ควรเพือจะสมเพช
                ่                ภยเวทนาการ
ด้ วยท่ านพฤฒาจารย์              พะกระทบประสบทัณฑ์

  ถอดคาประพันธ์
    น่ าสมเพชวัสสการพราหมณ์ ต้องได้ รับทุกขเวทนา
โดยเต็มกตัญญู               กตเวทิตาครัน
ใหญ่ ยงและยากอัน
      ิ่                             นรอืนจะอาจทน
                                         ่
ถอดคาประพันธ์

    ด้ วยความกตัญญูกตเวทีอนยิงใหญ่ และยากทีจะมีบุคคล
                          ั ่              ่
ใดทนได้
หยังชอบนิยมเชื่อ
             ่                       สละเนือและเลือดตน
                                           ้
ยอมรับทุเรศผล                        ขรการณ์ พะพานกาย

ถอดคาประพันธ์

     เพื่อทดลองความคิด โดยยอมสละเนือและเลือดของ
                                         ้
ตนเองยอมรั บผลอันน่ าเวทนาและเหตุร้ายที่เกิดขึนกับตนเอง
                                              ้
ไป่ เห็นกะเจ็บแสบ                   ชิวแทบจะทาลาย
มอบสั ตย์สมรรถหมาย                           มนมันมิหวันไหว
                                                  ่    ่
ถอดคาประพันธ์
     แม้ ชีวิตแทบสู ญสิ้นก็ไม่ เห็นจะเจ็บแสบแต่ อย่ างใด
เพราะมันใจในความซื่อสั ตย์ อย่ างไม่ แปรผัน
       ่
หวังแผน ณ แผ่นดิน          ผิถวิลสะดวกใด
เกือกิจสฤษฎ์ไป
   ้                                 บิมิเลียงละเบี่ยงเบือน
                                            ่

ถอดคาประพันธ์
      เมือพระเจ้ าแผ่นดินมีพระราชประสงค์ จะดาเนินแผนการของแผ่นดินโดยความ
         ่
สะดวกวิธีใด ก็ปฏิบัติสนองไปตามพระราชประสงค์ โดยมิได้ หลีกเลียงและบิดเบือน
                                                            ่
ยากที่จะมีใคร                       หฤทัยประทักษ์ เหมือน
  กัดฟันบฟั่นเฟื อน                             สติอดสะกดเอา
ถอดคาประพันธ์

    ยากจะมีผ้ ใดมีจิตใจเข้ มแข็ง กัดฟันทน ตั้งสติมนคงเช่ นนี้
              ู                                   ั่
พวกราชมัลโดย                   พลโบยมิใช่ เบา
สุ ดหัตถแห่ งเขา                        ขณะหวดสิ พงกลัว
                                                     ึ
ถอดคาประพันธ์
      เจ้ าหน้ าที่ผ้ ูทาหน้ าที่ลงโทษโบยอย่ างหนัก หวด
ลงไปจนสุดแรงดูน่าเกรงกลัว
บงเนือก็เนือเต้ น
                     ้ ้                        พิศเส้ นสรีร์รัว
     ทัวร่ างและทั้งตัว
       ่                                        ก็ระริกระริวไหว
ถอดคาประพันธ์
        มองดูเห็นเนือเต้ นระริก เส้ นเอ็นสั่นรั วไปทั่วทังร่ างกาย
                    ้                                    ้
แลหลังละลามโล           หิตโอ้เลอะหลังไป
                                            ่
เพ่งผาดอนาถใจ                  ระกะร่ อยเพราะรอยหวาย

      ถอดคาประพันธ์
          มองดูท่ ีแผ่ นหลังเลือดไหลเปรอะไป
      หมด แผลแตกเป็ นริวรอยดูน่าอนาถใจ
                          ้
เนื่องนับอเนกแนว              ระยะแถวตลอดลาย
           เฆียนครบสยบกาย
              ่                                 สิ รพับพะกับคา
ถอดคาประพันธ์
       รอยแผลนั้นนับไม่ ถ้วนเต็มไปหมดทั้งตัว ครั้นเฆียนครบก็หมดสติ คอพับ
                                                     ่
อยู่กบคา
     ั
สุ ดทีจะกลั้นโท
                           ่                      มนโศกอาลัย
          ถ้ วนหน้ ามิว่าใคร                      ขณะเห็นบเว้ นคน

