1. UNIDADE 1 O ESPACIO XEOGRÁFICO ESPAÑOL: O RELEVO Borja Campos Seijo I.E.S García Barbón (Verín)

2. 1. O ESPACIO XEOGRÁFICO ESPAÑOL España:  Que é? : estado europeo de ½ millón de Km².  Onde?: zona temperada no Hemisferio N. En Europa entre Atlántico e Mediterráneo.  Que inclúe?: Península Ib., 2 cidades autónomas (Ceuta e Melilla), o arquipélago canario (Pal, Hie, Gom, Ten, GC, Fuer e Lanz) e o balear (Mall, Men, Eiv, For e Cab).  Que implica isto? : gran diversidade natural (relevo, clima, vexetación, augas)  diversidade actividades económicas  variedade de paisaxes humanas.

4. 2. RELEVO PENINSULAR Relevo = conxunto de formas da superficie terrestre. 2 factores ou causas do relevo : f orzas internas da Terra e procesos externos (clima, auga, seres vivos…). Trazos relevo peninsula r: Forma maciza : por gran anchura e costas rectilíneas  limitada influencia marítima. Elevada altitude : + de 600 m de media debido, a cordilleiras altas e Meseta. Relevo montañoso na periferia  escasa influencia do mar

5. 3. TIPOS DE UNIDADES MORFOESTRUCTURAIS 4 grandes tipos de unidades atopamos na Península:  Zócolos: - Chairas formadas no Paleozoico por aplanamento das cordilleiras anteriores. - Materiais silíceos (granito, lousa, cuarcita…) - Ríxidos  os novos empuxes os rompen. - Parte oeste da Península.

6.  Macizos: - Antigo zócolo levantado no Terciario por oroxénese alpina. - Materiais paleozoicos silíceos. - Cumes suaves e redondeadas por erosión. - Serras interiores da Meseta (Sistema Central e Montes de Toledo) e Macizo Galaico.

7.  Cordilleiras de pregamento: - grandes elevacións montañosas aparecidas no Terciario. - Materiais sedimentarios pregados. - 2 tipos: a) intermedias : materiais pregados nos bordes dos zócolos (S. Ibérico, C. Cantábrica). b) alpinas : pregamento materiais de fosas mariñas (Pireneos, C. Béticas).

8.  Concas sedimentarias : - Zonas afundidas no Terciario. - Cheas de sedimentos . - 2 tipos : 1) Concas por afundimento dun bloque do zócolo. (Douro, Texo…). 2) Prealpinas: aos lados das cordilleiras alpinas (Ebro, Guadalquivir).

12. EVOLUCIÓN XEOLÓXICA DA TERRA

15. 4 EVOLUCIÓN UNIDADES MORFOESTRUCTURAIS Precámbrico : - 4000 – 600 millóns BP . - Levantamento banda arqueada de NW a SE. (Galicia, M. Toledo e S. Central). - Lousa e gneis . - Posteriormente arrasada por erosión e inundada polo mar. Paleozoico (Primario): - 600 – 225 millóns. - Oroxénese herciniana  levantamento cordilleiras: Macizo Hespérico (W), Macizo Aquitania (N), Catalano-Balear (NE) e Bético-Rifeño (SE). - Granito, lousa, cuarcita. - Arrasados por erosión ao final do Primario.

18. Mesozoico (secundario): 225 – 68 millóns BP. Periodo de calma. Erosión e sedimentación  aplanamento cordilleiras hercinianas e recheo de concas sedimentarias. Terciario : 68 – 2 millóns BP. Oroxénese alpina  cordilleiras alpinas a partir de materiais depositados nas fosas entre os macizos antigos  Pireneos e C. Béticas.

19. - Formación depresións prealpinas entre as novas cordilleiras e o macizo antigo (Ebro e Guadalquivir). - Inclinación Meseta hacia Atlántico  dirección ríos  rede fluvial. - Formación rebordos montañosos da Meseta (Cantábrica, S. Ibérico, Serra Morena). - Zócolo Meseta (materiais ríxidos)  fracturación por movementos e tensións  fracturas e fallas  estructura xermánica = bloques levantados (horst) e afundidos (graben): a) Horst  Macizo Galaico e Cordilleiras interiores (Central e M. Toledo). b) Grabens  depresións interiores Meseta.

