Galego

1. UNIDADE 1 O ESPACIO XEOGRÁFICO ESPAÑOL: DIVERSIDADE XEOMORFOLÓXICA Borja Campos Seijo I.E.S García Barbón (Verín)

2. O ESPACIO XEOGRÁFICO ESPAÑOL España:  ¿Qué es?: estado europeo de ½ millón de Km².  ¿Dónde?: zona temperada no Hemisferio N. En Europa entre Atlántico e Mediterráneo.  ¿Qué inclúe?: Península Ib., 2 cidades autónomas (Ceuta e Melilla), o arquipélago canario (Pal, Hie, Gom, Ten, GC, Fuer e Lanz) e o balear (Mall, Men, Eiv, For e Cab).  ¿Qué implica esto?: gran diversidade natural (relevo, clima, vexetación, augas)  diversidade actividades económicas  variedade de paisaxes humanas.

4. RELEVO PENINSULAR Relevo = conxunto de formas da superficie terrestre. 2 factores: forzas internas da Terra e procesos externos (clima, auga, seres vivos…). Trazos relevo peninsular: Forma maciza : por gran anchura e costas rectilíneas  limitada influencia marítima. Elevada altitude : + de 600 m de media debido, a cordilleiras altas e Meseta. Relevo montañoso na periferia  escasa influencia do mar

5. 1. TIPOS DE UNIDADES MORFOESTRUCTURAIS 4 grandes tipos de unidades atopamos na Península:  Zócolos:- Chairas formadas no Paleozoico por aplanamento das cordilleiras anteriores. - Materiais silíceos (granito, lousa, cuarcita…) - Ríxidos  os novos empuxes os rompen. - Parte W da Península.

6.  Macizos: - Antigo zócolo levantado no Terciario por oroxénese alpina. - Materiais paleozoicos silíceos. - Cumes suaves e redondeadas por erosión. - Serras interiores Meseta (S. Central e M. Toledo) e Macizo Galaico.

7. Cordilleiras de pregamento: - grandes elevacións montañosas aparecidas no Terciario. - Materiais sedimentarios pregados. - 2 tipos: a) intermedias : materiais pregados nos bordes dos zócolos (S. Ibérico, C. Cantábrica). b) alpinas : pregamento materiais de fosas mariñas (Pireneos, C. Béticas).

8.  Concas sedimentarias : - Zonas afundidas no Terciario. - Cheas de sedimentos. - 2 tipos: 1) Concas por afundimento dun bloque do zócolo. (Douro, Texo…). 2) Prealpinas: aos lados das cordilleiras alpìnas (Ebro, Guadalquivir).

11. 2 EVOLUCIÓN UNIDADES MORFOESTRUCTURAIS Precámbrico : - 4000 – 600 millóns BP. - Levantamento banda arqueada de NW a SE. (Galicia, M. Toledo e S. Central). - Lousa e gneis. - Posteriormente arrasada por erosión e inundada polo mar. Paleozoico (Primario): - 600 – 225 millóns. - Oroxénese herciniana  leventamento cordilleiras: Macizo Hespérico (W), Macizo Aquitania (N), Catalano-Balear (NE) e Bético-Rifeño (SE). - Granito, lousa, cuarcita. - Arrasados por erosión ao final do Primario.

13. Mesozoico (secundario): 225 – 68 millóns BP. Periodo de calma. Erosión e sedimentación  aplanamento cordilleiras hercinianas. Terciario : 68 – 2 millóns BP. Oroxénese alpina  cordilleiras alpinas a partir de materiais depositados nas fosas entre os macizos antigos  Pireneos e C. Béticas. Formación depresións prealpinas entre as novas cordilleiras e o macizo antigo (Ebro e Guadalquivir). Inclinación Meseta hacia Atlántico  dirección ríos  rede fluvial. Formación rebordos montañosos da Meseta (Cantábrica, S. Ibérico, Serra Morena). Zócolo Meseta (materiais ríxidos)  fracturación  fracturas e fallas  estructura xermánica = bloques levantados (horst) e afundidos (graben). Horst  Macizo Galaico e Cordilleiras interiores (Central e M. Toledo). Grabens  depresións interiores Meseta.

