presentacion sobre as transformacions económicas na España liberar para 2º de bacharalato Galicia

1. AS TRANSFORMACIÓNS
SOCIOECONÓMICAS NA ESPAÑA LIBERAL

2. ATRASO E DESENVOLVEMENTO
ECONÓMICO.
• Industrialización temperán (inicios S. XIX) pero con
progresos inferiores aos países máis avanzados, e
limitados a unhas poucas zonas.
• Os autores falan:
Nadal: fracaso da revolución industrial en España.
Tortella: patrón latino de modernización
caracterizado por
- lentitude e tardanza
- menor profundidade e repercusión social.
- Desfase evolutivo: retraso no crecemento no
S. XIX, recuperación no S. XX.

3. Características:
• Predominio sector primario ( minería,
transformación agraria e pesca).
• Protección arancelaria. Para defender a
produción nacional.
• Dependencia do exterior: en equipamentos,
innovacións técnicas, capitais.
• Forte desequilibrio territorial e rexional.Zonas
atrasadas e zonas desenvolvidas(Cataluña, País
Vasco).

4. O desenvolvemento capitalista da España liberal
• Segundo os principios do capitalismo(Adam
Smith), as actividades económicas debían:
- estar en mans dos particulares e
- rexírse polas suas propias leis(oferta e
demanda).
-A man de obra unha mercadoría máis, suxeita
ás leis do mercado, o contrato debía ser un acordo
libre entre patron e obreiro.
- O Capital ( terras, materias primas ,diñeiro..)é
un factor clave de desenvolvemento económico.
Estes principios tiveron unha lenta e incompleta
aplicación no desenvolvemento da España liberal.

5. • Bases xurídicas da economía da España Liberal
• A Lexislación económica do Antigo Réxime foi modificada
coas novas leis para a liberalización económica e o
desenvolvemento capitalista.
• Foi iniciada polas Cortes de Cádiz e continuada polos
gobernos liberais.
• Lentitude do cambio debido á debilidade da burguesía.
• A liberdade de mercado foi obxecto de debate.
- Aceptada no mercado interior.
- No mercado exterior debate entre
librecambismo – proteccionismo.
- Predomina o proteccionismo.
Tamames: proteccionismo necesario para o desenvolvemento
español.
Tortella: proteccionismo atrasou o crecemento, a
industrialización e a modernización.

6. Dificultades e limitacións do desenvolvemento.
• Obstáculos físicos e naturais.
- Disposición compartimentada do relevo que
dificulta as comunicacións
- Ríos pouco navegables.
- Deficiente calidade das terras agrarias.
- Escaseza de materias primas e fontes de enerxía.
• Escasas transformacións nos sistemas agrarios.
- Mantemento dunha agricultura tradicional, con
miota man de obra e e baixa produtividade e falta de
renovación técnica.

7. • Despreocupación polas innovacións técnicas e
educativas: as clases dominantes non prestaron
atención ao desenvolvemento da educación e da
investigación.
- mantemento de altas taxas de analfabetismo
- forte dependencia da tecnoloxía estranxeira.
• Falta de competitividade dos produtos españois:
os altos custos de produción, fixo que os produtos
españois non puidesen competir no mercado
mundial e obrigou aos empresarios e ás
autoridades a desenvolver unha política
proteccionista.

8. • Mentalidade tradicional dos empresarios e os
políticos.
- Empresarios: aseguran os seus beneficios
mediante protección do Estado, sobreexplotación
dos traballadores.
- Políticos: garanten o apoio legal.
• Escaso espírito de empresa.
- Mais gasto no luxo e ostentación que nas
actividades produtivas.
- Capital considerado como factor de predominio
social máis que de investimento.
Josep Fontana: «traizón da burguesía española».

9. • Reducida capacidade de consumo do mercado
interior. Debido aos baixos ingresos
• Escaseza de capitais e preferencia por
investimentos inmobiliarios ou especuladores.
- Capitalistas españois escasos investimentos
produtivos.
- Predominio de capitais estranxeiros nas
principais actividades produtoras.

