,/f]u tyf emf/kft / ltgsf] lgoGq0f ljlw Photo: Clemson University Photo: Fintrac #=! d'Vo sL/fx¿ s_ kmnsf] ujf/f] of] sL/fsf] nfef{n] uf]ne]8fsf] kmnleq a;L kmn vfG5 / kmn s'lxG5 . nfef{sf] z/L/sf] cfwf efu kmn leq x'G5 eg] cfwf efu aflx/ b]lvG5 . o;sf] lgoGq0fsf nflu M afnL nufPsf] 7fp“sf] lgoldt cjnf]sg ubf{ nfef{ / kmn b]lvPdf gi6 ug]{ . uf]ne]8f /f]Kg' eGbf !% lbg klxn] kf;f] afnLsf] ¿kdf k|lt /f]kgL @% j6f -k|lt s67f !_ ;o{d'vL kmnsf af]6x¿ /f]k]df k'tnLn] uf]ne]8fsf] ;§f ;o{d'vLsf] af]6df kmn kfb{5 / ;o{d'vL af]6df ePsf kmn / nfef{x¿ gi6 ug{ ;lhnf] x'G5 . Pg=kL=eL=÷x]nL;fO8 h:tf ljiffbLsf] k|of]u ug]{ jf lgddf cfwfl/t h}ljs ljiffbL k|of]u ug]{ . ! s]=hL= lgdsf] bfgf ! ln6/ kfgLdf # /ft lehfpg] / pQm /;df # ln6/ kfgL yk]/ la?jf / kmndf :k|] ug]{ . x]nLn'/ kf;f]sf] k|of]u u/L efn] k'tnLnfO{ gi6 ug]{ .      Photo: Fintrac uf]ne]+8f v]tL k|ljlw
  • 9.
    d'Vo sL/fx¿ === v_;]tf] lem+uf ;–;fgf dl;gf ;]tf lem+ufn] la?jfsf] ljleGg efuaf6 /; r';]/ vfG5g / efO/;hGo /f]ux¿ klg ;fb{5g . o;sf] lgoGq0fsf nflu M n;'g, lh/] v';f{gL / lgdsf] kft jf kmn a/fa/ ld;fO{ /; lgsfnL @ ld=ln= k|lt ln6/ kfgLdf ld;fP/ –!) lbgsf] km/sdf slDtdf # k6s 5g]{ . gfO6«f]hgo'St dn ;Gt'lnt dfqfdf k|of]u ug]{ . r/f, dfs'/f, :qL :jfefjsf] vk6] sL/f, ldl/8 ju / af?nfx¿n] ;]tf] lem+ufnfO{ vfg] x'“bf logsf] ;+/If0f ug]{ . of] ls/fsf] k|efjsf/L lgoGq0f ug{ !)) d];sf] gfOngsf] hfnLn] g;{/Lsf la?jfnfO{ 9fSg] . #=@ d'Vo /f]ux¿ s_ k5f}6] 89'jf ;'?df kftsf] 6'Kkf, 5]p, e]6g'sf] efu / aLr efudf sfnf] wAafx¿ b]lvG5g . kl5 xf“ufkft, 8f“7 / kmn ;a}lt/ /f]un] cfqmd0f u5{ . o;sf] lgoGq0fsf nflu M /f]u ;xg] hftx¿ O08d (%)@, ;[hgf nufpg] .      Photo: Wikimedia Photo: LIBIRD Photo: Martin P. Hill, Bugwood.org Photo: Fintrac uf]ne]+8f v]tL k|ljlw
  • 10.
