1. A DIVERSIDADE CLIMÁTICA Borja Campos Seijo I.E.S. García Brabón

2. INTRODUCIÓN: DIFERENCIA ENTRE TEMPO E CLIMA ☂ T empo = estado físico da atmosfera nun momento e lugar determinado. ☼ Clima = sucesión de estados de tempo durante un longo período. Mentres que o tempo atmosférico o estudia a meteoroloxía (rama de la física), o clima é objeto de estudio de la climatoloxía, rama da xeografía física. Explicación da diferencia de tempo e clima como unha película. Tempo =cada fotograma. Clima= película enteira.

3. España goza de ampla diversidade de tempos atmosféricos, producidos por un amplo número de factores (= causas que exercen influencia sobre o tempo e o clima). 3 tipos: 1. Astronómicos: radiación solar e latitude. 2. Xeográficos: modifican aos anteriores: altitude, influencia maritima ou continental (continentalidade) e o relevo. 3. Termodinámicos: están relacionados coa dinámica da atmósfera (circulación xeral atmosférica). FACTORES DO CLIMA

6. c) Relevo : inflúe de tres formas:  Altitude: reduce as temperaturas (6º por 1000 m) e produce precipitacións orográficas nas ladeiras de barlovento (efecto föhn).  Disposición do relevo: o relevo obstaculiza a entrada de masas de aire . Na Península o relevo de forma paralela ao mar, frea a influencia deste.  Orientación: produce contrastes entre solleiros e umbrías.

7. 3. Factores termodinámicos: Responsables da circulación xeral atmosférica = sucesión masas de aire que determinan o tempo e o clima. 2 tipos de circulación cunha series de factores: a) Circulación en altura (Jet Stream). En latitudes medias, a circulación atmosférica está rexida pola corrente en chorro (Jet Stream) = forte corrente de aire entre 9 e 11 km de altura (separación tropopausa polar e tropical), e con dirección O-E. Jet  tempo da superficie en función da velocidade da corrente e dos seus desprazamentos estacionais.

8.  Velocidade da corrente variable. Cando é rápida  trazado zonal (horizontal) con suaves ondulacións. Cando é lenta  profundas ondulacións, con 2 partes, dorsais e vaguadas. - Dorsal do Jet en altura  Anticiclón dinámico en superficie. - Vaguada do Jet en altura  Borrasca dinámica en superficie. As ondulacións, poden chegar a desprenderse do Jet  penetración de aire polar hacia o sur e aire tropical hacia o norte  intercambio meridiano de enerxía.

10.  Desprazamentos estacionais do jet en latitude ( Verán hacia N, Inverno hacia S )  afecta a España sobre todo en Inverno, mentras en Verán desprázase hacia o norte de Europa.

11. b) Circulación en superficie. Constituida por 3 factores : centros de acción, masas de aire e frontes.  Centros de acción : altas e baixas presións. Presión = peso de aire sobre unidade de superficie. Mídese en milibares (mb) e represéntase nos mapas mediante isobaras (liñas que unen puntos de igual presión). Presión normal 1013 mb. Anticiclón (A) = zona de altas presións (tempo estable), vento circula ao seu redor no sentido agullas reloxo. Borrasca (B) = zona de baixas presións (tempo inestable), vento circula ao contrario agullas reloxo.

12. Os centros de acción poden ser térmicos ou dinámicos : - Térmicos: formados por quecemento ou enfriamento de masas de aire . Cando masa de aire se enfría  pesa máis  alta presión (A). Cando a masa se quenta  pesa menos  baixa presión (B). - Dinámicos: fórmanse en zonas onde o jet en altura orixina dorsais (A en superficie) ou vaguadas (B en superficie)

14. Os centros de acción que afectan maioritariamente á Península son: A: anticiclón dinámico de Azores (verán), térmicos por enfriamento (inverno) do interior europeo e da península. B: baixa de Islandia , do golfo de Xénova ou t érmicas por quentamento (verán) do interior europeo ou peninsular.

15.  Masas de aire : porcións de aire cas mesmas características de temperatura e humidade , adquiridas no lugar de orixe (rexión manancial). España, pola súa latitude, vese afectada por tres grandes tipos de masas de aire : Árticas (A, frías), Polares (P, frías) e Tropicais (T, cálidas). Cada unha destas poden ser ademáis marítimas (húmidas) ou continentais (secas).

16. - Polo tanto, temos: Am : ártica marítima (fria e húmida)  Dirección: N  olas de frío . Ac: ártica continental (moi fría e seca)  Dirección: NE  olas frío . Pm: polar marítima (inicialmente fría e húmida)  Dirección: O  precipitacións. Pc: polar continental (fría e seca)  Dirección: NE-E  tempo frío e soleado. Tm: tropical marítima (cálida e húmida)  Dirección: SO  temperaturas altas, pero choivas. Tc: tropical continental (moi cálida e seca)  Dirección: S  vaga de calor.

