1. Монгол улсын эдийн засагт уул уурхай нөлөөлөх нь
А.Хулан ШУТИС-Компьютерийн Техник Менежментийн Сургууль
Үйлдвэрлэлийн менежментийн 1-р курс
Khulan1995@yahoo.com
Удирдагч багш: Д.Содномзул ШУТИС-Механик Иженерийн Сургууль
Хураангуй:
Манай орон уул уурхайн буюу байгалийн баялагаараа дэлхийд нилээн дээгүүр бичэгддэг. Мөн
нефтийн баялагтай цөөхөн хэдхэн орны нэг билээ.
Монгол улсын төсвийн орлогын ихээхэн хувийг уул уурхайн нөөц баялаг эзэлдэг.
Ерөнхийдөө уул уурхайн салбарын орлого өнгөрсөн жилийн нийт экспортын 80-86, улсын төсвийн
дөрөвний нэг, дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 17-20 орчим хувийг тус тус бүрдүүлжээ.
Бид энэ байгалийн нөөцөө ашиглан хурдацтай хөгжин дэлхийн жишигт хүрэх боломжтой.. Харин
энэ боломжийг үр дүнтэй зөв ашиглаж чадаагүй олон улс бий. Тухайлбал Чили, Индонез зэрэг улс
эрдэс баялагаа оновчтой ашиглан хөгжиж чадсан бол Чад, Нигер улс байгалийн баялагаа үр
ашиггүй зарцуулснаар Хүний Хөгжлийн Индексээрээ хамгийн доогуур үзүүлэлттэй орнуудын
тоонд ороод байна
Түлхүүр үг: Монгол улсын эдийн засаг,уул уурхай, ашигт малтмал, үр өгөөж, хөгжил дэвшил
Оршил:
Сүүлийн жилүүдэд дэлхийн зах зээл дээр эрдэс баялаг, түүхий эдийн үнэ өссөнөөр уул уурхайн
салбар эрчимтэй хөгжин Монгол орны эдийн засгийг тэлсээр байна. 2009 оноос эхлэн уул уурхайн

2. салбараас авах үр өгөөж улам нэмэгдсээр байгаа бөгөөд энэ 2013 онд урьд урьдынхаас илүү өндөр
ашиг олно гэж үзэж байна. Оюу толгой, эрдэнэс таван толгой гэх мэт стратегийн өндөр ач
холбогдолтой орд газрууд өөрийн хүчин чадал, нөөцөө бүрэн ашиглаж чадвал үүнээс ч илүү ашиг
олох боломжтой.
Иймээс Монгол улсын засгийн газар экспортын үйлдвэрлэлийг дэмжин уул уурхай салбарыг тус
улсын эдийн засгийн тэргүүлэх салбар болгосон бөгөөд тухайн үйлдвэр компанид байгаль орчинд
сөрөг нөлөөлөл багатай, хүчин чадал сайтай шинэ техник, технологи оруулж ирэх, эцсийн
бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх нөхцөл боломжийг чухалчилан үзэж байна.
1. Монгол орны ашигт малтмалын нөөц
Өнөөдөр уул уурхайн салбар хүрээгээ тэлснээр монгол улсын нийт экспортийн 94%-ийг ашигт
малтмал эзэлж байна.
Монгол оронд одоогоор 80-аад төрлийн ашигт малтмалын 1170-н орд байгаагаас 8000 гаруй илрэл
бүртгэгдсэн байдаг. Үүнд алтны 1619, мөнгөний 227 мянга, зэсийн36.3 сая төмрийн хүдрийн 660
сая, цайрын 5.9 сая, нефтийн 250 сая орчим тонн нөөц батлагдаад байгаа. Мөн нүүрсний 175н
тэрбум тонн таамаг нөөцтэй байгаа бөгөөд 9.8 тэрбум тонн нөөц нь батлагдаад байна.
Стратегийн ач холбогдол бүхий ашигт малтмалын ордууд
Ордын нэр:
Ашигт малтмалын төрөл
1.Таван толгой
Нүүрс
2.Нарийн сухайт
Нүүрс
3.Багануур
Нүүрс
4.Шивээ овоо
Нүүрс
5.Мард ай
Уран
6.Дорнод
Уран
7.Гурван булаг
Уран
8.Төмөртэй
Төмөр
9.Оюу Толгой
Алт, зэс
10. Цагаан суврага
Зэс, молибден
11.Эрдэнэт
Зэс, молибден
12.Бүрэнхаан
Фосфор
13.Бороо
Алт
14.Төмөртэйн Овоо
Төмөр
15.Асгат
Мөнгө
Томоохон орд газрууд
• эрдэнэт үйлдвэр: Монгол улсын эдийн засгийн 20 гаруй хувийг бүрдүүлдэг.
-хүдрийн нөөц 1.060.367 сая тонн
-зэсийн нөөц 4.632 сая тонн
-молибден 125.414 тонн нөөцтэй.
Дээрхи нөөцөө 25 жил ашиглана гэж тооцож байгаа.