10. Fases do desenvolvemento económico.
• 1830- 1870 Inicios da industrialización.
• 1870-1890 Freo e estancamento
• 1890-1923 Crecemento xeral pero desigual

11. A REFORMA AGRARIA LIBERAL E AS DESAMORTIZACIÓNS
• No A.R. diferentes normas limitaban a produción
agraria, por iso era imprescindible unha reforma
agraria, para coverter a propiedade da terra nun ben
libre, privado, particular e individual.
- Abolición do réxime señorial.
- Desamortización das terras eclesiásticas e
comunais.
- Desvinculación dos morgados.
- Supresión das servidumes colectivas e o décimo.
- Autorización liberdade de cultivos.
- Cerramento dos campos.
- Libre compravenda de terras.

13. • A medida mais importante foi a Desamortización
venda en pública poxa de bens pertencentes a mans
mortas eclesiásticas, baldíos e terras de comúns e
propios dos concellos.
• Moitos dos que apoiaron a venda destas propiedades
estaban convencidos de que a liberalización da rural
melloraría a eficiencia da agricultura.
• Proceso longo debido á masa de bens afectados e
polos avances e retrocesos debido ás disputas
ideolóxicas:
- Liberais progresistas partidarios da
desamortización.
-Liberais moderados paralízana pola oposición dos
absolutistas e a Igrexa.

14. • Etapas da desamortización.
• Iniciouse en 1798 por Carlos IV: a desamortización
de Godoy(obrigado polos gastos de guerra) pero o
groso do proceso tivo lugar no século XIX
• Cortes de Cádiz decreto xeral de desamortización
1813 . Afectaba a bens de afrancesados, ordes
militares, conventos suprimidos (- 12 monxes),
parte patrimonio da Coroa e baldíos e terras dos
concellos.
• Escasa vixencia pola restauración do absolutismo,
volvese poñer en práctica no Trienio Liberal.

15. • En 1835- 1836 tivo lugar a desamortización
eclesiástica de Mendizábal. 1835 dos bens das
ordes relixiosas do clero regular (agas os que se
dedicaban á benefencia). 1836 venda dos bens
raíces das ordes suprimidas.
• Obxectivos:
- Reformar o réxime de propiedade
convertendo em propiedade plena os
bens do clero regular.
- Obter recursos para o Estado
- Redución da débeda pública.
- Lograr apoio social á causa
liberal e debilitar aos inimigos do liberalismo.

17. • 1841 Espartero completa a desamortización de
Mendizábal. Decreto de setembro 1841 venda dos
bens do clero secular.
• A partir de 1844 os moderados deteñen o proceso.
Concordato de 1851 co Vaticano:
a Igrexa acepta as vendas realizadas
a cambio de que o goberno sostéña
economicamente o clero e se declare
a confesionalidade do Estado.

18. • 1855 Ley General de Desamortización de Pascual
Madoz. Desamortización civil. Póñense á venda
bens do Estado e concellos e o resto das terras
eclesiásticas.
• Foi a de maior impacto.
- Volume das terras vendidas.
- Consecuencias socias
negativas para os campesiños
pobres.
- Maior parte dos ingresos
destinados á construción do
ferrocarril.

20. • Desamortización puxo en venda o 20% do territorio
español (50% terra cultivable).
Compradores: nobreza terratenente, campesiños ricos,
burguesía. Estes conseguen aumentar o seu patrimonio,
prestixio social, obteñen grandes ganancias polo aumento
dos prezos agrarios ante a crecente poboación.
Balance global.
Politicamente éxito: transformación réxime de
propiedade, e consolidación réxime liberal.
Desde o punto de vista socioeconómico discrepancias.
Uns autores sosteñen que a desamortización ampliou os
latifundios sen investir na súa modernización. A maior parte
dos campesiños e xornaleiros non accederon á terra.
Outros autores afirman que os campesiños e xornaleiros non
tiñan capacidade para mercalas.