22. Cuaternario: - 2 millóns BP – hoxe. - 2 procesos: a) Glaciarismo :  Só nas cordilleiras máis altas (Pireneos, Béticas, Cantábrica, Central e Ibérico)  2 tipos: A. Glaciares de circo (só a cabeceira). B. Glaciares de Val (con circo e val en forma de U), éstes só nos Pireneos.

25. b) Terrazas fluviais: por alternacia glaciar: (A) Nos periodos glaciais  agua xease  ríos perden forza erosiva  acumulación depositos. (B) Nos periodos posglaciais   temperatura  fúndese o xeo  ríos recuperan caudal e forza erosiva. (C) Afundimento leito e deposición aluvións aos lados  terrazas. (D) Sucesivas glaciacións e interglaciacións  terrazas graduadas.

26. 3. O ROCHEDO PENINSULAR E OS TIPOS DE RELEVO 3 tipos de áreas de acordo coa naturaleza do rochedo ( sílicea , calcaria e arxilosa ).

27. 3.1 Área silícea Oeste Península (Galicia, León, Estremadura) C . Cantábrica, Central, M. Toledo, S. Morena, núcleo central Pirineos. Rochas antigas (Precámbrico e Primario). Sobre todo granito = rocha cristalina, ríxida. 2 formas de alteración:  Química: por auga en profundidade  areas pardoamarelas (vales e zonas de escasa pendente).  Física: a partir de diáclases (fracturas). 2 tipos segundo a altitude:

28. a) Alta montaña: as rochas rompen ao filtrarse auga polas diáclases e xearse  2 formas principais:  Agullas: crestas agudas e escarpadas.  Pedreiras: acumulación rochas ao pé das montañas.

29. b) Zonas menos altas : se as diáclases son paralelas  escamación (disgregación lenta) do granito  paisaxe ondulada (domos). Se son perpendiculares  fragmentación  bolas  berrocais  3 formas:  Tores (amoreamento de bolas).  Rochas cabaleiras (bolas en equilibrio).  Caos de bolas (disposición caprichosa nas ladeiras).

30. Relieve silíceo

31. 3.2 Área calcaria Montes Vascos, E de C. Cantábrica, S. Ibérico, parte C. C. Catalana, Subbética. Sedimentos do Secundario. Destaca a calcaria = rocha dura pero fácil de disolver coa auga (diáclases)  relevo cárstico  formas:  Lapiás ou lenares: cavidades e surcos, varios tipos: - lapiás de vertente. - lapiás lineal. - lapiás en mesa: extensas superficies entre eles.  Gargantas ou foces: vales estreitos e profundos, con vertentes abruptas.

33. Lapiaces

34. Garganta ou foz

35.  Poljes: vales pechados con fondo chan , percorridos por ríos, que desaparecen por un sumidoiro (ponor) e continúan subterraneamente. Cando polje se inunda  lago.  Dolinas: cavidades orixinadas por auga estancada . Formas diversas (circulares, de pozo…) e unirse  uvalas (trazado complicado).  Covas: por infiltración de auga por fisuras  circulación subterránea  Estalactitas (auga pinga do teito) e estalagmitas (auga depositada no chan). Auga regresa á superficie por mananciais ou “ollos” dun río (Guadiana).  Simas: a berturas estreitas que comunican superficie e covas.

37. Polje Dolina Cueva Sima

38. 3.3 Área arxilosa - Depresións submesetas, Ebro, Guadalquivir e chairas costeras mediterráneas. - Materiais sedimentarios pouco resistentes (arxilas, xesos…). - Relevo horizontal e pregamentos posteriores  relevo plano ou suavemente ondulado. Erosión rápida por brandura.