15. Cuaternario: - 2 millóns BP – hoxe. - 2 procesos: a) Glaciarismo :  Cordilleiras máis altas (Pireneos, Béticas, Cantábrica, Central e Ibérico)  Glaciares de circo (só a cabeceira) e de val (con circo e val en forma de U), éstes só nos Pireneos.

16. b) Terrazas fluviais: por alternacia glaciar: (A) Nos periodos glaciais  agua xease  ríos perden forza erosiva  acumulación depositos. (B) Nos periodos posglaciais   temperatura  fúndese o xeo  ríos recuperan caudal e forza erosiva. (C) Afundimento leito e deposición aluvións aos lados  terrazas. (D) Sucesivas glaciacións e interglaciacións  terrazas graduadas.

17. 3. O ROCHEDO PENINSULAR E OS TIPOS DE RELEVO 3 tipos de áreas de acordo coa naturaleza do rochedo (sílicea, calcaria e arxiloxa).

18. 3.1 Área silícea W Península (Galicia, León, Estremadura) C. Cantábrica, Central, M. Toledo e S. Morena. Rochas antigas (Precámbrico e Primario). Sobre todo granito = rocha cristalina, ríxida. 2 formas de alteración:  Química: por auga en profundidade  areas pardoamarelas (vales e zonas de escasa pendente).  Física: a partir de diáclases (fracturas). 2 tipos segundo a altitude: a) Alta montaña: as rochas rompen ao filtrarse auga polas diáclases e xearse  crestas agudas e escarpadas (agullas), e pedreiras (acumulación rochas ao pé das montañas).

19. b) Zonas menos altas: se as diáclases son paralelas  escamación (disgregación lenta) do granito  paisaxe ondulada (domos). Se son perpendiculares  fragmentación  bolas  berrocais  3 formas: Tores (amoreamento de bolas). Rochas cabaleiras (bolas en equilibrio). Caos de bolas (disposición caprichosa nas ladeiras).

20. 3.2 Área calcaria Montes Vascos, E de C. Cantábrica, S. Ibérico, parte C. C. Catalana, Subbética. Sedimentos do Secundario. Destaca a calcaria = rocha dura pero fácil de disolver coa auga (diáclases)  relevo cárstico  formas:  Lapiás ou lenares: cavidades e surcos, varios tipos: - lapiás de vertente. - lapiás lineal. - lapiás en mesa: extensas superficies entre eles.  Gargantas ou foces: vales estreitos e profundos, con vertentes abruptas.

21. Poljes: vales cerrados con fondo chan, percorridos por ríos, que desaparecen por un sumidoiro (ponor) e continúan subterraneamente. Cando polje se inunda  lago. Dolinas: cavidades orixinadas por auga estancada. Formas diversas (circulares, de pozo…) e unirse  uvalas (trazado complicado). Covas: por infiltración de auga por fisuras  circulación subterránea  Estalactitas (auga pinga do teito) e estalagmitas (auga depositada no chan). Auga regresa á superficie por mananciais ou “ollos” dun río (Guadiana). Simas: aberturas estreitas que comunican superficie e covas.

23. 3.3 Área arxilosa Depresións submesetas, Ebro, Guadalquivir e chairas costeras mediterráneas. Materiais sedimentarios pouco resistentes (arxilas, xesos…) Relevo horizontal e pregamentos posteriores  relevo suavemente ondulado. Erosión rápida por brandura. Nas zonas de alternancia sequía-choivas torrenciais, e non existe cobertera vexetal (SE Península)  cárcavas (fisuras estreitas e profundas) por arroiada  badlands (sucesión de cárcavas)

24. 3.4 Relevo por erosión diferencial Aparece nas tres zonas anteriores. Erosión diferente según o tipo de materiales  distintos relevos en función a inclinación dos estratos: a) Estratos horizontais : rede fluvial  separación plataformas (páramos) con estrato duro e horizontais e vales (estratos brandos). Erosión  desgaste dos flancos dos páramos  cerros testemuña (outeiros de cumio horizontal)  antecerros (antigos cerros que perderon o estrato duro. Exemplo: Depresións Ebro e Guadalquivir.