21. CONSECUENCIAS
• Aumento da superficie cultivada.
• A desamortización contribuíu ao atraso na
industrialización pola desviación de recursos financeiros á
compra de terras e non nas actividades industriais.
• Prexudicados: Igrexa, municipios e sobre todo
campesiños pobres e xornaleiros.
Empeoramento das súas condicións de vida pola perda
da caridade eclesiástica e o aproveitamento das terras
comunais.
Endurecemento dos contratos de arrendamento e de
traballo, que prexudicou a arrendatarios e xornaleiros.
Perdas no patrimonio artístico e cultural da Igrexa.
En Galicia características especiais debido ao sistema de
foros e a propiedade comunal dos montes.

22. A AGRICULTURA:DESIGUAL EVOLUCIÓN
• Zonas que se especializan en cultivos
destinados ao mercado internacional.
- Levante (froitas e hortalizas), Cataluña (cava),
Cornixa Cantábrica e Galicia (vacún para leite),
Andalucía (viño e aceite)
• Zonas que permaneceron estancadas coma no
Antigo Réxime.
- Minifundios de subsistencia en Galicia,
- Latifundios con cultivos de cereais en Castela
e Aragón, Estremadura e Andalucía.

24. Aumento da produción agraria
• A maior expansión produciuse nos cereais,
80% do solo agrícola.
• A vide convertiuse en produto de exportación.
• Estendeuse o cultivo do millo e a pataca.
• Aceite de oliva para a exportación.
• Aumento do cultivo de laranxa e cítricos.
• Retroceso da gandaría ovina e aumento da
porcina.

25. • Pero o aumento da produción conseguiuse
grazas ao incremento da superficie cultivada,
non pola modernización técnica.
• O lento aumento da produtividade debeuse
tamén a factores físicos(orografía e clima) e
pola estrutura da propiedade.
• Nin nas pequenas propiedades (minifundios)
• Nin nas grandes propiedade (latifundios), onde
os propietarios non estaban interesados en
investir, senón en obter beneficios facilmente.
https://www.youtube.com/watch?v=3v6uz409gh0
Ata min 3.50

26. A INDUSTRIA
• Desequilibrios:
- zonas industrializadas, urbanizadas e competitivas
- zonas atrasadas, rurais e agrarias

27. • O SECTOR TÉXTIL : CATALUÑA
• Principal zona industrial e a mais diversificada.
• Ligada ao sector téxtil , xa existían manufacturas
previas de indianas no sec XVIII.
• O sector veuse renovado coa introdución do
algodón,que remplaza á lá e ao liño
• A mecanización do fiado e tecido, o reinvestimento
dos capitais procedentes da agricultura e o comercio e
o emprego de máquinas de vapor favorece o
crecemento.
• Crecemento facilitado polo proteccionismo do
mercado interior.
• Noutras zonas sobrevive algún sector especializado (Alcoi
con las finas).

28. • Spinning Jenny.
Spinning Jenny.
Mule jenny
As primeiras máquinas
introdúcese cara a
1780

29. O Vapor Fábrica dos Bonaplata

30. • A consolidación definitiva da industria
algodoneira se da cara 1802, coa prohibición da
entrada de algodón fiado, pero a Guerra da
Independencia supuxo un freo.
• A partir de 1830 a industria avanza a bo ritmo.
• En 1832 instálase a primeira máquina de vapor
(fábrica Bonaplata, Barcelona) .
• A rápida mecanización viuse favorecida pola
escaseza de man de obra (incorpórase ao
traballo a xeración nacida durante a guerra)

31. • OS LÍMITES DA INDUSTRIA TÉXTIL
• Escaseza de carbón en Cataluña e a dificultade do
seu transporte favorece o aproveitamento da
enerxía hidráulica nas colonias industriais.
• Debilidade do mercado español debido ao escaso
poder adquisitivo do campesiñado. Isto leva aos
empresarios a esixir medidas proteccionistas.
• O desenvolvemento se interrompe cara 1861
debido á política progresista que se orienta cara
outros investimentos(minas,ferrocarrís) e sobre
todo debido á Guerra de Secesión americana
(1861-65) que provoca a fame de algodón.

