Download to read offline
สามัคคีเภทคำฉันท์
- 2. อุป ชาติ ฉันท์ ๑๑ ๏ เราคิดจะใคร่ยก พยุห์พลสกลไกร ประชุมประชิดชัย รณรัฐวัชชี ๏ ฉะนี้แหละเสนา บดิฐานมนตรี คือใครจะใคร่มี พจค้านประการไร ๏ ฝ่ายพราหมณ์ก็กราบทูล อดิศูรนราศัย นยาธิบายใน วจนัตถทัดทาน ๏ พระราชปรารม ภนิยมมิควรการณ์ ขอองคภูบาล พิเคราะห์ถอง ณ ทางดี ่ ๏ ข้อที่จะกรีธา พลไกรและไปตี กษัตริย์ ณ วัชชี ชนบท บ สมหมาย
- 3. ๏ มิแผกมิผิดพา กยข้าพระองค์ทาย ไป่ได้สะดวกดาย และจะแพ้เพราะไพรี ๏ พวกลิจฉวีขัต ติยรัฐวัชชี ละองค์ละองค์มี มิตรพันธมั่นคง ๏ อนึ่งสิสามารถ รณอาจกระทำาสง ครามยุทธยรรยง มิระย่อมิเยงใคร ๏ เราน้อยจะย่อยยับ พลทัพปราชัย กระนี้แหละแน่ใน มนข้าพยากรณ์ ๏ และแสนจะสามารถ พละอาจกระทำาสง ครามยุทธยรรยง มิระย่อมิเยงใคร
- 4. ๏ เราน้อยจะย่อยยับ พลทัพปราชัย กระนี้แหละแน่ใน มนข้าพยากรณ์ ๏ และอีกประการเล่า ผิวเขาคะนึงคลอน แคลนพาลระรานรอน ทุจริตผจญเรา ๏ เป็นก่อนกระนั้นชอบ ทุษตอบก็ทำาเนา มิมีคดีเอา ธุระเห็น บ เป็นธรรม ๏ และโลกจะล่วงวา ทติว่าพระองค์จำา นงเจตนาดำา ริวิรุธประทุษเขา ๏ ฉะนี้พระจุ่งปรา รภภารเบื่อเบา แบ่งกล่อมถนอมเกลา มิตรภาพสงบงามฯ
- 5. ถอดความอุป ชาติฉ ันท์ ๑๑ เมื่อพระเจ้าอชาตศัตรูเสด็จออกว่าราชการ ท่ามกลางเหล่าเสนาบดีและ อมาตย์ทั้งหลาย ที่เข้าเฝ้าฯเรียงรายตามฐานันดรศักดิ์ ณ ท้องพระโรงเพื่อ คอยรับฟังพระราชโองการเรื่องต่างๆ พระองค์จึงมีพระราชดำารัสว่า พระองค์มี พระประสงค์จะยกกองทัพอันเกรียงไกรไปทำาสงครามกับแคว้นวัชชี ด้วยเหตุนี้ บรรดาเสนาบดีและอมาตย์ทั้งหลายมีผใดจะคัดค้านอย่างไรหรือไม่ ู้ วัสสกา รพราหมณ์จึงกราบทูลพระมหากษัตริย์ แสดงความคิดเห็นส่วนตัวว่า ในข้อที่จะ ทรงกรีธาทัพอันเกรียงไกรไปตีเมืองกษัตริยแห่งแคว้นวัชชีนั้นคงจะไม่สมดัง ์ ประราชประสงค์ จะมิผิดไปจากคำากราบทูลของข้าพระพุทธเจ้าที่ถวายทำานาย ไว้ จะไม่ได้แคว้นวัชชีอย่างสะดวกสบาย ทั้งยังจะต้องพ่ายแพ้ศัตรู เพราะ กษัตริยแห่งแคว้นวัชชีนั้นแต่ละองค์ทรงมีความสามัคคีกันอย่างมั่นคง