1. 5-1
McGraw-Hill/Irwin Copyright © 2007 by The McGraw-Hill Companies, Inc. All rights reserved.

2. г гдлийн н цийн удирдлагаӨ ө өө
г гдлийн тухай ойлголтӨ ө
г гдлийн сангийн удирдлагаӨ ө
г гдлийн сангийн т рл дӨ ө ө үү
Бүлэг
5
McGraw-Hill/Irwin Copyright © 2007 by The McGraw-Hill Companies, Inc. All rights reserved.

3. Хичээлийн зорилго
1. Байгууллагад г гдлийн н цийн удирдлага баө ө өө
ба технологиудыг нэвтр лэхийн бизнесийн рүү ү
нэ цэнийг тайлбарлахү
2. Файл боловсруулах аргатай харьцуулахад
бизнесийн мэдээ, мэдээллийн н цийгөө
удирдах г гдлийн сангийн удирдлагын аргаө ө
з йн давуу талуудыг тодорхойлохү
3. г гдлийн санг удирдах програм хангамж ньӨ ө
бизнесийн мэрэгжлийн х м ст хэрхэн тусалж,ү үү
бизнесийн йл ажиллагаа ба удирдлагыгү
хэрхэн дэмждэгийг тайлбарлах
5-3

4. Хичээлийн зорилго
4. Доорх ойлголт тус б рийг тодорхойлохү
жишээн дийг гаргахүү :
a. г гдлийн сангийн ндсэн т рл дӨ ө ү ө үү
b. г гдлийн агуулах ба г гд л олборлолтӨ ө ө ө ө
c. г гдлийн логик элемент дӨ ө үү
d. г гдлийн сангийн суурь б тц дӨ ө ү үү
e. г гдлийн санг байгуулахӨ ө
5-4

5. Мэдээллийни систем дотор г гдл д хэрхэнө ө үү
зохион байгуулагддаг вэ?
• г гдл д тодорхой з й тогтолтойгоорӨ ө үү ү
(логиктойгоор)
– Тэмдэгт
– Талбар
– Бичлэг
– Файл ба
– Мэдээллийн/ г гдлийн сангуудадө ө
• зохион байгуулагдана.
5-5

6. г гдлийн логик элемент дийн жишээӨ ө үү
5-6

7. г гдлийн суурь ойлголтуудӨ ө
• Тэмдэгт: хамгийн ндсэн элемент. Нэг сэг, цифр, эсвэлү ү
тэмдэгт
• Талбар ( г гдлийн з йлө ө ү ): хоорондоо холбоотой
тэмдэгт дийн б лэглэлүү ү
– Зарим нэгжийн (объект, х н, газар эсвэл йл явдалү ү )
аттрибут (шинж буюу чанар) илэрхийлнэ
– Жишээ: цалин х лсө
• Бичлэг: нэг нэгжийн шинж, чанарууудыг тодорхойлоход
хэрэглэж байгаа б х талбаруудын б лэглэлү ү
– Жишээ: нэр, регистрийн дугаар, цалин х лсний нормыгө
агуулсан цалингийн бичлэг
5-7

8. г гдлийн суурь ойлголтуудӨ ө
• Файл буюу х снэгтү : Хоорондоо холбоотой
б лэг бичлэгү
• г гдлийнӨ ө /мэдээллийн сан: Логик уялдаа
холбоотой г гдлийн элемент дийнө ө үү
нэгдсэн цуглуулга
5-8

9. Цахилгаан ашиглалтын г гдлийн санө ө
5-9
Source: Adapted from Michael V. Mannino, Database Application Development and Design
(Burr Ridge, IL: McGraw-Hill/Irwin, 2001), p. 6.