32. • A partir de 1874 iníciase unha nova fase
expansiva, coa renovación da estrutura industrial
e o xurdimento de numerosas colonias industriais.
• A industria algodoneira despraza á tradicional
industria téxtil (liño, lá).
• Aínda así a produción era inferior á doutros países,
e non se estendeu ao resto de España.
• Tamén desenvolveuse en Cataluña outras
industrias como a metalurxia de transformación,
química, industria papeleira e editorial e
transformación de produtos agrarios.

33. gráfico Doc 3 e 4

34. A MINARÍA E A SIDERÚRXIA
• A MINARÍA
• A lexislación mineira de 1868 (Lei de minas)
permitiu a liberalización do sector e a entrega de
concesións de explotación masiva dos xacementos a
numerosas compañías(desamortización do subsolo).
Isto débeuse a:
-aumento da demanda internacional.
-os avances nas técnicas de explotación
-ao endebedamento crónico da Facenda española.
Concesión da explotación das minas a empresas
extranxeiras (minas de Almadén aos Rothschild)

35. • Importantes xacementos de chumbo no sur (Linares, La Carolina).
• Cobre en Riotinto (Huelva)
• Mercurio en Almadén (Ciudad Real)
• Cinc en Riocin(Cantabria)
• A maioria se
exportan
• As actividades extractivas(chumbo e cobre) en Andalucía e Murcia
non xeran a riqueza desexada e case todas as minas son
explotadas por capital estranxeiro( The Río Tinto Company).

37. Riotinto ( Huelva)
Peli El corazón de
la tierra

38. Minaría
Almadén ( mercurio)
Cinc,
Cantabria
Chumbo e ouro

39. • A EXPLOTACIÓN DE CARBÓN E FERRO
• En Asturias, a explotación de carbón alcanzou un gran
desenvolvemento, debido á abundancia deste
combustible(Mieres, La Felguera)e á facilidade do
acceso ao transporte marítimo, pero era de pouca
calidade con escasa capacidade calorífica e con minas
soterradas de difícil e custoso acceso.
• A política proteccionista
fai crecer o sector de
xeito artificial.

40. • A minaría de ferro tivo unha grande
expansión sobre todo a partir da
difusión do convertidor Bessemer
para a
fabricación de aceiro
• No País Vasco o mineral de ferro era moi
abundante e de calidade, xa que contiña pouco
fósforo. Ademais contaba coa vantaxe da súa
proximidade ao mar. A maioría do ferro
expórtase cara Reino Unido, Bélxica Alemaña..

41. • INDUSTRIA SIDERÚRXICA
• Outro dos primeiros que se desevolveu xunto co téxtil
foi o sector siderúrxico, moi ligado ao desenvolvemento
da minaría de ferro e carbón.
• 1º Etapa, ata 1868 Etapa malagueña.Os primeiros
intentos de crear unha suderurxia moderna déronse en
Andalucía(Málaga, Marbella), pero estes fracasaron
polos elevados custos de produción(uso de carbón
vexetal), non poden competir coas do norte e a escasa
demanda.
• 2ª Etapa ,1865-80. Etapa asturiana.Os xacementos de
hulla(carbón mineral) en Asturias favoreceron a
localización da industria siderúrxica a pesar do seu
escaso poder calorífico.

43. Fábrica de La Felguera (Asturias)

44. • 3ª Etapa ,a partir de 1880 se impón a siderurxia do País
Vasco debido á calidade das súas minas de ferro;o capital
acumulado pola exportación do mineral a Reino Unido;a
utilización do carbón de coque galés(consolidase o eixe
comercial Bilbao-Cardiff) a); a demanda do ferrocarril e os
pedidos da mariña española e a concentración industrial
grandes empresas.
• A ría de Bilbao converteuse
no maior foco siderúrxico
(Altos Fornos de Biscaia)
• En 1885 instalou o primeiro
convertidor Bessemer de España.
• Desenvólvese ademais a química e metalúrxica de
transformación (máquinas e motores),construción
naval(Astilleros del Nervión)

46. • GALICIA
• Ruina dos sectores artesáns tradicionais(textil,
ferrerías, curtidos) pola competencia doutras
zonas. O liño, materia téxtil por excelencia
desaparece por non resistir a competencia do
algodón.
• A salgadura de pesca tradicional convírtese en
industria conserveira. Sobre todo nas Rías
Baixas, arredor da sardiña (Barreras,
Masso,Alfageme).
• Tamén construción naval en Ferrol e Vigo e
produción hidroeléctrica desde 1900.
• Explotación do wolframio durante a IIGM.