25. b) Estratos con inclinación suave: alternancia estratos duros e brandos  erosión diferencial  costas con dorso (duro) e fronte (brando). Erosión  Retroceso das costas  cerros testemuña e antecerros.

26. c) Estratos pregados : 2 tipos:  Relevo apalachense: orixe = relevo herciniano erosionado  rexuvenecemento alpino  reactivación erosión diferencial  crestas paralelas (estratos duros) de altura similar e depresións (estratos brandos). Exemplos: Vales asturianos, Montes Toledo e S. Morena.

27.  Relevo xurásico: Alternacia pregamentos convexos (anticlinais) e cóncavos (sinclinais). Nos anticlinais, erosión  vales perpendiculares ó cumio (cluses) e paralelos ao cumio (combes). Baleiramento anticlinais por erosión  levantamento sinclinais (sinclinal colgado)  inversión de relevo. Exemplos: cordilleiras novas (S. Ibérico, Cantábrica, Pireneos, Béticas).

28. 3. AS GRANDES UNIDADES MORFOESTRUCTURAIS DO RELEVO PENINSULAR 4 tipos de unidades: 1) Meseta. 2) Bordos montañosos da Meseta (Galaico, Cantábrica, Ibérico e Serra Morena. 3) Depresións exteriores (Ebro e Guadalquivir). 4) Cordilleiras periféricas (Pireneos, Vascos, Costero-Catalana e Béticas).

29. 4.1 A Meseta Unidade fundamental do relevo peninsular. Chaira elevada, resto do Macizo Hespérico (Paleozoico), arrasado por erosión  meseta. Podemos diferenciar tres unidades nela: a) Antigo zócolo paleozoico : W peninsular (Salamanca, Estremadura). Erosión deixou ao descuberto os materiais primarios  penechairas (superficies de erosión con ondulación suave), montes illa (relevos residuais de estrato duro) e gargantas (ríos). b) Serras interiores : - Orixe terciario por leventamento bloques do zócolo na oroxénese alpina. - Rochedo primario (granito, lousa…) e cimas suaves. - 2 serras: Sistema Central (relevo máis vigoroso  división da Meseta en dúas, destacan Guadarrama, Somosierra ou Gredos) e Montes de Toledo (máis suave  divide en 2 á submeseta sur, destaca Serra Guadalupe

31. c) Concas sedimentarias interiores á Meseta: - Orixe terciaria. Oroxénese alpina  levantamentos e afundimentos  concas que se encheron de sedimentos, brandos na parte inferior (areas, arxilas,…) e duros na superior (calcarias…). Exemplos: conca da submeseta norte e da submeseta sur. Nelas aparecen os seguintes relevos: páramos (superficies planas e elevadas de estrato resistente, ex: A Alcarria ou A Mancha), e campiñas (chairas baixas e onduladas percorridas por ríos, formadas por páramos erosionados, ex: Douro, Texo…).

33. 4.2 Bordos montañosos da Meseta  Orixe terciaria por rexuvenecemento de bloques da Meseta ou pregamento de materiais depositados no secundario nos bordos da Meseta.  4 grandes unidades:

34. Macizo Galaico-Leonés: - Antigo ángulo NW do zócolo da Meseta  rexuvenecemento terciario  pregamento . - Materiais paleozoicos e cumios suaves e arredondeadas con multitude de fallas. - Serra Segundera, Os Ancares,…

35. II. Cordilleira Cantábrica : 2 sectores diferentes: a) Sector W: - Macizo Asturiano. - Materiais paleozoicos (zócolo) rexuvenecidos na o. alpina, con dureza diferente  relevo apalachense (W). - Relevo calcario no leste (Picos de Europa) con maior altura. b) Sector E. - Montañas Cantábricas. - Materiais secundarios calcarios e pregados no terciario. - Exemplos de relevo xurásico.

37. III. Sist. Ibérico : - Materiais secundarios no bordo oriental do zócolo pregados na o. alpina. - Núcleos con materiais paleozoicos. - 2 sectores: a) Norte : dirección NW-SE. Maiores alturas.Destacan Serra Demanda (1ª) e Moncayo (2ª). b) Sur: división en 2  interior ou castelá (Albarracín, 1ª; Serranía de Cuenca, 2ª) e exterior ou aragonesa (Javalambre, 2ª), separadas por fosa téctonica de Calatayud (materiais 3º).