ถอดคาประพันธ์
         ไม่ สามารถกลั้นความเศร้ าโศกเสี ยใจได้ ทุกคนไม่ ว่าใครเมือได้ มองเห็นไม่
                                                                  ่
เว้ นสั กคนเดียว
แก้ไขและได้ คน
                       ื                    สติฟื้นประทังตน
 จึ่งราชบุรุษกล                             บกกรก็โกนหัว

ถอดคาประพันธ์
          เมื่อแก้ ไขจนฟื ้ นคืนสติแล้ ว ช่ างตัดผมก็โกนหัว
เสื่ อมสี สะผมเผ้า                 สิ ริเปล่าประจานตัว
     เป็ นเยียงประหยัดกลัว
             ่                                      ผิมลักจะหลาบจา
ถอดคาประพันธ์
     เป็ นที่เสื่ อมเสี ยศีรษะและเผ้าผม ความเป็ นมงคลก็หมดไป เป็ นการ
ประจานตัวเอง เป็ นเยียงอย่างให้ เกิดความเกรงกลัว ถ้ าใครได้ เห็นก็จะเกิด
                         ่
ความขยาดและจาไว้
เสร็จกิจประการกัล             ปนพลันประกาศทา
        บัพพาชนีย์กรรม                      ดุจราชโองการ
ถอดคาประพันธ์

         เมือเสร็จกิจการโกนผมก็ประกาศขับไล่ตามพระราชโองการ
            ่
แน่ นหน้ ามหาชน                 ขณะยลทิชาจารย์
         แสนสุ ดจะสงสาร                          สรศัพท์ ประสาสั นทน์

ถอดคาประพันธ์
   มหาชนมากมายพากันมาดูพราหมณ์ เฒ่ าด้ วยความสงสาร ต่ างพากันพูดจาเซ็งแซ่
บางคนกมลอ่อน                   อุระข้ อนพิไรพรรณน์
บางพวกพิสัยฉัน                       กุธเกลียดก็เสี ยดสี
ถอดคาประพันธ์
    บางคนจิตใจอ่อนไหวก็ร้องไห้ คร่าครวญ บาง
คนมีใจโกรธแค้ นก็ด่าเสี ยดสี
บางเหล่าก็เป็ นกลาง      พิเคราะห์ ข้างพิจารณ์ ดี
บางหมู่กรุ ณมี                   ณหทัยก็ให้ ของ

  ถอดคาประพันธ์

       บางคนมีใจเป็ นกลางก็มองในด้ านดี ส่ วนคนทีมี
                                                 ่
  ใจเมตตากรุ ณาก็ให้ สิ่งของ
พราหมณ์ วสสการเส
                  ั                   กลเล่ ห์และทานอง
ท่ าทางละอย่างผอง                     นรสิ้นบสงสั ย
ถอดคาประพันธ์

       วัสสการพราหมณ์ แกล้ งทาตามกลอุบาย ท่ าทางแต่ ละ
อย่ าง จนคนทั้งหลายไม่ สงสั ยเลย
ปลงอาตม์ นิราศรา                 ชคฤห์ ฐานมุ่งไป
         สู่ เทศสถานไกล                                  บุรรัฐวัชชีฯ
ถอดคาประพันธ์
        แล้ วก็ตกลงใจเดินทางจากราชคฤห์ ม่ ุงตรงไปยังแคว้ นวัชชี
๑) มีการเล่นคา เช่ น



        บางคนกมลอ่อน             อุระข้อนพิไรพรรณน์
บางพวกพิสยฉัน
            ั                    กุธเกลียดก็เสี ยดสี
        บางเหล่าก็เป็ นกลาง      พิเคราะห์ขางพิจารณ์ดี
                                             ้
บางหมู่กรุ ณมี                   ณหทัยก็ให้ของ


     การเล่นคาว่า บาง ในบทประพันธ์ เพื่อเน้นความหมาย
ให้มีความเด่นชัด ดังว่า บางคน บางพวก บางเหล่า บาง
หมู่
๒) การใช้ โวหาร ทาให้เกิดความไพเราะในการถ่ายทอด
 ความหมายของเนื้อหาทาให้ผอ่านจิตนาการเห็นภาพชัดเจน
                            ู้
       ๒.๑) บรรยายโวหาร ใช้คาให้เห็นภาพชัดตามลาดับ
 เหตุการณ์ เช่ น