47. Fábrica de Masso en Bueu

49. • Outras industrias no resto de España como as eléctricas ou as
alimentarias: fariñeira en Valladolid, a vinícola na Rioxa ou
Xerez; a paseira, aceiteira
Fábrica de harinas San Antonio en Medina de Rioseco (Valladolid).

50. • En 1812 se fundó la fábrica de abonos y fertilizantes S.A. Mirat, en
Salamanca
Analizar Doc 3 e Doc 4

51. Límites da industrialización
A escasa capacidade de compra da inmensa maioría dos
consumidores A escasa demanda supón custos por unidade máis
elevados porque estes adoitan diminuír segundo aumenta a
cantidade producida.
. A súa posición xeográfica, no extremo sudoccidental de Europa,
constituíu un factor adverso para a expansión industrial. a distancia
en relación co núcleo central da industrialización do continente
supoñía unha desvantaxe tanto para a adquisición de materias primas
como para a colocación do producido.
A insuficiencia de recursos e dos impostos do Estado supuxeron
encareceron o financiamento das empresas e deixou de incentivarse
o investimento produtivo.
A escaseza de carbón de calidade e de auga, materias primas
fundamentais da industrialización europea. A desfavorable dotación
destes dous recursos naturais limitou o crecemento da produción

52. O FERROCARRIL E A FORMACIÓN DO MERCADO
INTERIOR
• A mediados do século XIX o atraso nas comunicacións
interiores era notable en relación a outros países.
Estradas e camiños eran escasos e non existía unha
rede para o transporte fluvial.
• Así a rede de transportes non favorecía o mercado
interior
• A lexislación liberal aboliu os obstáculos á libre
circulación de bens e mellorou as infraestruturas de
comunicacións para conseguir un mercado interior
máis integrado.
• O ferrocarril viuse como unha oportunidade de
vertebrar un mercado interior que impulsase a
economía, tanto pola velocidade que alcanzaba como
pola redución dos custes.

54. • O ferrocarril era símbolo de progreso e modernización
en 1848 inaugúrase a liña Barcelona - Mataró

55. • Coa Lei xeral de ferrocarrís 1855 iníciase unha
etapa de euforia construtiva(máis de 5000 Km entre
1855-1865).
• Esta facilitaba a formación de sociedades anónimas
ferroviarias.
• Esta lei complementóuse coa Lei de Bancos de
Emisión e a de Sociedades de Crédito, que
permitiron a formación dun sistema bancario que
financióu construción da rede ferroviaria .

56. • As compañías ferroviarias emitian accións para obter
capital
• O Estado deu vantaxes aos inversores para financiar a
construción do trazado:ofrecía subvencións estatais e a
importación de materiais para a construción ferroviaria
estaba libre de aranceis.
• Chega unha afluencia masiva de capital, tecnoloxía e
iniciativa extranxeira, sobre todo francesa(Compañías
Norte dos irmans Perier, e MZA dos Rotchild)
• .
• Houbo tamén aportación de capitais nacionais, sobre
todo catalanes, vascos e valencianos.
• A explotación das liñas podía realizala o Goberno ou ser
concedida a compañías particulares (prazo máximo de
99 anos).

57. • Deseñase un trazado radial das vías principais,
desde Madrid ata os puntos mais extremos da
periferia.
• Establécese un ancho maior de vías cas
europeas, para poder instalar caldeiras de
vapor mais grandes e de maior potencia que
superasen as abundantes pendentes da nosa
orografía
• Isto dificultou os intercambios por ferrocarril
co resto de Europa.