นอกจาก ์ นี้ยงมีความสามารถในการทำาสงครามไม่เกรงกลัวผู้ใด พวกของเราน้อยกว่าจะ ั เป็นฝ่ายแพ้ ข้าพระพุทธเจ้ามั่นใจจึงขอทำานายเช่นนี้ อีกประการหนึ่งนั้นถ้า หากพวกเขาคิดร้ายกลั่นแกล้งให้เราเดือดร้อนก่อน ก็เป็นการสมควรที่จะ ตอบโต้กลับไปบ้าง แต่นี้ไม่ได้มีเรื่องพิพาทกัน จึงเป็นสิ่งที่ไม่ถกต้อง ชาวโลก ู จะพากันตำาหนิว่าพระองค์ทรงมีเจตนาจะคิดร้ายกับเขา ดังนั้นพระองค์ควรจะ คิดรักษามิตรภาพและความสงบสุขไว้
- 6. อีท ิส ังฉัน ท์ ๒๐ ๏ ภูบดีสดับอุปายะตาม ณ วาทวัสสการะพราหมณ ณ บังอาจ ๏ เกินประมาณเพราะการณ์ละเมิดประมาท บ ควรจะขัดบรมราช วโรงการ ๏ ท้าวก็ทรงแสดงพระองค์ ธ ปาน ประหนึ่งพระราชหทัยลุดาล พิโรธจึง ๏ ผันพระกายกระทืบพระบาทและอึง พระศัพทสีหนาทพึง สยองภัย ๏ เอออุเหม่นะมึงชิช่างกระไร ทุทาสสถุลฉะนี้ไฉน ก็มาเป็น
- 7. ๏ ศึก บถึงและมึงก็ยงมิเห็น ั จะน้อยจะมากจะยากจะเย็น ประการใด ๏ อวดฉลาดและคาดแถลงเพราะใจ ขยาดขยั้นมิทันอะไร ก็หมิ่นกู ๏ กลละกากะหวาดขมังธนู บ ห่อนจะเห็นธวัชริปู สิล่าถอย ๏ พ่ายเพราะภัยพะตัวและกลัวจะพลอย พินาศชิพิตประดิดประดอย ประเด็นขัด ๏ กูกเอกอุดมบรมกษัตริย์ ็ วิจาระถ้วน บ ควรจะทัด จะทานคำา ๏ นี่นะเห็นเพราะเป็นอมาตย์กระทำา พระราชการมาฉนำา สมัยนาน
- 8. ๏ ใช่กระนั้นละไซร้จะให้ประหาร ชิวาตม์และหัวจะเสียบประจาน ณ ทันที ๏ นาคราภิบาลสภาบดี และราชบุรุษแน่ะเฮ้ยจะรี จะรอไย ๏ ฉุดกระชากกลีอปรีย์เถอะไป บ พักจะต้องกรุณอะไร กะคนคด ๏ ลงพระราชกรรมกรณบท พระอัยการพิพากษกฎ และโกนผม ๏ ไล่มิให้สถิต ณ คามนิคม นครมหาสิมานิยม บุรีไร
- 9. ๏ มันสมัครสวามิภักดิใน อมิตรลิจฉวีก็ไป บ ห้ามกัน ๏ เสร็จประกาศพระราชธูรสรรพ์ เสด็จนิวัตสภาภิมัณฑ์ มหาคารฯ
- 10. ถอดความอีท ิส งฉัน ท์ ๒๐ ั พระเจ้าอชาตศัตรูทรงฟังกลอุบายตามคำากราบทูลของวัสสการพ ราหมณ์ที่หมิ่นพระบรมเดชานุภาพและขัดคำาสั่งพระองค์ จึงทรงกระทำาเสมือน หนึ่งว่าทรงขัดเคืองพระราชหฤทัย ขยับพระองค์กระทืบพระบาทและทรง ตวาดด้วยเสียงที่ดังน่าเกรงขาม เจ้าช่างเป็นทาสที่ชั่วช้าเลวทราม