    d'Vo /f]ux¿ === 3'DtLafnL ckgfpg], plrt b'/Ldf la?jf nufpg] / ;/;kmfO{ ug]{ . /f]u b]vf k/]df Dofgsf]h]a @=% u|fd k|lt ln6/ kfgLdf ld;fP/ kftsf] tNnf] efudf ;d]t kg]{ u/L  lbgsf] km/sdf @ b]lv # k6s 5g]{ . v_ kft a6fl/g] /f]u /f]u nfu]sf af]6sf kftx¿ 3'ld|P/ dflylt/ kms{G5g . kftx¿ lkmsf kx]+nf] / ;–;fgf x'G5g . /f]uLaf]6 sd kmNg] jf kmn g} gnfUg] klg x'G5g . o;sf] lgoGq0fsf nflu M /f]u cj/f]ws hft O08d (%)@, nIdL nufpg] . of] /f]u ;]tf] lem+ufaf6 ;g]{ x'“bf ;]tf] lem+uf lgoGq0f ug]{ . /f]u nfu]sf af]6x? x6fpg] / /f]syfdsf nflu !) ldlnln6/ ufO{ e}+;Lsf] tfhf b'wdf ! ln6/ kfgL ld;fP/ $ lbgsf] km/sdf @ b]lv # k6s 5g]{ . le/sf]g Pr @–# ld=nL= k|lt ln6/ kfgLdf ld;fP/ z'?df #–$ lbgsf] km/sdf :k|] ug]{ . u_ cf]Onfpg] /f]u af]6x¿ ;n{Ss cf]Onfp“5g To:tf] af]6sf] 8f“7nfO{ sf6]/ ;kmf kfgLdf 8'jfof] eg] ;]tf] v}/f] kbfy{ lg:s]/ kfgLdf 3f]lnG5 .       Photo: Don Ferrin, Bugwood.org Photo: Fintrac 10uf]ne]+8f v]tL k|ljlw
  • 11.
    Photo: Bugwood.org Photo:Jeffrey W. Lotz d'Vo /f]ux¿ === cf]Onfpg] /f]u lgoGq0fsf nflu M wfg;“u 3'DtL afnL ckgfpg] . /f]u cj/f]ws hftx¿ h:t}M ;[hgf nufpg] . 3_ h/fdf nfUg] h'sf h'sfsf sf/0f h/fdf uf“7f b]lvG5 . o;sf] lgoGq0fsf nflu M wfg;“u 3'DtL afnL ckgfpg] . g]dfl6;fO8 h:t} g]dfug #–$ ld=ln= k|lt ln6/ kfgLdf ld;fP/ k|of]u ug]{ . h}ljs ljiffbLsf] k|of]u ug]{ . #=# emf/kft uf]ne]8f af/Ldf b]lvg] emf/x¿ lgoGq0f ug{ /fd|f];“u uf]8d]n u/L x6fpg] .      $ uf]ne]8f afnLsf] cj:yf cg';f/sf ;d:ofx¿ $=! /f]Kg'eGbf klxn] of] cj:yfdf df6f]df x'g] 9';L, h/fsf] h'sf -g]df6f]]8_ / sL/fsf ljleGg :j¿k x'g ;S5g . o;sf] lgoGq0f ug{ ulx/f];“u vghf]t ug]{, kfgL hdfpg], ;]tf] Knfli6sn] slDtdf @! lbg g;{/L Aof8nfO{ 9fsL ;f}o{ lgd{nLs/0f (Soilsolarization) ug]{ . ð ð 11uf]ne]+8f v]tL k|ljlw
  • 12.
    $=@ g;{/L cj:yfdf g;{/Ldf;fgf la?jfsf] km]b s'lxg] /f]u, cuf}6] 89'jf h:tf /f]u nfU5g . logsf] lgoGq0f ug{ h}ljs ljiffbL -6«fOsf]8df{_ jf @ u|fd a]lel:6gn] ! s]=hL= aLp pkrf/ ug]{, kfgL hDg glbg], p7]sf] g;{/L agfpg] . ;]tf] lem+ufaf6 arfpg !)) d];sf] gfOngsf] hfnLn] g;{/L Aof8 9fSg] . $=# jfg:klts cj:yf of] cj:yfdf cuf}6] / k5f}6] 89'jf /f]u nfU5g . o;}u/L efO/;af6 x'g] kft a6fl/g] /f]u nfU5 . lgoGq0f ug{ dfly atfO{Psf pkfox¿ cjnDag ug]{ . $=% kmn nfUg] cj:yf of] cj:yfdf kmndf nfUg] ujf/f] k|d'v ;d:of x'G5 . o;}u/L k5f}6] 89'jf, kft a6fl/g] /f]u, df]Hofs efO/;sf] ;d:of x'g ;S5 . logsf] Joj:yfkgsf] nflu dfly pNn]v ul/Psf pkfox¿ cjnDag ug]{ . uf]ne]8f afnLsf] cj:yf cg';f/sf ;d:ofx¿ === Photo: William M. Brown Jr., Bugwood.org Photo: Fintrac 12uf]ne]+8f v]tL k|ljlw
  • 13.