58. • FASES DE CONSTRUCIÓN DO FERROCARRIL
• Antes de 1855: escasa e só en zonas de Madrid,
Barcelona e Asturias.
• 1855-1865: construción a bo ritmo das vías
principais por apoio estatal e investimentos
franceses.
• 1866-1876: paralización da construción porque
non hai beneficios debido ao atraso do país
• 1877-1895: relanzamento da construción coas
compañías que explotaban as zonas de concesión
do servizo
• 1896-1936: continúa a tendencia anterior pero
con moita lentitude

61. • A rede ferroviaria en Galicia
• Primeiro ferrocarril Santiago- Carril 1873

62. • Renovación de estradas e portos.
• A lei de 1855 regulamentou as cuestións relativas á
construción de estradas
adoptando unha disposición
radial similar ao ferrocarril.
A súa construción foi moi
lenta e desigual.
• As comunicacións marítimas experimentaron unha
importante renovación, baseada na mellora dos
portos e no perfeccionamento da navegación coa
incorporación das maquinas de vapor e o aumento do
cabotaxe.
• Correos e telecomunicacións.
• O correo (selos desde 1840), telégrafo (1830) e
teléfono (1877) facilitaron as comunicacións.

63. Desenvolvemento do mercado
• Comercio interior. o mercado interior non se
desenvolveu como se esperaba a pesar da mellora dos
transportes debido á falta de demanda interna.
• O comercio exterior experimentou , non en tanto, un
incremento sobre todo nas exportacións.
• As exportacións creceron a un ritmo semellante ás
europeas.A principios de século XIX as exportacións
mais importantes foron as de viño e aceite , e a finais
de século os minerais e tecidos de algodón.
• En canto ás importacións, a principios do século XIX
importábase sobre todo tecidos de algodón e liño;e a
finais de século algodón en rama e carbón.
• España queda cada vez mais vinculada ás economías
europeas sobre todo de Francia e Gran Bretaña.

64. FACENDA,BANCA E MOEDA
• Os problemas financeiros da Facenda pública foron
constantes ao longo do século XIX
• Debido a:
• Exención de pagar impostos da nobreza e clero.
• Descenso de ingresos (impostos, prata de
América..)desde o reinado de Carlos IV.
• A guerra da Independencia e a perda das colonias
americanas agravou o problema.
• A principal preocupación dos liberais foi abordar o
problema da débeda(desamortizacións, impostos..).

65. Reformas na facenda
• 1845 Reforma de Mon Santillán (Alejandro Mon), tiña
como obxectivo eliminar as exencións fiscais dos
privilexiados aumentar a recadación sobre a base da
igualdade, uniformade e racionalización dos impostos.
• A lei simplifica os impostos e crea:
- Contribución por inmobles, cultivos e gando
- Contribución industrial.
- Consumos, gravaba os produtos de primeira necesidade
e independentemente dos ingresos.
• Pero esta reforma non contemplaba as rendas persoais,
que poderían proporcionar maiores ingresos, a maior
carga recaía nos consumos e se presta ao fraude e a
evasión de impostos, polo que a recadación non foi a que
se esperaba.

66. • Reforma de Bravo Murillo. Establece unha
nova lei de contabilidade e intenta equilibrar
os orzamentos(crea a Caixa xeral de depósitos
que facilitará créditos á Facenda). Pero os
ingresos son insuficientes e recúrrese ao
crédito exterior.
• Tamén foi constante a emisión de débeda
pública. Pero a actuación de Bravo Murillo de
vender títulos de débeda pública impagados
convertidos en titulos novos a un precio
inferior do seu valor, xenerou perda de
confianza nos investidores extranxeiros.

67. O SISTEMA BANCARIO E FINANCEIRO
• En 1848 A Lei de Reforma Monetaria adoptou o
real como unidade monetaria básica
ata 1868, cando se crea unha nova
moeda oficial, a peseta que puxo
fin á diversidade de moedas.

68. • En 1829 crease o Banco de San Fernando como banco estatal e
de emisión.
• 1831 Bolsa de Madrid e en 1851 Bolsa de Barcelona
• Proliferan as sociedades por accións
• A lei de bancos e Sociedades de Crédito 1856 organiza a banca
dous tipos de banco
- emisión: autorizados a emitir billetes
- sociedades de crédito: bancos de negocios sen capacidade
para emitir billetes, pero con autorización para participar en todo
tipo de negocios.
O Banco de España,(antigo Banco de San Fernando ) é desde 1875
o único que pode emitir billetes a cambio da concesión dun crédito
ao goberno.

