1. TRANSFORMACIÓNS ECONÓMICAS 1800-1900

2. TEORÍA ECONÓMICA DO LIBERALISMO NO XIX. O home busca a felicidade. Para acadar esa felicidade é necesario un benestar económico. A propiedade é a que da ese benestar, é o dereito fundamental. A propiedade para ós liberais ten que ser libre e absoluta . Así van suprimir ou transformar todas as formas de propiedade vixentes no Antigo Réxime que non se axustan a este concepto por ter algún tipo de limitación ou obriga: as propiedades comunais, os bens de mans mortas e os morgados da nobreza. O enriquecemento persoal é a base do enriquecemento social. A busca do propio beneficio acaba provocando o beneficio de todos. A riqueza é produto do esforzo persoal Liberdade económica. A economía está rexida por unhas leis “naturais”, baseadas no libre xogo da oferta e a demanda. Prezos, produción, salarios, etc deben estar regulados pola lei da oferta e a demanda. Así como animais e vexetais están sometidos as leis da selección natural as actividades económicas están sometidas as leis “naturais” do mercado: so os máis fortes poden sobrevivir. O traballo é unha mercadoría mais. O salario é o resultado dun acordo “libre” e individual entre patrón e obreiro. Calquera cousa que condicione este libre acordo debe ser evitada. A existencia de asociacións obreiras supón unha intromisión e unha coacción pois pode impor condicións ó marxe da lei da oferta e da demanda. Mínima intervención do estado na economía, para garantir o mercado libre e a lei. Sen embargo dende sempre o estado vai xogar un papel importante: regula o comercio exterior, coa adopción de políticas proteccionistas ou librecambistas; favorece a certos sectores mediante a lexislación, a concesión de contratos públicos (abastecemento do exército, obras públicas, etc); intervén nos conflitos entre patróns e obreiros (xeralmente do lado dos propietarios). Co tempo a presión das clases populares provocará a elaboración dunha lexislación que supón unha maior intervención do estado na economía: regulación xornada laboral, salarios mínimos, ….

3. CAPITALISMO: TRAZOS BÁSICOS Liberdade económica. Lei da oferta e a demanda Propiedade privada dos medios de producción (terra, ferramentas, fábricas, comercios, etc) Man de obra asalariada Prezo da man de obra (salario) regulado pola lei da oferta e a demenda División do traballo Aumento da productividade Busqueda do máximo beneficio individual como obxectivo e estímulo principal da actividade económica Riqueza individual como criterio básico de organización social Desigualdade, dependencia e explotación Os traballadores dependen dos propietarios do bens de producción A búsqueda do máximo beneficio leva a endurecer as condicións do traballo (salarios baixos, xornadas longas, escaso investimento en seguridade, etc) Crises cíclicas

5. TRAZOS XERAIS DA ECONOMÍA ESPAÑOLA Importante peso da agricultura. Ata finais de século actividade económica que ocupa máis población. Escasas innovacións técnicas Atraso industrial Industrialización lenta e tardía. Ata os anos 30 non se dan os primeiros cambios: desamortización, supresión gremios, primeiras máquinas, etc Desenvolvemento finais de século Dependencia exterior en equipamento técnico e investimento de capitais Fortes desequilibrios territoriais. Predominio das políticas protecionistas Estancamento ata os anos 40 e lento crecemento ata finais de século

6. Trasformación no réxime de propiedade no XIX (reforma agraria liberal) Abolición rexime Señorial A nobreza mantivo as propiedades Perden os dereitos señoriais: nomear autoridades locais, exercer xustiza, cobrara impostos, manter monopolios (muiños, bosque, etc) e cobrara certas cargas abusivas. Os labregos seguen a pagar as rendas. O cobro dos impostos, o xercicio da xustiza, o nomeamento das autoridades pasa ó estado Desvinculación dos morgados Autoriza os propietariosde antigos morgados a vendelas ou dividilas en herencia Desamortización

8. A Desamortización . Etapas Primeira etapa : 1798, 1812, 11820-1823. Afectou a bens do clero. Pouco volumen. Segunda etapa : 1836-1844. Desamortizacións de Mendizabal e Espartero. Afectaron a bens do clero regular e secular. (60% dos bens da Igrexa) Importante volumen de terrar vendidas en puxa. Terceira etapa : 1855,propongouse ata Restauración. Desamortización de Madoz. Afectou sobre todo a comunais, terras dos concellos e tamén a bens do clero. Foi a que supuxo un maior volume de terras nacionalizadas e vendidas a maior parte entre 1855 e1867