          พวกราชมัลโดย         พลโบยมิใช่ เบา
สุ ดหัตถแห่ งเขา               ขณะหวดสิ พงกลัว
                                             ึ
          บงเนือก็เนือเต้ น
                 ้ ้           พิศเส้ นสรีร์รัว
ทัวร่ างและทั้งตัว
   ่                           ก็ระริกระริวไหว
๒.๒) พรรณนาโวหาร เป็ นการสร้างมโนภาพให้ผอ่านเกิด
                                              ู้
ภาพขึ้นในใจ หรื อมองเห็นภาพบรรยากาศที่กวีตองการ เช่ น
                                          ้



       แลหลังละลามโล          หิตโอ้ เลอะหลังไป
                                            ่
เพ่งผาดอนาถใจ                 ระกะร่ อยเพราะรอยหวาย
       เนื่องนับอเนกแนว       ระยะแถวตลอดลาย
เฆียนครบสยบกาย
   ่                          สิ รพับพะกับคา
๒.๓) อุปมาโวหาร เป็ นการกล่าวเปรี ยบเทียบเพื่อให้
ผูอ่านเข้าใจและเห็นภาพชัดเจนยิงขึ้น เช่ น
  ้                           ่




       เสร็ จกิจประการกัล             ปนพลันประกาศทา
บัพพาชนียกรรม
         ์                            ดุจราชโองการ



  ดุจ หมายความว่ า เปรี ยบ เหมือน
๓) ลีลาการประพันธ์ สามัคคีเภทคาฉันท์ในตอนที่
ตัดมามีลีลาการประพันธ์ที่เด่นชัด คือ
            ๓.๑) สั ลลาปังคพิสัย บทแสดงความเศร้าโศก
   เสี ยใจ เมื่อวัสสการพราหมณ์ถูกลงโทษ


          หมู่ญาติอมาตย์ มต
                          ิ           รสนิทและเสนา
สั งเวชณเหตุสา                        หสล้ วนสลดใจ
          สุ ดทีจะกลั้นโท
                ่                      มนโศกอาลัย
ถ้ วนหน้ ามิว่าใคร                    ขณะเห็นบเว้ นคน
ไทย