70. • Aparecen numerosas Sociedades de Crédito para
xestionar os negocios e o Banco hipotecario.
• No País Vasco xorde o Banco de Bilbao(1856) e o Banco
de Vizcaya(1902), para apoiar o financiamento industrial.
• Fundación dos grandes bancos ao comezo do século
XX(Banco Hispano-Americano, Banco Español de
Crédito..)
• Caixas de aforro: creadas como institucións benéficas
inicialmente (Caixa de aforros e monte de Piedade). Logo
se dedican ás finanzas e a captar o aforro modesto.

71. Banco de Vigo 1900

72. MODERNIZACIÓN DEMOGRÁFICA E EMIGRACIÓN
• O MODELO DEMOGRÁFICO
• O réxime demográfico na España liberal presenta trazos
característicos do modelo antigo xunto con importantes
elementos de cambio.
• Trazos de permanencia
• Os trazos do modelo demográfico antigo cun
crecemento moi lento da poboación debido á alta
mortalidade, a pesar das elevadas taxas de natalidade.
Estes mantivéronse ata finais do século XIX (a esperanza
de vida estaba en 34 anos para os homes e 36 para as
mulleres).

76. • Entre os factores que determinaban as elevadas taxas de
mortalidade estaban:
- Crises cíclicas de subsistencias, especialmente graves
foron as de 1847, 1857 e 1867, debido ás malas colleitas
por alteracións climáticas.
- Epidemias periódicas, como as de cólera (1834, 1854,
1865, 1885) ou a gripe (1918).
- Enfermidades de carácter endémico como a
tuberculose e tifos
- As guerras (Independencia, carlistas, colonais).

77. • Elementos de cambio
• A partir de 1885 iníciase en España un cambio no
comportamento demográfico.
• A natalidade foise reducindo por razóns de índole
individual (cambios nos modelos de comportamento e
coidado dos fillos)e social (crecente industrialización e
urbanización).
• A mortalidade comezou a descender a partir da década de
1890 debido, principalmente, a unha mellor alimentación, á
desaparición das mortíferas crises de subsistencias, á
redución das enfermidades infecciosas e á mellora das
condicións médico-sanitarias.
• A taxa de mortalidade reduciuse(16,3‰ e a esperanza de
vida aumentou(48 anos homes 52 mulleres)
• O crecemento vexetativo foi importante, ainda que con
diferenzas rexionais.

79. O PROCESO DE URBANIZACIÓN
• Había un predominio absoluto do mundo rural, so
vivían en cidades o 9% da poboación.Pero, a
poboación urbana foise incrementando desde as
décadas finais do século XIX.
• Proceso de urbanización limitado debido á modesta
transformación industrial e ao atraso agrario.
• O crecemento máis importante deuse, a partir do
ano 1850, en Madrid e Barcelona.
• As cidades experimentaron notables cambios
urbanísticos :derrubaronse as murallas de orixe
medieval e programouse a súa ampliación con plans
de reforma urbana (os ensanches): ensanches de
Madrid (Carlos María Castro) e de Barcelona
(Ildefonso Cerdá), os dous en 1860.

81. OS MOVEMENTOS MIGRATORIOS
• O desfase entre o crecemento demográfico e o
desenvolvemento dos recursos orixinou un
desequilibrio que obrigou á saída do excedente en
busca de novas posibilidades de subsistencia.
• Unha saída foi a emigración cara a América
(Arxentina, México , Cuba, Brasil..). Calcúlase que un
millón marcharon na década final do XIX, cifras que
seguen en aumento ata a Primeira Guerra Mundial.
Tamen emigraron ao norte de África (Tunisia e
Alxeria)
• Os focos migratorios mais importantes foron
Asturias, Canarias e Cantabria.
• Galicia foi unha das zonas de maior emigración. Os
portos da Coruña eVigo, nas décadas finais do século
XIX e iniciais do XX, foron os principais focos de saída.