10. г гдлийн сангийн б тц дӨ ө ү үү
• Шаталсан
• С лжээ хэлбэрийнү
• Уялдаа холбоотой
• Объект хандалтай
• Олон хэмжилтийн
5-10

11. Шаталсан б тэцү
• СУС-ын анхны б тэцӨ ү
• Мод хэлбэрийн б тцээр бичлэг дийгү үү
эрэмбэлж цэгцэлнэ
• Нэгээс олон руу чигласан уялдаа холбоотой
• ндэснээс доошоогоо модны м чр дийнҮ ө үү
дагуу алхам алхмаар шилжин г гд л рө ө ө үү
хандана.
5-11

12. Шаталсан б тэцү
5-12

13. С лжээ хэлбэрийн б тэцү ү
• Зарим майнфрэймийн СУС-ийн багцуудадӨ
хэрэглэгдэнэ
• Олноос олон руу чиглэсэн уялдаа холбоотой
• Дурын г гдлийн элемент дурын тооны рө ө өө
г гдлийн элементтэй холбоотой байжө ө
болно
5-13

14. С лжээ хэлбэрийн б тэцү ү
5-14

15. Уялдаа холбоотой б тэцү
• Хамгийн рг н хэрэглэгддэг б тэцө ө ү
• г гпдлийн элемент дийг х снэгтн дэдӨ ө үү ү үү
хадгалсан юм шиг харуулна.
• М р нь бичлэгийн илэрхийлнэ.ө
• Багана нь талбарыг илэрхийлнэ.
• Хэрэв хоёр файл хоёулаа нийтлэг г гдлийнө ө
элементийг дундаа ашиглаж байвал нэг файл
доторх г гд л р файл доторх г гд лтэйө ө ө өө ө ө ө
холбогдож болно
5-15

16. Уялдаа холбоотой б тэцү
5-16

17. Уялдаа холбоотой йлдл дү үү
Уялдаа холбоотой г гдлийн сангууд дээр хийдэг гурван голө ө
йлдэл:ү
• Сонгож ялгах:
– Тодорхойлсон шалгуурыг хангасан бичлэг дийн дэдүү
олонлог снэүү
– Жишээ, $30,000-аас ил орлого олсон ажилчдыг ялгахүү
• Нэгтгэх
– Хоёр эсвэл т нээс олон х снэгт дийг т р нэгтгэхүү ү үү ү
– Нэг том х снэгт шиг харагдана.ү
• Проекцлох
– Х снэгтэн доторх багануудын дэд олонлогийг байгуулна.ү
5-17

18. Олон хэмжилтэт б тэцү
• г гдл дийг зохион байгуулахын тулд олонӨ ө үү
хэмжилтэт б тцийг хэрэглэдэгү
• Уялдаа холбоотой г гдлийн сангийн хувиралө ө
• г гдлийн элемент д куб дотор байгаа юм шигӨ ө үү
харагдана
• Онлайн шинжилгээний процессийг (OLAP)
дэмждэг шинжилгээний г гдлийн сангуудадө ө
рг н хэрэглэгдэнэ.ө ө
• Онлайн шинжилгээний процесс (OLAP) –
бизнесийн нарийн т в гтэй асуултуудад хариултө ө
г х д хэрэглэгдэнэө ө ө 5-18

19. Олон хэмжилтэт загвар
5-19

20. Объект хандалтат б тэцү
• Объект нь
– Нэгжийн шинж чанаруудыг тодорхойлсон г гдлийн утгуудө ө
– г гдл д дээр хийгдэх йлдл дээс тогтоно.Ө ө үү ү үү
• Encapsulation:
– г гд л ба йлдл дийг нэгтгэх замаар бусад г гдлийнӨ ө ө ү үү ө ө
сангийн б тц дийг бодоход график, зураг, дуу авиа, текстү үү
зэрэг ил нарийн б тэцтэй г гдл дтэй ил сайнүү ү ө ө үү үү
ажиллах боломжийг олгодог чадвар.
• Удамшил:
– Эх объектуудын б х эсвэл зарим шинж чанаруудыгү
удамшуулах замаар шинэ объектуудыг байгуулна
5-20