ไทย

  • 3.
    ควรเพือจะสมเพช ่ ภยเวทนาการ ด้ วยท่ านพฤฒาจารย์ พะกระทบประสบทัณฑ์ ถอดคาประพันธ์ น่ าสมเพชวัสสการพราหมณ์ ต้องได้ รับทุกขเวทนา
  • 4.
    โดยเต็มกตัญญู กตเวทิตาครัน ใหญ่ ยงและยากอัน ิ่ นรอืนจะอาจทน ่ ถอดคาประพันธ์ ด้ วยความกตัญญูกตเวทีอนยิงใหญ่ และยากทีจะมีบุคคล ั ่ ่ ใดทนได้
  • 5.
    หยังชอบนิยมเชื่อ ่ สละเนือและเลือดตน ้ ยอมรับทุเรศผล ขรการณ์ พะพานกาย ถอดคาประพันธ์ เพื่อทดลองความคิด โดยยอมสละเนือและเลือดของ ้ ตนเองยอมรั บผลอันน่ าเวทนาและเหตุร้ายที่เกิดขึนกับตนเอง ้
  • 6.
    ไป่ เห็นกะเจ็บแสบ ชิวแทบจะทาลาย มอบสั ตย์สมรรถหมาย มนมันมิหวันไหว ่ ่ ถอดคาประพันธ์ แม้ ชีวิตแทบสู ญสิ้นก็ไม่ เห็นจะเจ็บแสบแต่ อย่ างใด เพราะมันใจในความซื่อสั ตย์ อย่ างไม่ แปรผัน ่
  • 7.
    หวังแผน ณ แผ่นดิน ผิถวิลสะดวกใด เกือกิจสฤษฎ์ไป ้ บิมิเลียงละเบี่ยงเบือน ่ ถอดคาประพันธ์ เมือพระเจ้ าแผ่นดินมีพระราชประสงค์ จะดาเนินแผนการของแผ่นดินโดยความ ่ สะดวกวิธีใด ก็ปฏิบัติสนองไปตามพระราชประสงค์ โดยมิได้ หลีกเลียงและบิดเบือน ่
  • 8.
    ยากที่จะมีใคร หฤทัยประทักษ์ เหมือน กัดฟันบฟั่นเฟื อน สติอดสะกดเอา ถอดคาประพันธ์ ยากจะมีผ้ ใดมีจิตใจเข้ มแข็ง กัดฟันทน ตั้งสติมนคงเช่ นนี้ ู ั่
  • 9.
    พวกราชมัลโดย พลโบยมิใช่ เบา สุ ดหัตถแห่ งเขา ขณะหวดสิ พงกลัว ึ ถอดคาประพันธ์ เจ้ าหน้ าที่ผ้ ูทาหน้ าที่ลงโทษโบยอย่ างหนัก หวด ลงไปจนสุดแรงดูน่าเกรงกลัว
  • 10.
    บงเนือก็เนือเต้ น ้ ้ พิศเส้ นสรีร์รัว ทัวร่ างและทั้งตัว ่ ก็ระริกระริวไหว ถอดคาประพันธ์ มองดูเห็นเนือเต้ นระริก เส้ นเอ็นสั่นรั วไปทั่วทังร่ างกาย ้ ้
  • 11.
    แลหลังละลามโล หิตโอ้เลอะหลังไป ่ เพ่งผาดอนาถใจ ระกะร่ อยเพราะรอยหวาย ถอดคาประพันธ์ มองดูท่ ีแผ่ นหลังเลือดไหลเปรอะไป หมด แผลแตกเป็ นริวรอยดูน่าอนาถใจ ้
  • 12.
    เนื่องนับอเนกแนว ระยะแถวตลอดลาย เฆียนครบสยบกาย ่ สิ รพับพะกับคา ถอดคาประพันธ์ รอยแผลนั้นนับไม่ ถ้วนเต็มไปหมดทั้งตัว ครั้นเฆียนครบก็หมดสติ คอพับ ่ อยู่กบคา ั
  • 14.
    สุ ดทีจะกลั้นโท ่ มนโศกอาลัย ถ้ วนหน้ ามิว่าใคร ขณะเห็นบเว้ นคน ถอดคาประพันธ์ ไม่ สามารถกลั้นความเศร้ าโศกเสี ยใจได้ ทุกคนไม่ ว่าใครเมือได้ มองเห็นไม่ ่ เว้ นสั กคนเดียว
  • 15.
    แก้ไขและได้ คน ื สติฟื้นประทังตน จึ่งราชบุรุษกล บกกรก็โกนหัว ถอดคาประพันธ์ เมื่อแก้ ไขจนฟื ้ นคืนสติแล้ ว ช่ างตัดผมก็โกนหัว
  • 16.
    เสื่ อมสี สะผมเผ้า สิ ริเปล่าประจานตัว เป็ นเยียงประหยัดกลัว ่ ผิมลักจะหลาบจา ถอดคาประพันธ์ เป็ นที่เสื่ อมเสี ยศีรษะและเผ้าผม ความเป็ นมงคลก็หมดไป เป็ นการ ประจานตัวเอง เป็ นเยียงอย่างให้ เกิดความเกรงกลัว ถ้ าใครได้ เห็นก็จะเกิด ่ ความขยาดและจาไว้