17. c) Frontes: - Superficies que separan masas de aire de características diferentes (temperatura), soen estar asociados a borrascas . 2 tipos: - Fronte cálida = se a masa de aire cálido ascende sobre a fría  precipitacións suaves e persistentes e ascenso de temperaturas - Fronte fría = se a masa de aire cálido é obrigada a ascender violentamente pola fría  precipitacións intensas e concentradas e descenso temperaturas. - Fronte ocluída : se os dous tipos de frontes se superpoñen = fin dos contrastes térmicos entre masas de aire ( “morte” da fronte)

19. ELEMENTOS DO CLIMA Elementos do clima = aspectos observables e cuantificables da atmósfera (temperatura, insolación, presión, ventos…). 1. INSOLACIÓN E NUBOSIDADE Insolación : cantidade de radiación solar que recibe a superficie terrestre. En España (2000 horas anuais), existen contrastes entre cornixa cantábrica (área + nubosa) e as áreas de elevada insolación (Sur peninsular e Canarias).

20. 2. TEMPERATURA DO AIRE - Temperatura = grao de calor no aire, medido en grados centígrados (ºC), mediante termómetro. Nos mapas represéntase por isotermas (liñas que unen puntos de igual presión). - As temperaturas medias son suaves preto do mar (oceanidade) e van extremándose hacia o interior (continentalidade), hacia o norte e en altura. Amplitude térmica anual (ata) = diferencia entre temp media do mes + cálido e a do mes + frío. As máis baixas danse en España en Canaria e na costa norte, e as máis altas no interior da Meseta. Xeadas = cando aire  0º C. Danse sobre todo no interior peninsular. Poden ser: a) de irradiación: por enfriamento do solo que se transmite ao aire sobre él. b) de avección: pola chegada dunha masa de aire moi fría

22. 3. HUMIDADE DO AIRE - Humidade = cantidade de vapor de auga que contén o aire, determinada pola proximidade do mar e da temperatura (se  temperatura  humidade). - Néboa = suspensión diminutas gotas de auga por condensación na capa inferior da atmósfera, que limitan a visibilidade. Pode ser: a) irradiación: por perda de calor do chan. b) advección: por chegada masas de aire cálidas e humidas sobre un solo frío, ou masas de aire frío sobre solo + cálido e húmido (ríos). Un tipo de néboa seca é o calixeiro, formado por presencia de partículas finas de po en suspensión no aire (típico España seca en verán. 4. VENTOS - Ventos = movementos horizontais de aire na superficie terrestre. Formados por diferencias de presión  vento circula dende as altas ás baixas presións. Pola latitude, na Península, dominan os ventos do W (de poniente o westerlies). Tamén existen ventos locais (cerzo, tramontana, levante…), ademáis de ventos alternantes (brisas mariñas, de montaña…).

23. 5. PRECIPITACIÓNS - Precipitación = caida de auga das nubes, tanto en forma sólida (neve, granizo) como líquidas. Mídese con pluviómetro, en mm (milímetros o l por m². Nos mapas represéntase por isohietas (liñas que unen puntos de igual precipitación). - Orixe: elevación, arrefriamento e condensación do vapor de auga contido no aire, segundo o tipo de elevación a precipitación pode ser: Orográfica: debida ó relevo. Convectiva: quentamento do chan  elevación aire. Fronte: por contacto masas de aire de temp diferente  fría debaixo de cálida obrigándoa a ascender. - Precipitacións de España = modestas, variables, estacionais e espaciais en función de latitude, oceanidade e relevo

24. 6. EVAPORACIÓN E EVAPOTRANSPIRACIÓN Evaporación = proceso físico polo que a auga convértese en vapor (maior coas altas temperaturas  meses de verán e horas centrais do día). Evapotranspiración = evaporación por insolación e transpiración das plantas e do solo. 2 tipos:  Evapotranspiración real: a que realmente se produce  Evapotranspiración potencial (ETP): é a que se produciría se houbera unha cantidade ilimitada de auga. - Aridez = relación entre temperatura e humidade. Aridez  con temperatura. 2 índices para medila:  Gaussen: mide a aridez mensual. Un mes é arido cando o dobre da súa temperatura e maior ou igual que o total de precipitacións (mm).

25.  Lautensach-Meyer: aridez xeral dunha zona. Mídese a partir de nº de meses do ano por debaixo de 30 mm (déficit de auga)  zona húmida (ningún mes por debaixo de 30), zona semihúmida (de 1 a 3 meses áridos), semiárida (de 4 a 6 meses), semiárida extremada (de 7 a 11 meses) e totalmente árida (todos os meses áridos, non en España).