21. Объект хандалтат б тэцү
• Объект хандалтад г гдлийн санг удирдахө ө
систем дэд ашиглагдана.үү (OODBMS)
• Нарийн б тэцтэй г гдл дтэй ажиллана.ү ө ө үү
– Жишээ, д рс зураг, видео клип, вэб хуудаснуудү
г.м
5-21

22. г гдлийн сангийн б тц дийнӨ ө ү үү
харьцуулалт
• Шаталсан
– Б тэцчилэгдсэн д р тутмын ажил г йлгээ боловсруулалтандү ө ө ү
ажиллана.
– Олноос олон руу чиглэсэн холбоо, хамааралуудтай ажиллаж
чадахг йү
• С лжээү
– Шаталсантай харьцуулахад ил уян хатанүү
– Тусгай, тохиолдлын х сэлт дтэй ажиллах боломжг йү үү ү
• Холбоо, хамаарал
– Тусгай, тохиолдлын х сэлт дэд амархан хариулна.ү үү
– Ажиллах, х т лж явахад ил хялбарө ө үү
– Шаталсан эсвэл с лжээ хэлбэрийнх шиг р ашигтай, хурдан бишү ү
5-22

23. г гдлийн санг байгуулж, х гж лэхӨ ө ө үү
• г гдлийн сангийн администраторӨ ө
– Байгууллагын г гдлийн санг байгуулж, х гж лэх ргийгө ө ө үү үү
х лээнэү
• г гд л тодорхойлох хэлӨ ө ө
– г гдлийн агуулга, холбоо хамаарал, б тцийг байгуулж,Ө ө ү
тодорхойлох
– Тэдгээр тодорхойлолтууд нь г гдлийн толь бичигтө ө
хадгалагдана.
• г гдлийн толь бичигӨ ө
– Мета г гдл дийг агуулдаг г гдлийн сангийн каталогө ө үү ө ө
– Мета г гд лө ө ө – г гдлийн тухай г гд л, мэдээлэлө ө ө ө ө
5-23

24. г гдлийн санг байгуулж, х гж лэхӨ ө ө үү
5-24
Õýðýãëýã÷èä
õýðýãòýé òàéëáàðóóä
Õýðýãëýã÷èä
õýðýãòýé òàéëáàðóóä
1.ªãºãäë¿¿äèéã
òºëºâëºõ
1.ªãºãäë¿¿äèéã
òºëºâëºõ
Байгууллагын çàãâàðБайгууллагын çàãâàð
2.Øààðäëàãóóäûí
òîäîðõîéëîëòóóä
2.Øààðäëàãóóäûí
òîäîðõîéëîëòóóä
3. Òºñººëëèéí
çîõèîìæ
3. Òºñººëëèéí
çîõèîìæ
4. Ëîãèê
çîõèîìæóóä
4. Ëîãèê
çîõèîìæóóä
Áîäèò çàãâàðóóäÁîäèò çàãâàðóóä
5. Áîäèò çîõèîìæ5. Áîäèò çîõèîìæ
ªãºãäëèéí
çàãâàðóóä
ªãºãäëèéí
çàãâàðóóä
Ëîãèê çàãâàðóóäËîãèê çàãâàðóóä

25. г гдлийг т л вл х процессӨ ө ө ө ө
• Байгууллагын загвар
– Байгууллагын бизнесийн ндсэн процессийг тодорхойлохү
– С-ийн администраторууд болон дизайнерууд эцсийнӨ
хэрэглэгчидтэй хамтран тодорхойлно.
• г гдлийн загварчлалӨ ө
– г гдлийн элемент дийн хоорондын уялдаа холбооӨ ө үү
хамаарлууд
– Нэгжийн хамаарлын диаграм – загварчлалын нийтлэг хэрэгсэл
5-25
Enterprise model – Байгууллагын загвар
Data modeling – г гдлийн загсварчлалӨ ө
Entity Relationship Diagram (ERD) - Нэгжийн хамаарлын диаграм