9. Consecuencias económicas das desamortizacións Consolidou o latifundismo . Non supuxo un cambio na estructura da propiedade. Aumentou o número e tamaños de grandes propiedades. Non favoreceu o desenvolvemento técnico . Os novos propietarios non invertiron (hai excepcións) en melloras técnicas. Explotaron as terras con xornaleiros sen cambios nas técnicas nin nas formas de traballo Arrendaron as terras a labregos que tiñan que pagar unha renda que non lles deixaba o suficiente como para investir en melloras técnicas. Inmovilizou moitos capitais en terras que poideron ter sido investidos na industria Permitiu o aumento da superficie cultivada e da producción de cereal e polo tanto de alimentos. Moitas terras dos concellos ou comunais que non estaba cultivadas foron postas en cultivo polos novos propietarios ven directamente con xornaleiros e sobre todo mediante arrendamentos

10. Consecuencias sociais Favoreceu a formación duna nova oligarquía mediante a fusión da vella nobreza e a alta burguesía terrateniente. Os compradores foron sobre todo a alta burguesía e a vella nobreza. Non favoreceu a formación dunha clase media agraria , como parece que era a intención inicial de Mendizabal Foi negativa para moitos campesiños Algúns perderon as terras que cultivaban en arrendo convertíndose en xornaleiros Outros viron como cambiaban, a peor, as condicións dos contratos de arrendamento Os concellos perderon unha boa parte dos seus ingresos e sobre todo a súa autonomía finaceira. Agora dependen máis do goberno central para obter recursos A Igrexa perdeu tamén a súa fonte principal de financiamento (ademais tamén os liberais suprimen a décima). A Igrexa adquirirá co tempo novas terras.Compensada: os gastos da Igrexa os asume o estado Importante perda de patrimonio cultural.

11. RESUMEN POSITIVAS Aumento da superficie cultivada e da producción NEGATIVAS Consolidou o latifundismo .. Non favoreceu o desenvolvemento técnico . Inmovilizou moitos capitais. Foi negativa para moitos campesiños Algúns perderon as terras que cultivaban en arrendo Outros viron como cambiaban, a peor, as condicións dos contratos de arrendamento Os concellos perderon unha boa parte dos seus ingresos e sobre todo a súa autonomía finaceira

13. A desamortizacion en Galicia A propiedade da terra en Galicia antes da desamortización A Igrexa e a alta nobreza eran as a principais propietarias de terras en Galicia. A fidalguía ou pequena nobreza galega (11.000 en Galicia) actúa como intermediarioa entre os propietarios da terra (alta nobreza e sobre todo o clero) e os campesiños. Os fidalgos levaban en foro terras de mosteiros e nobres e a súa vez subaforaban ós labregos. Deste xeito, sen ter grandes propiedades, a maior parte das rendas pagadas polos labregos (60%) acaban en mans da fidalguía.

14. A desamortizacion en Galicia: o foro. Contratos de arrendamento de longa duración (tres xeraxións, 100 anos, etc.) Orixe na Idade Media O foreiro (labrego)debe: Pago dunha renda en especie.Varia segundo a época do contrato, a zona e o tipo de productos, pero pode ser entre o cuarto e o tercio da colleita Outra serie de obrigas de carácter señorial (días de traballo, luctuosa, etc) O propietario cobra a renda e non pode modificar as condicións do contrato ata que este remate Dende finais do século XVIII o contratro é perpetuo Traspásase por herencia de pais a fillos. Pódese incluso dividir a terra. O foreiro (en principio labrego) pode vender contrato e a terra. O novo comprador debe cumprir as condicións do contrato. (Non era raro que os mosteiros incluísen no contrato a prohibición de vendelo a fidalgos).

15. A desamortizacion en Galicia Non supón grandes modificacións na estructura da propiedade, so cambios nos perceptores de renda Os compradores foron a fidalguía e sobre todo a burguesía Como os foros son perpetuos os compradores das terras desamortizadas non poden expulsar os labregos que as tiñan en foro. Unicamente poden seguir cobrando as rendas, sen modificacións Os labregos manteñen os mesmos dereitos que tiñan antes. Na práctica hai créase unha situación confusa sobre a propiedade entre Labregos foreiros. Teñen o dominio util : poden explotar a terra, deixala en herencia, vendela, pero teñen que seguir a pagar as rendas (foros e trabucos) A burguesía e fidalguía. Teñen o dominio directo da terra. Cobran as rendas pero non poden cambialas, expulsar ós labregos, unir explotacións etc.