26. TIPOS DE TEMPO EN ESPAÑA Circulación en altura e superficie  tipos de tempo de España, 10 tipos: 1. TEMPO DO NE. MOI FRÍO E SECO (advección do nordés). Altura: jet con traxectoria ondulada (baixa). Superficie: A no norte de Europa e borrasca no Mediterráneo  masas de aire Pc (frías e secas) de NE. Estacións: excepto verán. Inverno: tempo frío e seco no interior e O peninsular (xeadas e néboas), costa mediterránea con nevadas. Se chega a Canarias  choivas e neve no Teide. Outono e Primavera: descenso temperaturas e treboadas, con sarabia na costa mediterránea.

27. 2. TEMPO DO N. VAGA DE FRÍO (advección do N) Altura: jet ondulado (baixa). Superficie: A no Atlántico e B en Europa do N  masas de aire Am (moi frías) que se cargan de humidade no recorrido polo océano. Estacións: excepto verán. Inverno: temperaturas moi baixas e fortes nevadas no N e interior peninsular. Outono e Primavera: descenso importante temp e treboadas.

28. 3. TEMPO DO NO. FRÍO E CHUVIOSO (advección do NO). Altura: jet traxectoria ondulada (baixa velocidade) Superficie: A no Atlántico e B nas Illas Británicas  m/a Pm do NO que no recorrido marítimo quéntanse e humedécense. Estacións: todas agás verán. Inverno: tempo frío, precipitacións e vento (temporal), no NO; - chuvias e  temp cara o interior. Equinociais: refresca temp e chuvias na costa cantábrica e NO e tormentas na Meseta.

29. 4. TEMPO DO O. PASO DE FRONTES (advección do O). Altura: jet con traxectoria horizontal (zonal)  alta velocidade. Superficie: Borrascas nas Illas Británicas  tempo do O  sucesión de borrascas atlánticas e frontes asociados fríos e cálidos. Estacións: posible en todas, + frecuente en equinociais e inverno. Equinociais e inverno: temperaturas suaves (Pm) e chuvias abundantes, sobre todo no O, diminúen cara o leste (foëhn). Verán: só posible na costa cantábrica (por jet que ascende en latitude)   temperaturas e  chuvias.

30. 5. TEMPO DO SO. TEMPORAL NO S (advección do SO). Altura: jet con traxectoria ondulada con vaguada no Atlántico. Superficie: profunda borrasca no Atlántico con fronte asociados (aire Pm) de SO  requentamento e humedecemento  masas aire inestables  chuvias abundantes. Estacións: posible todo o ano, pero máis en outono e inverno  subida de temperaturas pero precipitacións abundantes, sobre todo no SO. No Norte temperaturas agradables e incluso altas e menos choivas (efecto foëhn).

31. 6. TEMPO DO LESTE. TEMPORAL EN LEVANTE (advección do leste). Altura: jet ondulado con dorsal en Europa e vaguada mediterránea. Superficie: A en Europa Occidental e B no Mediterráneo  aire mediterráneo do E (Tm), cálido e húmido. Estación: sobre todo en Outono  abundantes chuvias en Levante e inundacións ríos mediterráneos.

32. 7. GOTA FRÍA. PRECIPITACIÓNS INTENSAS EN L. Altura: jet ondulado  profunda vaguada no Mediterráneo case separada fluxo jet (colada aire frío nas capas altas). Superficie: Aire frío da B en altura  baixa a superficie e obriga a subir violentamente a aire cálido e húmido das capas baixas  precipitacións torrenciais e trombas de auga catastróficas no Levante. Estación: final verán e outono, porque despois do verán a auga do mar está + cálida  irrupcións de aire frío en altura para equilibrar sistema.

33. 8. TEMPO CÁLIDO E ESTABLE. Altura: jet ascende en latitude e apenas afecta á Península  altas presións subtropicais (Azores). Superficie: A Azores  m/a Tm estables e pouca humidade  estabilidade e altas temperaturas, calor abafante no litoral por humidade, posibilidade de tormentas a últimas horas do día no interior. Estación: verán, ou cercanía verán, únicamente.

34. 9. VAGA DE CALOR. Altura: A subtropical do interior africano envía aire Tc á Península. Superficie: aire Tc africano á Península (elevada temp e sequedade)  vagas de calor e posibilidade de calixeiro (néboa con area). Quecemento excesivo pode orixinar tormentas. Estacións: case sempre en verán, pero en outono e primavera posible   temperaturas.

35. 10. TEMPO TORMENTOSO DE VERÁN Altura: dominio altas presións subtropicais, a veces, tamén coladas de aire frío, por vaguadas do jet. Superficie: excesivo quentamento do solo  B térmicas  nubes e tormentas xeralmente no interior e nas horas avanzadas do día. Estación: verán  tormentas.