26. Нэгжийн холбоо хамаарлын диаграм
5-26

27. г гдлийн санг зохиомжлохӨ ө
процесс
• Логик дизайн
– Б д вчү үү – холбоо хамаарлуудын ер нхий логик зураглалө
– Дэд б д вчү үү – Тодорхой эцсийн хэрэглэгчид зориулсан логик
б д вчү үү
– СУС-ийн г гдлийн загваруудӨ ө ө
• Бодит дизайн
– г гдл д хадгалах т х р мж д дээ р хэрхэнӨ ө үү ө өө ө үү
хадгалагдаж, тэдгээрт хэрхэн хандах ёстой тодорхойлно.
5-27
Logical design – Логик дизайн
Physical design - Бодит дизайн

28. г гдлийн сангийн Логик ба БодитӨ ө
загварууд
5-28

29. г гдлийн н цийн удирдлагаӨ ө өө
• Бизнесийн хамтрагчдын мэдээллийн хэрэгцээг
хангахын тулд г гдлийн н цийг удирдахадө ө өө
г гдлийн удирдлага ба г гдлийн агуулахө ө ө ө
зэрэг МС-ийн технологиудыг ашиглах
• Удирдлагын йл ажиллагааү
5-29
Data Resource Management - г гдлийн н цийн удирдлагаӨ ө өө

30. г гдлийн сангийн т рл дӨ ө ө үү
5-30

31. йл ажиллагааны г гдлийн санҮ ө ө
• Бизнес процессуудыг дэмжихийн тулд
дэлгэрэнг й г гдл дийг хадгалнаү ө ө үү
• Жишээ нь, йлчл лэгчдийн г гдлийн сан,ү үү ө ө
бараа материалын (агуулахын) г гдлийн санө ө
5-31
Operational Databases - йл ажиллагааны г гдлийн санҮ ө ө

32. Хуваарилагдсан
(тараагдсан) г гдлийн санө ө
• Янз б рийн газруудын сервер дээрх мэдээллийн сангийн хуулбарууд эсвэлү
хэсг дүү
• Сорилт: Нэг газарт хийгдсэн ямар нэгэн рчл лтийг бусад б х газарт нь хийхөө ө ү
хэрэгтэй
• Хувилах:
– Хуваарилагдсан мэдээллийн сан болгоныг шалгаж, рчл лт дийг хайжөө ө үү
олно.
– рчл лт дийг хуваарилагдсан мэдээллийн сан болгонд хийнэ.Өө ө үү
– Маш нарийн т в гтэйө ө
• Хуулбарлах
– Нэг мастер мэдээллийн сан
– Хэдэн цагийн дараа тэрх мэдээллийн санг б х газруудад хуулбарлана.үү ү
– Ил хялбарүү
5-32
Distributed Databases - Хуваарилагдсан (тараагдсан) г гдлийн санө ө
Replication- Хувилах Duplication- Хуулбарлах

33. Гадаад мэдээллийн сангууд
• Арилжааны онлайн сервер дээс т лб ртэйүү ө ө
эсвэл
• World Wide Web-ээс т лб рг йө ө ү
• Авдаг мэдээллийн сангууд
• Жишээ нь: статистикийн г гдлийн банкуудө ө ,
номын сан болон б рэн эхээр байдаг текстэнү
мэдээллийн сангууд
5-33External Databases - Гадаад мэдээллийн сангууд

34. Гипермедиа мэдээллийн сангууд
• Вэбсайтын мэдээллийн сан
• Гиперхолбоосоор холбогдсон мультимедиа
хуудаснуудаас тогтоно (текст, график, видео
клип д болон аудио бичлэг дүү үү )
5-34Hypermedia databases - Гипермедиа мэдээллийн сангууд