3. • Оюу толгой:
Энэ уурхай нь хүчин чадлаараа дэлхийд эхний тавт ордог.
-хүдрийн 3.380.0 сая тонн
-зэс 31.1 сая тонн
-алт 1.328 тонн
-мөнгө 7.601 тонн олборлоно хэмээн тооцдог.
• Цагаан суварга:
- хүдрийн нөөц141.5сая тонн
- сульфидтийн хүдэр 94.7 сая тонн
-зэс 568.6мянган тонн
-алт 4.2 тонн
Манай орон нүүрсний нөөцөөрөө дэлхийд эхний 15т ордог. Нүүрсний 15 сав газарын 300 гаруй
орд бий.
Мөн 50 сая тонн нефтний нөөц шинээр тогтоогдсон байна. Ингэснээр бид дотоодийн нөөцөө бүрэн
хангах боломжтой юм.
Дэлхий дээр нийт 43 орон ураны нөөцтэй гэж бүртгэгдсэн байдгаас Монгол улс эхний 13-т
бичэгдээд байгаа бөгөөд одоогоор 60.0 мянган тонн ураны нөөцтэй болох нь тогтоогдсон. Хэрэв
судалгаа шинжилгээний ажлыг илүү эрчимтэй сайн хийвэл эхний 10т ч орох боломжтой. Мардай,
Дорнод, Гурван булаг гэх мэт стратегийн 15 гаруй ордууд байгаа. Цөмийн эрчим хүч өндөр
хөгжиж буй энэ үед бид атомын цахилгаан станцтай болох шаардлагатай байна.
2. Уул уурхай Монгол орны эдийн засагт нөлөөлөх нь:
2013 онд эдийн засгийг бодитоор 18,5 хувиар тэлж, ДНБ-ний хэмжээг 17,6 их наяд төгрөгт
хүрэхээр тооцоолсон. Энэхүү эдийн засгийн өндөр өсөлтийг нийт экспорт 78 хувиар огцом
нэмэгдэх, мөн уул уурхайн олборлолт 60 хувиар өсч бүрдүүлэхээр таамаглаад байгаа билээ. Учир
нь ОТ (Оюу Толгой) алт зэсний уурхай нь хуваарь ѐсоор ажиллаж эхэлснээр үйлдвэрлэлээ эхлүүлж
382 мянган тонн зэсийн баяжмал, 424 мянган унци алт, 802 мянган унци мөнгө үйлдвэрлэхээр
төлөвлөж байгаа. ЭТТ (Эрдэнэс Таван Толгой ХК) нь 2013 онд нүүрсний олборлолтоо хоѐр дахин
нэмэгдүүлэхээр төлөвлөөд байгаа.
Мөн Төсвийн нийт орлого 28.9 хувиар өсөхөөр төсөвлөгдсөн нь ААНОАТ, нөөц ашигласны
төлбөр, ногдол ашиг зэргийг оруулсан уул уурхайн нийт орлого нийт төсвийн орлогын 24 орчим
хувийг эзлэхээр байна .

4. 2013 онд уул уурхайн салбараас авах мөнгөн орлоготаамаг
Хүснэгт: №1
Татварын эх үүсвэрүүд(тэрбум төгрөг)
Өсөн
Нөөц
нэмэгдэх
ААНОАТ ашигласаны нөөц
төлбөр
ашигласаны
төлбөр
Алт
15.95
75.1
20.6
Нүүрс
72.9
188.9
74.6
Зэс
44.1
115.2
153.6
Бусад
26.6
76.9
48.9
Дэд- нийт уул 174.1
461.2
298.5
уурхайн оролого
ОТ-с
олох 224.5
221.3
нэмэлт орлого
Нийт
уул 398.6
461.2
519.6
уурхайн орлого
Бүтээгдэхүүнүүд
Ниийт
Ногдол
ашиг
Гаалийн
татвар
Бусад
16.3
66.0
82.3
52.2
79.0
10.58
63.7
9.9
61.27
0.95
7.22
177.3
121.5
466.1
457.9
170.3
1.252.7
-
-
-
445.8
82.3
63.7
172.3
1.702.9
2013 оны төсвийн гол нэрийн бүтээгдэхүүний тоо, хэмжээний төсөөлөл
хүснэгт№2
Хэмжээ
Тэнцвэржүүлсэн үнэ
Зах зээлийн үнэ
Зэс
945 мянган тонн
Нэг тонн6328.9 ам.доллар
Нэг тонн8152 ам.доллар
Боловсруулсан
нүүрс
5.8 сая тонн
Нэг тонн131.5 ам.доллар
Нэг тонн161.2 ам.доллар
Кокжсон нүүрс
14.4 сая тонн
Нэг тонн80.2 ам.доллар
Нэг тонн96.7 ам.доллар
Чулуун нүүрс
5.7 сая тонн
Нэг тонн65.5 ам.доллар
Нэг тонн83.17 ам.доллар
Эх үүсвэр: сангийн яам. 2013 оны төсөв