38. IV. Serra Morena : - Non cordilleira, senón brusco escalón de separación Meseta e D. Guadalquivir. - Gran flexión fracturada en moitos puntos, producida por empuxe de leventamento das Cordilleiras Béticas. - Rochedo paleozoico.

39. 4.3 Depresións exteriores. Concas prealpinas que, tras oroxénese alpina, quedaron entre cordilleiras alpinas e macizos antigos. Forma triangular, cheas de sedimentos terciarios e cuaternarios  relevo horizontal. 1) Depresión Ebro : - Paralela aos Pireneos, pechada por éstes, S. Ib, e C. C. Catalana. - Orixe nun Macizo (do Ebro) erosionado e afundido  depresión inundada por mar e logo pechada  lago ata finais do 3º  val do Ebro. - Por tanto materiais mariños e continentais, grosos nos bordos montañosos (conglomerados) e finos no centro (areas, xesos,…) con diferente dureza  relevo diferente.

40. 2) Depresión Guadalquivir : - Paralela a Cordilleiras Béticas. - Primeiro estivo aberta ao mar  lago litoral  colmataxe  marismas  depresión por acumulación materiais sedimentarios (areas, arxilas…). - Relevo de campiñas onduladas con mesas e cerros testigo.

41. 4.4 Cordilleiras exteriores. Orixe terciaria (alpina) por pregamento materiais depositados nas fosas oceánicas bética e pirenaica entre macizos antigos. 4 cordilleiras: a) Pireneos : 3 zonas: - Zona axial: rochedo paleozoico (herciniano) rexuvenecido por oroxénese alpina  relevo + alto e abrupto (Aneto, Monteperdido…). - Prepireneos: sur da zona axial. Materiais calcarios 2º erguidos na o. alpina. Menor altura e división en dúas (interiores ou exteriores á zona axial). - Depresión media: estreita depresión entre serras interiores e exteriores prepirenaicas

42. b) Montes Vascos : Rochedo calcario, escasa altura e formas suaves. Destacan Aralar e Peña Gorbea. c) Cordilleira Costeiro Catalana : - Separada dos Pireneos por fallas. - No norte materiais 1º levantados no 3º. No sur materiais calcarios 2º pregados no 3º. - 2 alineacións: unha paralela á costa e outra interior + alta, separadas por unha depresión ou fosa tectónica chea de materiais 3º e 4º (vales).

43. d) Cordilleiras Béticas: Gran complexidade xeolóxica. Maiores alturas da Península (Mulhacen). 3 conxuntos:  Cordilleira Penibética :  Bordea a costa.  Materiais 1º do antigo macizo herciniano elevados no 3º.  Serra Nevada (Mulhacen e Veleta).  Cordilleira Subbética:  Interior.  Materiais secundarios depositados polo mar na fos bética, tanto duros como brandos  pregamento  mantos de corremento (materiais desprazados) de sur a norte a distancias considerables da orixe.

44.  Depresión intrabética : - Entre ambas. - Dividida en varias depresións pequenas (Antequera, Guadix, Ronda …). - Materiais terciarios  badlands.

46. 5. O RELEVO COSTEIRO PENINSULAR 5.1 Costas atlánticas.  Podemos diferenciar tres sectores costeiros: a) Costa cantábrica : - Rectilínea, con acantilados e rasas e pequenas rías. - Acantilados : costas que penetran con forte pendente no mar. Orixe: erosión que vai retrocedendo o acantilado. Formas asociadas: covas mariñas, arcos mariños (erosión na parte inferior) e farallóns (agudas rochosas sobre o mar, tras perder o arco a parte superior). - Rasas : serras paralelas á costa. As + baixas con cumio plano. Nas + altas desapareceu o cumio plano por erosión.