    ! kl/ro kf]i6 xfe]{i6lqmofsnfk eGgfn] afnL pTkfbg kZrft pTkflbt j:t'nfO{ laqmL :yn;Dd k'¥ofp“bf yk gf]S;fgL x'gaf6 arfO{ /fVg] tyf ahf/of]Uo u'0f:t/Lo pkhsf nflu ul/g] sfo{x¿ -;kmfO{ ug]{, s]nfpg], u|]l8·, Kofls·, lr:ofpg], 9'jfgL_ nfO{ hgfp“5 . kf]i6 xfe]{i6 gf]S;fgLn] ;du|df pkef]Qmfsf] nflu pkef]Uo ;fdfu|Lsf] sdL x'G5 eg] pTkfbs / Jofkf/LnfO{ 7nf] cfly{s gf]S;fgL x'G5 . o;n] ubf{ pTkfbgdf nfu]sf] nufgL, ;do / k};fsf] Iflt x'G5 . afnL l6k] nuQ} gf]S;fgL z'? x'G5 . t;y{ o; cGtu{t ul/g] lqmofsnfkn] j:t'sf] tfhfkg tyf u'0f:t/sf] lgwf{/0f ub{5 . g]kfndf t/sf/L afnLdf ;/b/ @% b]lv #) k|ltzt kf]i6 xfe]{i6 Iflt ePsf] kfOG5 . kf]i6 xfe]{i6 k|ljlwsf] d'Vo p2]Zo Iflt sd ug]{ / u'0f:t/ sfod /fVb} pkef]Qmfsf] dfu k'/f ug{' / pTkfbsnfO{ /fd|f] dNo lbnfpg' xf] . ð ð ð ð ð uf]ne]8fafnLdf kf]i6 xfe]{i6 k|ljlw 13uf]ne]+8f v]tL k|ljlw
  • 14.
    @ kf]i6 xfe]{i6gf]S;fgLsf d'Vo sf/0fx¿ t/sf/L afnLx¿sf] kf]i6 xfe]{i6 gf]S;fgL ljleGg sf/0fx¿ h:t}M s'lxg], kx]+lng] / cf]Onfpg], sd;n 9'jfgL tyf e08f/0f, k|ltsn df};d tyf ahf/sf] cefj, cflbn] x'G5 . @=! cfGtl/s sf/0f ‑lkmlhof]nf]lhsn_ ;xh} yfxf gkfpg] cGo sf/0fx¿ h;n] j:t'sf] u'0f:t/df -jf;gf jf uGw, ;txsf] s8fkg÷v;|f]kg÷ g/dkg_ gf]S;fgL u/fPsf] x'G5 . uf]ne]8fsf] 6'Kkf] s'lxg], kmnleq aLp pd|g], kmn km'6g], cflb . @=@ oflGqs sf/0f ‑d]sflgsn_ gf]S;fgL x'g'sf cGo sf/0fdf nfk/jfxLkj{s l6Kg', l7s;“u Kofs gug{', ;fdfg r9fp“bf / cf]/fNbf sfl6g', 6'lqmg', Kjfn kg{', km'6g', lrl/g', cfsf/k|sf/ lau|g' tyf afXo ;txdf sf]l/g' cflb x'g . Photo: Binaya Shrestha Photo: Binaya Shrestha 14uf]ne]+8f v]tL k|ljlw
  • 15.
    # kf]i6 xfe]{i6gf]S;fgL sd ug]{ pkfox¿ pko'Qm hftx¿ 5gf}6 u/L ;xL jftfj/0fdf kmnfpg] . ef}lts gf]S;fgL -3fp tyf rf]6k6s_ af6 arfpg] . k|ltsn df};dL cj:yfaf6 arfpg] . tfkqmd Joj:yfkg lr:ofg Joj:yfkg /f]usL/f Joj:yfkg pko'Qm ;dodf / tl/sfn] kmn l6Kg] . pko'Qm tl/sfn] Kofls· ug]{ . 9'jfgLdf ;fjwfgL ckgfpg] . kfSg] / l6Kg] cj:yfsf] Vofn ug]{ . e08f/0fsf] pko'Qm Joj:yf ldnfpg] . ð ð ð    ð ð ð ð ð $ kf]i6 xfe]{i6;Fu ;DalGwt ;d:of / /f]ux¿ clws lr;f]kgfaf6 x'g] c;/ M kfs]sf] uf]ne]8fn] a9L lr;f]kg ;xg ;S5 t/ sf“rf] uf]ne]8f a9L lr;f] tfkqmddf e08f/0f u/]df l5§} lau|G5 . a9L lr;f] ePdf kmndf /ª r9b}g, lr;f]sf] 3fp cfp“5 / s'lxG5 . ð Photo: Fintrac 15uf]ne]+8f v]tL k|ljlw
  • 16.