เหตุใดจึง ตำาหนิข้าถึงเพียงนี้ ศึกสงครามก็ยงไม่ทันมีมา มึงก็ยังไม่เห็นว่าข้าศึกจะมาก ั หรือน้อยเพียงใด และการทำาสงครามจะยากจะง่ายประการใด กลับมาทำาอวด ฉลาดคาดคะเนเอาก็เพราะใจมีหวาดกลัวอยู่ ไม่ทันอะไรเลยก็มาหมิ่นกูเสีย แล้ว เสมือนหนึ่งกาที่หวาดเกรงพรานผู้ชำานาญ นี่ยงไม่ทันเห็นธงของศัตรู ั เลยก็สั่งถอยเสียแล้ว พ่ายแพ้เพราะเกรงภัยจะมาถึงตัว กลัวว่าจะพลอยเสีย ชีวิตจึงคิดหาประเด็นมาขัดแย้ง เราเป็นถึงกษัตริยผู้สูงส่ง มีวิจารณญาณ ์ ถี่ถวนไม่สมควรจะมาทัดทาน นี่เราเห็นว่าเป็นอมาตย์รับราชการมาหลายปี ้ ไม่เช่นนั้นเราจะสั่งประหารชีวิตตัดหัวเสียบประจานทันที นคราภิบาลและ ราชบุรุษจะรีรออยู่ทำาไม จงรีบลากตัวคนชั่วร้ายออกไปโดยไม่ต้องเห็นอก เห็นใจกับคนคด เอาตัวไปลงพระราชอาญาตามกฎหมาย เสร็จแล้วก็จงโกน ผม แล้วไล่มันไปให้พ้นเมืองของเรา มันจะไปสวามิภักดิ์กษัตริยลิจฉวีก็ตาม ์ ใจไม่ต้องไปห้ามมัน เสร็จประกาศพระราชโองการก็เสด็จกลับยังที่ประทับที่ ตกแต่งอย่างงดงาม
- 11. คุณ ค่า ด้านวรรณศิล ป์ เรื่องสามัคคีเภทคำาฉันท์ มีที่มาจากหนังสือธรรมจักษุ ซึ่งสมเด็จพระ สังฆราชเจ้ากรมหลวงวชิรญาณวงศ์ (ม.ร.ว.ชื่น นภวงศ์) นายชิต บุรทัต ได้ อ่านนิทานแล้วเห็นว่าเป็นเรื่องที่ดีมีคติจึงแต่งเป็นฉันท์ นายชิต บุรทัต มีฝีมือ เชี่ยวชาญในการแต่งคำาประพันธ์ประเภทฉันท์เป็นอย่างมาก โดยเฉพาะการ เลือกฉันท์ชนิดต่างๆ มาใช้สลับกันอย่างเหมาะสมกับเนื้อเรื่องและลีลาของ แต่ละตอน จนได้รับการยกย่องว่ามีความไพเราะ งดงาม เป็นที่นิยมอ่านแล้ว จดจำาตลอดมา นายชิต บุรทัต แต่งเรื่องสามัคคีเภทคำาฉันท์เสร็จเมื่ออายุ เพียง ๒๓ ปี
- 12. ๑. การสรรหาคำา เป็นการเลือกใช้คำาในลักษณะต่างๆเพื่อความคิดและความรู้สึก ได้แก่ ๑.๑) การเลือกใช้คำาได้ถกต้อง มีความหมายชัดเจน สั้นแต่ได้ใจความ เช่น ู ๏ เราคิดจะใคร่ยก พยุหพลสกลไกร ์ ประชุมประชิดชัย รณรัฐวัชชี ๏ ฉะนี้แหละเสนา บดิฐานมนตรี คือใครจะใคร่มี พจค้านประการไร