49. b) Rías galegas : - Orixe nun relevo montañoso pouco vigoroso, con gran cantidade de fallas ocupadas pola rede fluvial  invasión dos vales dos ríos polo mar (varios Km)  Rías. c) Costa atllántica andaluza : varios tipos de relevo: - Marismas: chairas de lama no interior das baías. Orixe: sedimentos depositados polos ríos, que logo son cubertos polas mareas  colmatación de sedimentos  marismas (con vexetación salobre)

50. - Frechas litorais : liñas de area que prolongan as costas rectilíneas cara o interior dunha baía, normalmente curvadas (gancho). Orixe: transporte da area cara a baía por deriva litoral (corrente de auga paralela á costa). Unión de varias frechas  cordón litoral (barra continua de area paralela ao litoral). - Dunas : montículos de area típicos das costas areosas. Orixe en transporte e deposición de area polo vento. Forma disimétrica  2 caras: barlovento (perfil suave e convexo) e sotavento (abrupto e cóncavo)

51. 5.2 Costas mediterráneas Diferenciamos 3 sectores: a) Costa bética : - Dende Xibraltar a Cabo de la Nao (Alicante). - Costa acantilada (Cordilleiras Béticas) con seccións de costa baixa. - Tamén campos de dunas e albufeiras (Mar Menor) = lago salgado separado do mar por cordón litoral, que pode ter saida ao mar  finalmente convértese en marisma por colmatación de sedimentos. - Dende finais 3º  costa bética  terrazas mariñas = antigas praias que quedaron + altas co nivel do mar (por retroceso mar ou elevación costa). b) Golfo de Valencia : Dende Cabo La Nao ata Delta do Ebro Formas: - Praias : acumulación depositos mariños e terrestres. - Albufeira (Valencia)

52. - Deltas : saíntes costeiros que se forman cando o río achega + sedimentos dos que pode redistribuir ao mar. - Tómbolos: barras areosas que unen illotes rochosos á costa. Son dobres cando únense 2 barras areosas  lagoa no medio. c) Litoral catalán: dende Delta Ebro á Costa Brava. Formas: Deltas, costas acantiladas (C. Brava) e praias.

54. RELEVO INSULAR 1. ARQUIPÉLAGO BALEAR.  Illas Baleares = prolongación de´2 cordilleiras alpinas: Béticas e Costeiro-Catalana. a) Mallorca e Eivissa = Fragmentos emerxidos da Subbética, en Mallorca 3 conxuntos: - Serra Tramuntana (N), calcaria e miores alturas arquipélago (Puig Maior). - Serras LLevant (E), calcarias de menor altura. - Depresión central: relevo suave e rochedo arxiloso.

55. - Eivissa e Formentera: repiten esquema mallorquín: Cordillera calcaria ó N Eivissa e outra ao leste Formentera e depresión central. b) Menorca : ligada a CCC. Metade N: montañas 1º de formas baixas e suaves. Metade S: chaira de materiais calcarios.  Costa balear: acantiladas nas zonas montañosas e con praias longas e areosas nas zonas baixas e cauces de augas.

56. 2. ARQUIPÉLAGO CANARIO Natureza volcánica. Orixe 3º. Oroxénese alpina  fracturas no fondo do Atlántico  ascensión de magmas  illas. Tipos de relevo: 1) Conos volcánicos: algúns activos en Tenerife, A Palma e Lanzarote.

58. 2) Caldeiras: grandes cráteres circulares orixinados por afundimento de conos volcánicos (Caldeira de Bandama, GC; e Cañadas, Ten) 3) Malpaíses: Terreos abruptos formados ao solidificarse a lava rápido  forma de ondas ou bloques.

59. 4) Diques e roques: erosión  deixa ao descuberto antigos canles de emisión de lava (diques) ou antigas chemineas dos conos volcánicos (roques). 5) Barrancos: vales curtos, estreitos e escarpados creados por torrentes no relevo volcánico.

60. 6) Glacis: ramplas de pendente moderada ó pe de vellos relevos formadas por depósitos de torrentes (Lan e Fuert.) - Costas canarias: varias veces reformadas por erupcións volcánicas. 2 formas principais: a) acantilados. b) praias: con diferencias entre illas occidentais (escasas por estreita plataforma litoral e illas orientais (máis areosas por ancha plataforma).