  • 17.
    เสร็จกิจประการกัล ปนพลันประกาศทา บัพพาชนีย์กรรม ดุจราชโองการ ถอดคาประพันธ์ เมือเสร็จกิจการโกนผมก็ประกาศขับไล่ตามพระราชโองการ ่
  • 18.
    แน่ นหน้ ามหาชน ขณะยลทิชาจารย์ แสนสุ ดจะสงสาร สรศัพท์ ประสาสั นทน์ ถอดคาประพันธ์ มหาชนมากมายพากันมาดูพราหมณ์ เฒ่ าด้ วยความสงสาร ต่ างพากันพูดจาเซ็งแซ่
  • 19.
    บางคนกมลอ่อน อุระข้ อนพิไรพรรณน์ บางพวกพิสัยฉัน กุธเกลียดก็เสี ยดสี ถอดคาประพันธ์ บางคนจิตใจอ่อนไหวก็ร้องไห้ คร่าครวญ บาง คนมีใจโกรธแค้ นก็ด่าเสี ยดสี
  • 20.
    บางเหล่าก็เป็ นกลาง พิเคราะห์ ข้างพิจารณ์ ดี บางหมู่กรุ ณมี ณหทัยก็ให้ ของ ถอดคาประพันธ์ บางคนมีใจเป็ นกลางก็มองในด้ านดี ส่ วนคนทีมี ่ ใจเมตตากรุ ณาก็ให้ สิ่งของ
  • 21.
    พราหมณ์ วสสการเส ั กลเล่ ห์และทานอง ท่ าทางละอย่างผอง นรสิ้นบสงสั ย ถอดคาประพันธ์ วัสสการพราหมณ์ แกล้ งทาตามกลอุบาย ท่ าทางแต่ ละ อย่ าง จนคนทั้งหลายไม่ สงสั ยเลย
  • 22.
    ปลงอาตม์ นิราศรา ชคฤห์ ฐานมุ่งไป สู่ เทศสถานไกล บุรรัฐวัชชีฯ ถอดคาประพันธ์ แล้ วก็ตกลงใจเดินทางจากราชคฤห์ ม่ ุงตรงไปยังแคว้ นวัชชี
  • 24.
    ๑) มีการเล่นคา เช่น บางคนกมลอ่อน อุระข้อนพิไรพรรณน์ บางพวกพิสยฉัน ั กุธเกลียดก็เสี ยดสี บางเหล่าก็เป็ นกลาง พิเคราะห์ขางพิจารณ์ดี ้ บางหมู่กรุ ณมี ณหทัยก็ให้ของ การเล่นคาว่า บาง ในบทประพันธ์ เพื่อเน้นความหมาย ให้มีความเด่นชัด ดังว่า บางคน บางพวก บางเหล่า บาง หมู่
  • 25.
    ๒) การใช้ โวหารทาให้เกิดความไพเราะในการถ่ายทอด ความหมายของเนื้อหาทาให้ผอ่านจิตนาการเห็นภาพชัดเจน ู้ ๒.๑) บรรยายโวหาร ใช้คาให้เห็นภาพชัดตามลาดับ เหตุการณ์ เช่ น พวกราชมัลโดย พลโบยมิใช่ เบา สุ ดหัตถแห่ งเขา ขณะหวดสิ พงกลัว ึ บงเนือก็เนือเต้ น ้ ้ พิศเส้ นสรีร์รัว ทัวร่ างและทั้งตัว ่ ก็ระริกระริวไหว
  • 26.
    ๒.๒) พรรณนาโวหาร เป็นการสร้างมโนภาพให้ผอ่านเกิด ู้ ภาพขึ้นในใจ หรื อมองเห็นภาพบรรยากาศที่กวีตองการ เช่ น ้ แลหลังละลามโล หิตโอ้ เลอะหลังไป ่ เพ่งผาดอนาถใจ ระกะร่ อยเพราะรอยหวาย เนื่องนับอเนกแนว ระยะแถวตลอดลาย เฆียนครบสยบกาย ่ สิ รพับพะกับคา
  • 27.
    ๒.๓) อุปมาโวหาร เป็นการกล่าวเปรี ยบเทียบเพื่อให้ ผูอ่านเข้าใจและเห็นภาพชัดเจนยิงขึ้น เช่ น ้ ่ เสร็ จกิจประการกัล ปนพลันประกาศทา บัพพาชนียกรรม ์ ดุจราชโองการ ดุจ หมายความว่ า เปรี ยบ เหมือน
  • 28.
    ๓) ลีลาการประพันธ์ สามัคคีเภทคาฉันท์ในตอนที่ ตัดมามีลีลาการประพันธ์ที่เด่นชัดคือ ๓.๑) สั ลลาปังคพิสัย บทแสดงความเศร้าโศก เสี ยใจ เมื่อวัสสการพราหมณ์ถูกลงโทษ หมู่ญาติอมาตย์ มต ิ รสนิทและเสนา สั งเวชณเหตุสา หสล้ วนสลดใจ สุ ดทีจะกลั้นโท ่ มนโศกอาลัย ถ้ วนหน้ ามิว่าใคร ขณะเห็นบเว้ นคน