40. - Nas zonas de alternancia sequía-choivas torrenciais, e non existe cobertera vexetal (SE Península)  cárcavas (fisuras estreitas e profundas) por arroiada  badlands (sucesión de cárcavas)

41. 3.4 Relevo por erosión diferencial - Aparece nas tres zonas anteriores. Erosión diferente según o tipo de materiales  distintos relevos en función a inclinación dos estratos: a) Estratos horizontais : - Rede fluvial  separación plataformas ( páramos ) con estrato duro e horizontais e vales (estratos brandos). - Erosión  desgaste dos flancos dos páramos  cerros testemuña (outeiros de cumio horizontal)  antecerros (antigos cerros que perderon o estrato duro. - Exemplo: Depresións Ebro e Guadalquivir.

42. b) Estratos con inclinación suave: - Alternancia estratos duros e brandos  erosión diferencial  costas con dorso (duro) e fronte (brando). Erosión  Retroceso das costas  cerros testemuña e antecerros.

43. c) Estratos pregados: 2 tipos:  Relevo apalachense: - Orixe = relevo herciniano erosionado  rexuvenecemento alpino  reactivación erosión diferencial  2 formas:  crestas paralelas (estratos duros) de altura similar.  depresións (estratos brandos). - Exemplos : Vales asturianos, Montes Toledo e Serra Morena.

44.  Relevo xurásico: - Alternancia pregamentos convexos ( anticlinais ) e cóncavos ( sinclinais ). - Nos anticlinais, erosión  vales perpendiculares ó cumio ( cluses ) e paralelos ao cumio ( combes ). - Baleiramento anticlinais por erosión  levantamento sinclinais ( sinclinal colgado )  inversión de relevo. - Exemplos: cordilleiras novas (S. Ibérico, Cantábrica, Pireneos, Béticas). Combe

45. 4. AS GRANDES UNIDADES MORFOESTRUCTURAIS DO RELEVO PENINSULAR 4 tipos de unidades: 1) Meseta. 2) Bordos montañosos da Meseta (Galaico, Cantábrica, Ibérico e Serra Morena. 3) Depresións exteriores (Ebro e Guadalquivir). 4) Cordilleiras periféricas (Pireneos, Vascos, Costero-Catalana e Béticas).

46. 4.1 A Meseta - Unidade fundamental do relevo peninsular. - Que e? Chaira elevada , situada no centro da Península (altitude media de 600 m) e inclinada hacia o O. - Orixe? resto do Macizo Hespérico (Paleozoico) , arrasado por erosión e recubertos por sedimentos no Mesozoico . No Terciario , oroxénese alpina  estrutura xermánica, formada por: horsts (Sistema central e Montes Toledo) e grabens (vales interiores: Texo, Douro, Guadiana...)

47. Podemos diferenciar 2 tipos de unidades na Meseta: a) Cuncas sedimentarias: - Hai 2 grandes:  Submeseta norte e Submeseta sur. Trazos : - Altitude media: 700-800 (norte) e 600-700 (sur) - Rodeadas de cordilleiras. - Compostas de materiais brandos (arxilas) - Relevo horizontal e suavemente ondulado (páramos, campiñas, cerros testemuña...). Ex: Terra de Campos (Palencia), A Alcarria (Guadalaxara), A Mancha...

48. Perfil topográfico Submeseta norte

49. SUBMESETA SUR

50. No O de ambas submesetas destacan 2 penechairas (= extensas superficies tabulares )  Zamorana-salmantina (norte) e extremeña (sur). Características:  Formadas por un zócolo paleozoico , recubertas con materiais cenozoicos.  Relevo horizontal (páramos e cerros testemuña)

51. b) Relevos interiores: - Orixe terciario por levantamento bloques do zócolo na oroxénese alpina  estrutura xermánica (horst e grabens) - Rochedo primario (granito, lousa…) e cimas suaves. - 2 cordilleiras:  Sistema Central: - Relevo máis vigoroso. - Divide a Meseta en dúas. - Restos de glaciarismo (circos e vales). - Destacan as serras de Gata, Gredos, Guadarrama, Somosierra... Pico Almanzor (serra de Gredos)

52.   Montes de Toledo: - Relevo máis suave. - Divide en 2 á submeseta sur. - Relevo apalachense. - Destaca a Serra Guadalupe