16. A desamortizacion en Galicia: Conflicto dos foros Labregos . Aspiran a se convertir en plenos propietarios da terra, sen ter que pagar rendas por elas. Buscan a supresión dos fors uo no peor dos caoso a redención : suprimilos pero indemnizando a que ten o dominio directo Fidalguía e burguesía . Aspiran tamén a se convertir en plenos propietarios da terra para poder expulsar ós lebrego e facer novos contratos de arrendamento máis favorables.

17. Características xerais da agricultura Predominio do cereal. Trigo, vide, oliveira e leguminosas ocupan o 90% da superficie cultivada. Sistemas de cultivo tradicionais: rotación bianuais e trianuais. Utilización de animais de tiro, ferramentas tradicionais... Escasas innovacións técnicas. Baixos rendementos. So a finais de século apréciase un lixeiro incremento, pero moi inferior ao que se produce noutros países de Europa. Agricultura extensiva: aumento da producción, sobre todo de cereal mediante a extensión da superficie cultivada. O dobre a finais de século.

18. Características xerais da agricultura Baixa productividade. O porcentaxe de poboación agrícola case non diminue ó longo do século A producción nacional non cubre a demanda. É necesario importar almentos Escasa competividade: forte competencia exterior e política proteccionista Tímido desenvolvemento dunha agricul tura especializada orientada a exprotación: vide, olivo cítricos Filoxera en Francia favorece a exportación de viños españois e o cecemento do cultivo de vide Retroceso da gandería ovina

20. INNOVACIÓNS

21. A achega da agricultura ó desenvolvemento industrial A agricultura pódese convertir nun motor da idustrialización Si hai innovación técnica se incrementa a demanda de ferramentas, abonos, etc que tiran da industria Se hai modernización a mellora do nivel de vida dos labregos permite un incremento do consumo de productos industrias no campo Unha agricultura modernizada permite a acumulación de capitais que poden ser invertidos na industria A mecanización provoca un excedente de man de obra no campo que pasa a ser man de obra barata para a industria

22. Atraso da revolución industrial Escasa modernización da agricultura. Non permitiu a acumulación capital A escasa innovación non incrementou demanda productos industriais. Escasa capacidade de consumo do mercado interior. Maioría da poboación son labregos e obreiros con escasa capacidade de consumo Atraso na modernización transporte. Mala rede de estradas para carro. Escaso e tardío desenvolvemento do ferrocarril. O comercio segue a ser local e comarcal. Dificulta especialización regional, pois dificulta o transporte a longa distancia Non facilitou o abaratamento productos A lenta e tardía construcción do ferrocarril non estímulo para Falta de capitais Investimentos en sectores non productivos: terra, bolsa, débeda do estado Dependencia de capitais extranxeiro en sectores clave: sideruruxia, minería, ferocarril ou incluso en industria agopecuaria siderurxia

23. Atraso da revolución industrial Atraso técnico Escasa inversión en ciencia e tecnoloxía Deficiente sistema educativo: control da Igrexa Man de obra abundante e barata Proteccionismo Mentalidade dos empresarios Buscan investimentos seguros: terra, débeda pública Non investimentos en tecnoloxía. Explotación da mans de obra Inestabilidade política Retaso das reformas políticas liberais Casi ata finais dos anos trinta non se realizan as reformas que facilitan o desenvolvemento económico capitalista Inestabilidade política de boa parte do século XIX.

24. A industria téxtil Factores que favorecen o desenvolvemento do téxtil catalán Experiencia anterior á Guerra de Independencia Acumulación de capital: exportación aguardentes, etc Maior consumo interior: labregos propietarios das terras Man de obra abundante e barata Proteccionismo especialmente a finais de século Características Empresa familiar Dependencia tecnolóxica exterior: importacón de maquinaria Importancia do mercacado colonial Depende políticas porteccionistas Atraso técnico Escasa competitividade exterior Evolución Crecemento 1830-1860 Crise anos 60 (guerra secesión EE.UU) Crecemento 1868-1898 Crise inicios 1898 pola perda do mercado caribeño Diversificación industrial a partir do téxtil: Ind. mecánica, metralúrxica, química, etc.