5. Ерөнхийдөө 2009 оноос эхлээд уул ууурхайн салбараас авах ашгийн хэмжээ дээшилж байгаа. Энэ
судалгаанаас харахад 2009-2011 онд жигд өсч(400-1182тэрбум) 2012 онд бага зэрэг буурсан (1047)
үзүүлэлт харагдаж байна. Харин энэ жил ойролцоогоор хамгийн их(1702тэрбум) ашиг олох
төлөвлөгөөтэй байна.
3.
Уул уурхайн салбарын орлогыг Монгол улсын хөгжилд зохистой
ашиглах нь:
Уул уурхайгаас ирэх орлогыг нийгмийн хамгаалал, мөнгөн тусламж, боловсрол, эрүүл мэнд, ажил
эрхлэлт гэх мэт нийгмийн бүх салбар нэгжид тэнцвэртэйгээр хуваарилах талаар засгийн газраас
зөв бодолго явуулж ажиллах хэрэгтэй. Энэ асуудлаар одоогийн хэрэгжүүлж буй бодолго, түүний
биелэлт үнэхээр хангалтгүй байна. Бид эдийн засгийн өсөлтийн хурдаараа дэлхийд нилээн дээгүүр
явж байгаа. Үүгээрээ бид бахархаж байгаа хэдий ч инфляци, ажилгүйдэл багасахгүй, амьдралын
түвшин ч доогуур хэвээрээ байна.
Энэ нөхцөл байдлаас гарч болох ямар арга зам байна?
Миний бодлоор уул уурхайн салбарын орлогыг ил тод бөгөөд зохистой ашиглах салбар
институтыг бий болгож ажиллах нь зүйтэй болов уу. Энэхүү институт нь эдийн засгийн
тогтвортой өсөлтийг ханган нийгмийн чиглэл болох эрүүл мэндийн даатгал, боловсролын тэтэглэг,
ажил эрхлэлтийг нэмэгдүүлэх гэх мэт асуудлуудыг уул уурхайн орлогоор зохицуулж ажиллах ба
Монгол улсын хөгжилд тодорхой хэмжээний түлхэц болж чадна.
Мөн гадаадын улс орноос , түүнээс сургамж жишээ авч ажиллах нь Монгол улсын ирээдүйн
хөгжлийн тулгуур юм.

6. Дүгнэлт: Өнөөгийн Монгол орны эдийн засгийн хөгжил уул уурхайн салбар түүнээс авах ашиг
мөнгөн орлогоос шууд хамаарч байна.
2007 оныг хүртэл харьцангуй тогтвортой байсан алт зэсний үнэ дэлхий нийтийн санхүүгийн
хямарлаас шалтгаалан огцом унасан нь улсын төсвийн орлого 57% хүртлээ буурч, төсвийн
алдагдал хүлээж байсан. Харин 2009 оноос хойш дэлхийн зах зээл дээрхи уул уурхайн гол түүхий
эдүүдийн үнэ өсч эдийн засаг буцаад сайжран 2011, 2012 онуудад харьцангуй тогтворусон. 2013
оны урьдчилсан судалгаагаар урьд онуудынхаас илүү ашигтай байх төлөвтэй байгаа бөгөөд энэ
үеийг сайн ашиглах хэрэгтэй.
Өнөөгийн монголын хөгжлийн гол түлхүүр нь энэ салбар дээрх гадаадын бусад улс орнуудын
алдаа дутагдал, ололт амжилтаас үлгэр дуурайлал авч аль болох хурдацтайгаар хөгжиж дэвшихэд
оршино.
Ашигласан материал:
-www.mining.mn
-www.zindaa.mn
Зохиогчийн тухай:
Амарсанаагийн Хулан
Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль - Компьютерийн Техник Менежментийн Сургуулийн
Үйлдвэрлэлийн менежмент багцын I-р курсын оюутан.