53. 4.2 Bordos montañosos da Meseta  Orixe terciaria por rexuvenecemento de bloques da Meseta ou pregamento de materiais depositados no secundario nos bordos da Meseta.  4 grandes unidades:

54. David Pérez López UNIDADES MORFOESTRUCTURALES LA MESETA ZÓCALO PALEOZOICO SE EXTIENDE POR… PENILLANURAS (ZONAS DE EROSIÓN). MONTES ISLAS. ARRIBES, TAJOS. SIERRAS INTERIORES DE LA MESETA SISTEMA CENTRAL Y MONTES DE TOLEDO ROCAS DURAS, MODELADOS GRÁNITICO Y APALACHENSE. SISTEMA CENTRAL. SIERRAS. MONTES DE TOLEDO SIERRAS. CUENCAS SEDIMENTARIAS INTERIORESDE LA MESETA DEPRESIONES: DUERO, TAJO, GUADIANA. ROCAS BLANDAS, MODELADOS HORIZONTAL Y EN CUESTA. PARAMOS CAMPIÑAS Y CUESTAS. MONTES DE TOLEDO SIERRAS. LOS REBORDES MONTAÑOSOS DE LA MESETA MACIZO GALAICO-LEONÉS. ÁNGULO NO DEL ZÓCALO DE LA MESETA.

55. I. Macizo Galaico-Leonés: - Antigo ángulo NW do zócolo da Meseta  rexuvenecemento terciario  estrutura xermánica (horsts e grabens). - Materiais paleozoicos e cumios suaves e arredondeadas con multitude de fallas. Exemplos de glaciarismo: lago de Sanabria (Zamora). - Serras: Segundera, Os Ancares, Eixe, Courel… - Fosas tectónicas: Bierzo, Monterrei, Limia...

56. II. Cordilleira Cantábrica: 2 sectores diferentes: a) Sector O: - Macizo Asturiano. - No oeste: materiais paleozoicos (zócolo) rexuvenecidos na oroxenia alpina, con dureza diferente  relevo apalachense. - No leste (Picos de Europa), relevo calcario con maior altura e exemplos de glaciarismo (circos e vales glaciares). b) Sector E. - Montañas Cantábricas. - Materiais secundarios calcarios e pregados no terciario. - Menor elevación, con exemplos de relevo xurásico.

59. III. Sistema Ibérico: - Materiais secundarios no bordo oriental do zócolo pregados na o. alpina  relevo calcario. - Núcleos do relevo con materiais paleozoicos e precámbricos. - Presenza de glaciarismo nos cumios máis elevados (Demanda, Picos de Urbión. - 2 sectores: a) Norte : Maiores alturas. Destacan Serra Demanda e Moncayo, Picos de Urbión. b) Sur: división en 2 alineacións: * interior ou castelá (Albarracín, Serranía de Cuenca). * exterior ou aragonesa (Javalambre), separadas por fosa téctonica de Calatayud (materiais do 3º).

60. IV. Serra Morena: - Non cordilleira, senón brusco escalón de separación Meseta e Depresión de Guadalquivir (máis de 1000 m de desnivel - Gran flexión fracturada en moitos puntos, producida por empuxe de levantamento das Cordilleiras Béticas. - Non moita altura (1000- 1300 m): Destacan as serras de Madrona, Aracena e Almadén - Rochedo paleozoico.

61. 4.3. Depresións exteriores. - Concas sedimentarias prealpinas que, tras oroxénese alpina, quedaron entre cordilleiras alpinas e macizos antigos. - Forma triangular , cheas de sedimentos terciarios e cuaternarios depositados polos ríos que as recorren  relevo horizontal. 1) Depresión Ebro : - Situada no nordés da Península limitada polos Pireneos, S. Ibérico e C. C. Catalana. - Orixe no Cenozoico por colmatación de sedimentos da cunca do Ebro, que estaba cuberta polo mar. - Por tanto materiais mariños e continentais sedimentarios (areas, arxilas, calcarias)  relevo diferente: relevo horizontal (páramos e cerros), relevos en costa, badlands...