- 13. ๑.๒) การเลือกใช้คำาเหมาะสมกับฐานะของบุคคลในเรื่อง เช่น -พระเจ้าอชาตศตรูกับวัสสการพราหมณ์ ๏ เอออุเหม่นะมึงชิช่างกระไร ทุทาสสถุลฉะนี้ไฉน ก็มาเป็น ๏ ศึก บ ถึงและมึงก็ยงมิเห็น ั จะน้อยจะมากจะยากจะเย็น ประการใด ๏ อวดฉลาดและคาดแถลงเพราะใจ ขยาดขยั้นมิทันอะไร ก็หมิ่นกู
- 14. ๑.๓) การเลือกใช้คำาให้เหมาะแก่ลักษณะคำาประพันธ์ เหมาะกับเนื้อเรื่องเช่น ๏ ท้าวก็ทรงแสดงพระองค์ ธ ปาน ประหนึ่งพระราชหทัยลุดาล พิโรธจึง ๏ ผันพระกายกระทืบพระบาทและอึง พระศัพทสีหนาทพึง สยองภัย
- 15. ๑.๔) การเลือกใช้คำาโดยคำานึงเสียง (๑.) มีการเล่นคำาสัมผัสคล้องจอง เช่น ๏ ใช่กระนั้นละไซร้จะให้ประหาร ชิวาตม์และหัวจะเสียบประจาน ณ ทันที ๏ นาคราภิบาลสภาบดี และราชบุรุษแน่ะเฮ้ยจะรี จะรอไย ๏ ฉุดกระชากกลีอปรีย์เถอะไป บ พักจะต้องกรุณอะไร กะคนคด
- 16. (๒.) การยำ้าคำาที่มีความหมายเหมือนกันหรือใกล้เคียงกัน เช่น - จะน้อยจะมากจะยากจะเย็น (๓.) การเล่นอักษร เสียงสัมผัสสระ และสัมผัสพยัญชนะ ให้มีจังหวะไพเราะ เช่น - จะน้อยจะมากจะยากจะเย็น - ขยาดขยั้นมิทันอะไร
- 17. ๒. การใช้โวหาร ดังนี้ ๒.๑) บรรยายโวหาร เป็นการใช้ถอยคำาเล่าเรื่องราวต่างๆ ตามลำาดับ ้ เหตุการณ์จนเห็นภาพชัดเจน ดังตัวอย่าง ๏ ภูบดีสดับอุปายะตาม ณ วาทวัสสการะพราหมณ ณ บังอาจ ๏ เกินประมาณเพราะการณ์ละเมิดประมาท บ ควรจะขัดบรมราช วโรงการ
- 18. ๏ ท้าวก็ทรงแสดงพระองค์ ธปาน ประหนึ่งพระราชหทัยลุดาล พิโรธจึง ๏ ผันพระกายกระทืบพระบาทและอึง พระศัพทสีหนาทพึง สยองภัย ๏ เอออุเหม่นะมึงชิช่างกระไร ทุทาสสถุลฉะนี้ไฉน ก็มาเป็น
- 19. ๒.๒) อุปมาโวหาร เป็นโวหารที่กวีนำามาใช้ประกอบเรื่องโดยการเล่าแบบเปรียบ เทียบ เพื่อให้เห็นภาพชัดเจนยิ่งขึน ดังตัวอย่าง ้ ๏ กลละกากะหวาดขมังธนู บ ห่อนจะเห็นธวัชริปู สิล่าถอย ๏ พ่ายเพราะภัยพะตัวและกลัวจะพลอย พินาศชิพิตประดิดประดอย ประเด็นขัด ๏ กูกเอกอุดมบรมกษัตริย์ ็ วิจาระถ้วน บ ควรจะทัด จะทานคำา
- 20. ๏ นี่นะเห็นเพราะเป็นอมาตย์กระทำา พระราชการมาฉนำา สมัยนาน ๏ ใช่กระนั้นละไซร้จะให้ประหาร ชิวาตม์และหัวจะเสียบประจาน ณ ทันที