27. A minería Importante riqueza mineira: ferro, cumbo, mercurio, cobre, etc, pero escasa explotación Baixa demanda Falta capital Atraso tenolóxico A explotación a grande escala a pertir de 1868: lei de bases sobre minas. Facilita os investimentos extranxeiros A maior parte da empresas son francesas, británicas, holandesas, etc atraidas por Ricos xacementos: ferro, mercurio, cobre, etc. Man de obra abundante e barata Facilidades legais para o investimento, baixa presión fiscal A producción expórtase en bruto casi na súa totalidade a baixo prezo Os beneficios van fora de España

29. A siderurxia Desenvolvemento tardío Escasa demanda de ferramenta agrícola e maquinaria Tardío desenvolvemento do ferocarril: importación do material (lei de ferrocarris 1855) Falta de capitais Exportación de case toda da producción de ferro (90% case ata finais de século) Atraso tecnolóxico Inicios do século XX os altos fornos substitúen as ferreirías tradicionais Etapas Malaga : anos 40 Carbón vexetal Fundicións tradicionais Asturias: anos 60-70 Carbón baixa calidade Ferro vasco Biscaia: anos 80-90

31. Siderurxia Vasca Crecemento no ultimo cuarto do século Ferro abundante e de alta calidade Estreita relación con Inglaterra Capitais acumulados na minería; compañias mixtas vasco-británicas Carbón de alta calidade importado de inglaterra. Tecnoloxía británica. Demande de ferro colado Desenvolvemento do ferrocarril: importante mercado interno Proteccionismo dende 1891 Diversificación industrial Construcción naval Maquinaria

32. O transporte Estradas e camiños Ata mediados de século moi poucas estradas de primeiro orde Pese ó crecemento da rede de estradas segue a ser deficiente Trazado radial

34. TRANSPORTE MARÍTIMO Mellora dos barcos de vela Lenta introducción do vapor. A finais de século hai máis barcos de vela que de vapor Incidencia no comercio interior: navegación de cabotaxe Crecemento da navegación trasatlántica a finais de século

35. O Ferrocarril Desenvolvemento lento e tardío Falta de investimentos Atraso técnico Escasa demanda A Lei de ferrocarrís de 1855 estimulou a construcción Suprime aranceis para importación de materiais Facilita os investimentos de capital exterior Concede certos vantaxes as empresas que construen o ferrocarril Explotación de terreos contiguos a liña Axudas públicas para recuperar o capital se a liña non era rendible Rede deficiente Rede radial que dificulta a comunicación entre zonas períféricas pero moi dinámicas Rede pouco densa comparada con outros países europeos. Ten un ancho de vía diferente o que dificultaará conexión ferroviaria co resto de Europa

38. Efectos posibles do ferrocarril Favoreceu un aumento do consumo Abaratamento dos prezos do transporte e consecuentemente dos productos Acceso a máis bens procedentes doutras rexións ou países Moi importante para bens perecederos (alimentos, etc) Especialización rexional Non é necesario producir todo o que se necesita na propia rexión. Pódes traer doutras e vender a otras con máis facilidade Estimulou a agricultura comercial, facilitando o acceso ós mercados urbanos Crecemento da siderurxia Crecemento da minería de carbón e ferro Facilidades para o desprazamento da poboación En España estos efectos foron escasos debidos a Escasa densidade da rede de ferrocarril Importación de material para a construcción do ferocarril Desenvolvemento tardío

39. Comercio interior Non hai un mercado nacional integrado Mercado rexional e comarcal. A maior parte dos productos que se inercambian proceden da propia comarca ou rexión Importancia das feiras e mercados periódicos Dificultades de transporte Orografía montañosa dificulta a comunicación do interior e a periferia Malas váis de comunicación Lento e deficiente desenvolvemento do ferrrocarril Lentitude das reformas políticas Ata os anos 40 non se suprimen moitos impostos que gravaban o transporte (dereitos de portas, pontádegos, etc) Novo sistema monetario, a peseta a finais dos anos 60 Non se unifica o sistema de medidas (sistema métrico decimal) ata os anos 80 Telégrafo ata a mediados dos anos 50

40. Comercio exterior En xeral durante o século foi deficitario: importa por maís valor do que exporta Exportábase sobre todo minerais, viño, aceite,e materias primas en xeral Importa productos manufacturados, maquinaria e tamén trigo, pese ás políticas proteccionistas A inicios de século crise pola Guerra de Independencia e a perda das colonias