63. 2) Depresión Guadalquivir : - Limitada por Serra Morena e as Cordilleiras Béticas. - Orixe: zona afundida durante a oroxenia alpina e colmatada con sedimentos cenozoicos (areas, arxilas…). - Relevo de campiñas onduladas con mesas e cerros testigo. - No tramo final da depresión atópase unha área de marismas.

64. 4.4 Cordilleiras exteriores. - Orixe terciaria (alpina) por pregamento materiais depositados nas fosas oceánicas bética e pirenaica entre macizos antigos. 4 cordilleiras: a) Pireneos. b) Montes vascos. c) Cordilleira costeiro catalana. d) Sistema Bético

65. a) Pireneos : - Zona N da Península , entre Golfo de Biscaia e León. - Materiais paleozoicos e mesozoicos pregados na oroxenia alpina. - 3 zonas:  Zona axial: rochedo paleozoico (herciniano) rexuvenecido por oroxénese alpina  relevo + alto e abrupto (Aneto). Formas glaciares (circos, vales e lagos).  Prepireneos: norte e sur da zona axial. Materiais mesozoicos e cenozoicos erguidos na o. alpina. Menor altura e división en dúas: interiores e exteriores á zona axial.  Depresión media: estreita depresión entre serras interiores e exteriores prepirenaicas

67. b) Montes Vascos: - Situados entre a cordilleira cantábrica e os Pireneos. - Rochedo calcario (2º), escasa altura e formas suaves e arredondeadas por erosión.. - Destacan Aizkorri e Peña Gorbea.

68. c) Cordilleira Costeiro Catalana : - Paralela ao litoral mediterráneo. - Ao norte do río Llobregat materiais 1º levantados no 3º (estrutura xermánica). - Ao sur do LLobregat materiais calcarios (2º) pregados no 3º (relevo cárstico) - 3 unidades:  Cordilleira prelitoral: aliñación afastada da costa. Maiores alturas (macizos de Montseny e Montserrat...)  Cordilleira litoral: máis próxima á costa. Menor altitude.  Depresión prelitoral: ou fosa tectónica chea de materiais 3º e 4º (vales).

69. SISTEMA MEDITERRÁNEO O CORDILLEIRA COSTEIRO CATALANA

70. d) Cordilleiras Béticas: - Gran extensión : de Xibraltar a cabo da Nao, sumerxida posteriormenente e emerxida despois formando as Illas Baleares. - Gran complexidade xeolóxica. - Materiais 1º e 2º erguidos na oroxenia alpina . - Maiores alturas da Península (Mulhacen). - 3 conxuntos:   Cordilleira Penibética:  Bordea a costa.  Materiais paleozoicos e rochas calcarias mesozoicas elevados no 3º.  Destaca Serra Nevada (Mulhacen e Veleta). Exemplos de glaciarismo.

72.  Cordilleira Subbética:  Interior.  Materiais secundarios e terciarios depositados polo mar na fosa bética erguidos na oroxenia alpina.  Depresión intrabética : - Entre ambas. - Dividida en varias depresións pequenas (Antequera, Granada, Guadix, Baza...). - Materiais calcarios (Torcal de Antequera) e terciarios (badlands).

73. Torcal de Antequera (Malaga) Badlands (Almería)

75. 5. O RELEVO COSTEIRO PENINSULAR 5.1 Costas atlánticas. - Podemos diferenciar tres sectores costeiros: a) Costa cantábrica : - Rectilínea , con 2 formas principais: 1) Acantilados : * Costas que penetran con forte pendente no mar. * Orixe: erosión que vai retrocedendo o acantilado. * Formas asociadas: covas mariñas, arcos mariños (erosión na parte inferior) e farallóns (agullas rochosas sobre o mar, tras perder o arco a parte superior).

76. 2) Rasas : serras paralelas á costa. As + baixas con cumio plano. Nas + altas desapareceu o cumio plano por erosión.

77. b) Costa galega : - Destacan sobre todo as rías : Orixe nun relevo montañoso pouco vigoroso, con gran cantidade de fallas ocupadas pola rede fluvial  invasión dos vales dos ríos polo mar (varios Km)  Rías. - No fondo das rías  multiude de praias = acumulación polas mareas de sedimentos mariños e terrestres.