    kf]i6 xfe]{i6;Fu ;DalGwt;d:of / /f]ux¿ === clws tftf]kgsf] c;/ M #@ l8u|L ;]lG6u|]8 eGbf a9Lsf] tfkqmddf kmnx¿df /ª r9b}g / l5§} lau|G5 . kmn ;8g] -AofS6]l/on ;6 /6_ M rf]6 nfu]sf] 7fp“df hLjf0f' k|j]z u/L kmn ;8g] ;d:of x'G5 . % kmn l6kfO{ olb ahf/ glhs} 5 eg] kmnx¿ Uf'nfaL jf xNsf /ftf] cj:yfdf l6Kg] . olb k|;f]wgsf nflu xf] eg] k'/f kfls;s]sf] cj:yfdf -/ftf]_ l6Kg] . 6f9fsf] ahf/df nUgsf nflu xf] eg] kl/kSj xl/of] jf a|]s/ jf 6lg{ª cj:yfdf l6Kg] . 9Lnf] u/L ksfpgsf nflu kmn l6Kbf e]6gf;“u} / rf“8f] ksfpgsf nflu e]6g' x6fP/ l6Kg] . uf]ne]8f l6Kbf zLt cf]efPkl5 jf a]n'sf lt/ l6Kg] . ð ð ð ð ð ð ð Photo: Fintrac != xl/of] @= a|]s/ #= 6lg{ª $= u'nfaL %= xNsf /ftf] ^= /ftf] Photo: Fintrac Illustrations courtesy FAO Nepal. 16uf]ne]+8f v]tL k|ljlw
  • 17.
    ^ ;kmfO{ uf]ne]8f l6lk;s]kl5s'lxPsf, g/fd|f, sL/f nfu]sf kmnx¿ x6fpg] . kmndf 6f“l;Psf] kmf]xf]/ tyf df6f] kfgLn] wf]O{ ;kmf ug]{ / 5xf/Ldf /fvL kfgL ;'Sg lbg] . u|]l8Ë kmnx¿sf] cfsf/ cg';f/ 7nf, demf}nf / ;fgf u/L tLg ;dxdf kmnx¿nfO{ juL{s/0f ug]{ . /ªsf] cfwf/df klg u|]l8· ug{ ;lsG5 . * KoflsË cnu u|]8sf kmnx¿nfO{ cnu cnu Kofs ug]{ . Kofls·sf] nflu Knfli6s j|m]6, sf7sf] afs;, 6f]s/L jf sfuhsf] sf6{'g k|of]u ug{ ;lsG5 . 8f]sf]x¿ k|of]u ubf{ ;f]nL cfsf/sf] eGbf nueu tndfly a/fa/ Jof; ePsf] /fd|f] x'G5 . sfuhsf] sf6{'g afx]s cGodf Kofls· ubf{ lk+w / jl/kl/ sfuh÷klqsf /fVg] . ð ð ð ð ð ð Photo: Fintrac Photo: Fintrac Photo: Fintrac Photo: Fintrac 17uf]ne]+8f v]tL k|ljlw
  • 18.
    KoflsË === j|]m6df Kofsubf{ s/La $ OGr sd el/g] u/L /fVg] . aflx/L ahf/sf] nflu !% s]=hL= tf}n x'g]u/L sf8{af]8 jf sf7sf] afs;df Kofls° ug{] . ( 9'jfgL Kofls· u/]sf] kmnnfO{ ;dodf g} 9'jfgL u/L ahf/ k7fpg] . ;fdfg ;'/lIft tl/sfn] 9'jfgL ug{'k5{ cGoyf ;fdfg ahf/;Dd k'Ubf lau|g jf gf]S;fg x'g;S5 . !) ahf/ Joj:yfkg pTkflbt j:t' ;°ng s]Gb| jf ahf/df k'¥ofP/ cfkm}+n] jf yf]s jf v'b|f Jofkf/L dfkm{t laqmL ug{ ;lsG5 . pTkflbt j:t' ;dxdf ldn]/ jf :yfgLo¿kdf ;°ng u/]/ ahf/;Dd k'¥ofp“bf /fd|f] dNo kfpg ;lsG5 eg] 9'jfgL vr{ / gf]S;fgL 36fpg ;lsG5 . ð ð ð ð ð ð Photo: Edwin de Korte 18uf]ne]+8f v]tL k|ljlw