41. A facenda : : Os impostos: Reforma fiscal de 1845 Impostos directos: sobre a propiedade da terra e a industria Impostos indirecrtos: gravan o consume de productos de primeira necesidade Problemas Pouca capacidade para recaudar e pololtanto escasos ingresos Incapacidade técnica: falta de empregados públicos, de técnicos, de interés real por recaudar certos impostos directos Fraude fiscal: quen máis tem defraudaba e pagaba poucos impostos directos O deficit pública era permanente. Gastábase máis do que se ingresaba. (Non é que se gastara moito en cousas como educación, saúde, infraestructuras, etc. é que se ingresaba pouco) Emisión de títulos de débeda pública agraba o problema, pois boa parte dos ingresos do estado vanse en pagar os xuros da débeda. Ademais inmovilizou capitais que deixaron de se investir en industria O sistema era percibido como inxusto polas clases populares, pois se basaba máis nos impostos indirectos (que afectaban máis as clases baixas) que noos directos (que en principio afectaría máis ás clases propietarias). Os consumos eran moi impopular

42. Política comercial Predominio políticas proteccionistas Apoiadas por boa parte da oligarquía ( que é que toma as decisións, que exerce o poder durante a Época Isabelina e a Restauración) Grandes terratenientes, porductores de cereal para asegurar o mercado fronte a importación de cereais Industria catalana: asegurara o mercado interior fronte ás importacións de ingletera sobre todo cunha industria moito máis desenvolvida e que ofrece un producto máis competitivo (máis calidade e menos prezo) O proteccionismo tivo aspectos positivos e negativos Positivos : Desenvolvemento da industria ó asegurar un mercado, unha demanda Facilitou o crecemento da producción de cereal, asegurando a demanda Negativos Non favoreceu o desenvolvemento técnico (para que innovar se non hai competencia?) Diminución da calidade e encarecemento de certos productos. Máis dificultades para acceder a mercados exteriores

43. Banca e sistema monetario Ata os anos trinta mantense unha grande varidade de moedas e sistmas de pesos e medidas 1868 estabécese a peseta como unidade monetaria, ainda que tarde en xeneralizarse Emisión de billetes de banco Creación do Banco de España como único autorizado a emitir billetes (dende 1874) Creación da bolsa de comercio de Madrid.

45. A Industria galega a inicios de XIX Sectores máis desenvolvidos : O liño. Industria rural: materia prima, ríos, experiencia tecelán. Actividade complementaria da agricultura: mulleres. Importación de materia prima. Exportación de parte da producción Organización similar ó “domestica sistema” Coiros e curtidos Disponibilidade de materia prima e os medios para transformala: coiro (gando), carballos e auga Demanda interna e de fora de Galicia Construcción naval Creación da estaleiro de ferrol Tira doutras industrias: madeira, aparellos Sector pesqueiro Cambios coa chegada dos cataláns: novas técnicas de pesca (Xávega, redes de arrastre), novas técnicas de conservación e salga; proletarización dos pescadores. Xera un incremento da actividade de pequenos estaleiros, construcción de aparellos, etc Siderurxia. Existencia de numerosas siderurxias tradicionais, sobre todo no leste de Lugo: mineral de ferro, madeira para o carbón vexetal, auga para mover os mazos. Consumo local e comarcal. Creación a finais de século da primeira fundición moderna española, a fábrica de Sargadelos.

46. A Industria galega a finais de XIX Sectores en decadencia Crise da industria do liño: non se avanza cara mecanización e concentración en fábricas Falta de iniciativas empresariais Perda mercado americano Competencia algodón catalán Crise ferrarías tradicionais Competencia siderurxia vasca Escasa demanda interna Decadencia do curtido coiros Os novos avance técnicos (químicos) permiten desplazala de zonas de bosque e ríos e achegala máis os mercados Non adopta novas técnicas inductiais: non hai industria química Caida demanda a finais de século causas Debilidade burguesía galega que ademais inviste boa parte do seu capital en terras Dificultades transporte Xeografía Lento desenvolvemento ferrocarril Mercado interno moi limitado Cidades pequenas Poca capacidade consumo labregos: autoconsumo

47. Sectores modernizados a finais XIX A industria conserveira e a pesca Tradición Materia prima abundante Crecemento da demanda Capital catalan e indiano A construcción naval Crecemento demanda: pesca, transporte mercadurías (cabotaxe) Asteleiro de Ferrol Desenvolvemento da ría de Vigo Fábricas de tellas e ladrillo Crecemento urbano