78. c) Costa atlántica andaluza : - V arios tipos de relevo: 1) Marismas : chairas de lama no interior das baías . Orixe: sedimentos depositados polos ríos, que logo son cubertos polas mareas  colmatación de sedimentos  marismas (con vexetación salobre).

79. 2) Frechas litorais : liñas de area que prolongan as costas rectilíneas cara o interior dunha baía, normalmente curvadas (gancho). Orixe: transporte da area cara a baía por deriva litoral (corrente de auga paralela á costa). Unión de varias frechas  cordón litoral (barra continua de area paralela ao litoral).

80. 3) Dunas : montículos de area típicos das costas areosas. Orixe en transporte e deposición de area polo vento. Forma disimétrica  2 caras: barlovento (perfil suave e convexo) e sotavento (abrupto e cóncavo).

82. 5.2 Costas mediterráneas Diferenciamos 3 sectores: a) Costa bética : - Dende Xibraltar a Cabo de la Nao (Alicante). - Costa acantilada (Cordilleiras Béticas) con seccións de costa baixa. - Tamén campos de dunas e albufeiras (Mar Menor) = lago salgado separado do mar por cordón litoral, que pode ter saida ao mar  finalmente convértese en marisma por colmatación de sedimentos. - Dende finais 3º  costa bética  terrazas mariñas = antigas praias que quedaron + altas co nivel do mar (por retroceso mar ou elevación costa).

84. b) Golfo de Valencia : Dende Cabo La Nao ata Delta do Ebro - Formas: ★ Praias : acumulación depositos mariños e terrestres. ★ Albufeira (Valencia). ★ Deltas : saíntes costeiros que se forman cando o río achega + sedimentos dos que pode redistribuir ao mar. ★ Tómbolos : barras areosas que unen illotes rochosos á costa. Son dobres cando únense 2 barras areosas  lagoa no medio. c) Litoral catalán: dende Delta Ebro á Costa Brava. Formas: Deltas, costas acantiladas (C. Brava) e praias.

86. RELEVO INSULAR 1. ARQUIPÉLAGO BALEAR.  Illas Baleares = prolongación de 2 cordilleiras alpinas: Béticas e Costeiro-Catalana. a) Mallorca = Fragmento emerxido da Subbética. 3 conxuntos: - Serra Tramuntana (N), calcaria e miores alturas arquipélago (Puig Maior). - Serras LLevant (E), calcarias de menor altura. - Depresión central: relevo suave e rochedo arxiloso.

87. b) Eivissa e Formentera : - Parte das cordilleiras béticas. - Repiten esquema mallorquín: - Cordillera calcaria ó N de Eivissa e outra ao leste Formentera e depresión central. b) Menorca : ligada a CCC. Metade N: montañas 1º de formas baixas e suaves. Metade S: chaira de materiais calcarios.

88. Costa balear : acantiladas nas zonas montañosas e con praias longas e areosas nas zonas baixas e cauces de augas.

89. 2. ARQUIPÉLAGO CANARIO - Natureza volcánica. - Orixe 3º. Oroxénese alpina  fracturas no fondo do Atlántico  ascensión de magmas  illas. - Tipos de relevo: 1) Conos volcánicos: algúns activos en Tenerife, A Palma e Lanzarote.

91. 2) Caldeiras: grandes cráteres circulares orixinados por afundimento de conos volcánicos (Caldeira de Bandama, GC; e Taburiente, A Palma) 3) Malpaíses: Terreos abruptos formados ao solidificarse a lava rápido  forma de ondas ou bloques.

92. 4) Diques e roques: erosión  deixa ao descuberto antigos canles de emisión de lava (diques) ou antigas chemineas dos conos volcánicos (roques). 5) Glacis: ramplas de pendente moderada ó pe de vellos relevos formadas por depósitos de torrentes (Lan e Fuert.)

93. - Costas canarias: varias veces reformadas por erupcións volcánicas. 2 formas principais: a) acantilados. b) praias: con diferencias entre illas occidentais (escasas por estreita plataforma litoral e illas orientais (máis areosas por ancha plataforma).