36. TIPOS DE CLIMA EN ESPAÑA España ten ampla variedade de climas: 1. CLIMA OCEÁNICO. Norte P. I: cornixa cantábrica e Galicia. Precipitacións: abundantes e regulares (+ 800 mm) ao longo do ano (máximo en inverno) por borrascas e frontes da corrente perturbada, excepto en verán por A de Azores  varios meses secos. Temperaturas: suaves (acción océano)  amplitude térmica baixa (- de 15º), con diferencias costa e interior: a) Costa: veráns frescos (ningún mes por encima de 22º C), e invernos suaves (ningún mes por debaixo de 6º, e ata suave 9-12º). b) Interior: - influencia mar  veráns + calorosos e invernos + fríos e + ata (12-15º).

38. 2. CLIMA MEDITERRÁNEO. Zona + extensa: interior península e costa mediterránea, Baleares, Ceuta e Melilla. Precipitacións: escasas e irregulares (- de 800 mm), con máximos equinocciais, con sequía en verán por A de Azores. Precipitacións concentrada en poucos meses  treboadas, que xunto a deforestación  profunda erosión no solo. Temperaturas varían. 3 subtipos: 2.1 Mediterráneo marítimo.  costa mediterránea (agás sueste), costa sudatlántica, Baleares, Ceuta e Melilla.  precipitacións escasas e variables: a) na costa mediterránea menores porque borrascas atlánticas son esporádicas e chegan secas por relevo peninsular. Máximo en outono (por tempo do E e gotas frías).

40. b) costa sudatlántica maiores por borrascas atlánticas e máximo invernal.  temperaturas: aumentan hacia S. Ata media (12-16º C), con veráns calorosos (+ de 22ºC) e invernos suaves (mes + frío por riba de 10º C). 2.2 Mediterráneo continentalizado. Interior peninsular (agás zona media Val Ebro). Illamento (continentalidade)  extrema temperaturas. Precipitacións (- de 800 mm) con dif notables: Zona L as precipitacións son menores, por estar rodeada de relevo. Mínimo principal en verán e secundario en inverno por A térmicos. Máximo en equinociais. Zona O do interior precipitacións maiores, por + frecuencia de borrascas atlánticas. Máximo invernal.

42. Temperaturas con ata alta (+ 16º). 3 subtipos:  Submeseta norte e alta Guadalajara, Teruel e Cuenca: veráns frescos (ningún mes > 22º) e invernos fríos (mes + frío entre -3 e 6º)  xeadas e néboas.  Submeseta sur e val do Ebro: veráns calorosos (mes + cálido > 22º) e invernos fríos.  Estremadura e interior Andalucía: veráns moi calorosos e invernos suaves (mes + frío > 6º).

44. 2.3 Mediterráneo seco. SE peninsular e zona media de Val do Ebro. Precipitacións anuais menores a 300 mm  carácter estepario. 2 zonas: a) SE: aridez por illamento marítimo por Cordilleiras Béticas e frecuentes adveccións secas de África. Extrema aridez en Cabo de Gata (Desértico, inferior a 150 mm). b) Val do Ebro medio: aridez por illamento por Sistema´ibérico e CCC. Temperaturas  2 subtipos:  estepa cálida (zona costeira do SE): temp cálidas (medias anuais de 17º-18º) e invernos suaves (no inferior a 10º).  estepa fría (interior SE e V. Ebro): temp media anual < 17º e invernos fríos (mes + frío inferior a 10º).

45. 3. CLIMA DE MONTAÑA. Territorios a + de 1000 m de altitude. Características propias, xa que a + altitude   precipitacións e  temperaturas. Precipitacións: + de 1000 mm. Temperaturas: media anual baixa (sempre – de 10º), con veráns frescos (por debaixo de 22º) e invernos fríos (= o < 0º) con neve. 2 variantes: a) Montañas do N: ningún mes seco e veráns frescos. b) Montañas do centro e S: dous meses secos e veráns + cálidos (+ de 22º).

46. 4. CLIMA CANARIO Clima de Canarias moi orixinal por factores:  Situación : contacto zona intertropical  dominio Azores  ventos dominantes do E (alisios)  veráns e invernos suaves. Influencia jet esporádica en inverno e do A do Sahara en verán (ola calor).  Corrente mariña : fría de Canarias, acentúa estabilidade do aire  aridez.  Relevo vigoroso :  temperaturas coa altura e precipitacións orográficas (barlovento) e nubosidade (mar de nubes). - Estes factores  clima canario = trazos: a) Precipitacións en función da altitude: escasas en zonas baixas (- de 300 mm nas illas occidentais, - de 150 nas orientais  desértico), e considerables nas altas (case 1000 mm). Máximo invernal por incidencia jet. b) Temperaturas: suaves. Cálidas en zonas baixas  ningún mes por debaixo de 17º C, e ata suave (- de 8º).