35. г гдлийн агуулахӨ ө
• йл ажиллагааны, гадаад болон бусад мэдээллийн сангуудаас ш жҮ үү
авсан г гдл дийг хадгална.ө ө үү
• г гдл дийг тунгаан цэвэрлэж, хувиргаж,Ө ө үү Dat каталогижуулсан байна.
• Менежер д, бизнесийн мэргэжлийн х м сүү ү үү
– г гд л олборлолтӨ ө ө ,
– Онлайн шинжилгээний процесс,
– Бизнесийн шинжилгээ,
– Зах зээлийн судалгаа,
– Шийдвэр гаргалтанд хэрэглэнэ.
• г длийн март – Газар, хэлтсийн онцлог, тусгай хэрэглээнд зориулсанӨ ө
г гдлийн агуулахын дэд олонлогө ө
5-35
Data Warehouse – г гдлийн агуулахӨ ө Data mining - г гд л олборлолтӨ ө ө
Online analytical processing - Онлайн шинжилгээний процесс
Data mart – г гдлийн мартӨ ө

36. г гдлийн агуулахӨ ө
5-36Source: Adapted courtesy of Hewlett-Packard.

37. г гд л олборлохӨ ө ө
• Нуугдмал уялдаа холбоо, хандлагуудыг илр лэхийн тулдүү
г гдлийн агуулах доторх г гдл дийг шинжлэхө ө ө ө үү
Жишээ нь:
– Шинэ бизнес процессуудыг тодорхойлохын тулд зах зээлийн
сагсны шинжилгээ хийх
– Чанартай холбоотой асуудлуудын ндсэн шалтгаануудыг хайжү
олох
– Одоогийн йлчл лэгчдэд хэрэглэдэг б тээгдэх нтэй ньү үү ү үү
холбоотой б тээгдэх н борлуулахү үү
– йлчл лэгчдийг профайлыг ил нарийн тодорхойлохҮ үү үү
5-37Data Mining - г гд л олборлохӨ ө ө

38. Уламжлалт файл боловсруулалт
• Хоорондоо хамааралг й файлуудадү
г гдл д хадгалагдана.ө ө үү
• Тулгардаг асуудлууд:
– г гдлийн давхцалӨ ө
– г гдлийн нэгдмэл байдал сулӨ ө
– г длийн хамааралӨ ө – файлууд, хадгалах
т х р мж дө өө ө үү , програм хангамж бие биенээсээ
хамааралтай байдаг.
– г гдлийн нэгдмэл байдал, стандартӨ ө
хангалтг йү 5-38

39. г гдлийн санг удирдах аргуудӨ ө
• Янз б рийн програмуудаар хандаж болохү
мэдээллийн сангуудад г гдл дийг нэгтгэжө ө үү
хадгалах
• г гдлийнӨ ө (мэдээллийн) санг удирдах
системийг ( СУСӨ ) хэрэглэх
• СУС нь хэрэглэгч ба мэдээллийн сангуудынӨ
хоорондох интерфейсийн рэг г йцэтгэнэүү ү
5-39
Database Management System (DBMS) - г гдлийнӨ ө (мэдээллийн) санг удирдах системийг (DBMS)

40. СУС-ийн ндсэн функц дӨ ү үү
5-40

41. Мэдээллийн сангаас асуух
• Эцсийн хэрэглэгчид асуулт эсвэл тайлан гаргагчийн
тусламжтайгаар мэдээлэл асуух замаар СУС-г хэрэглэнэӨ
• Х сэлтийн хэлү – г гдлийн тухай б рийн х сэлт дэд даруйө ө ү ү үү
хариулт гнө ө
– SQL (Structured Query Language) олон улсын стандарт
х сэлтийн хэлү
– Д рс зурган х сэлтү ү – заагаад дарах аргууд
– Т р лх хэл дээрх х сэлтө ө ү – Англи хэл дээрх харилцан яриатай
адил
• Тайлан гаргагч – тайлан дотор хэвлэхийг х сэж байгаа мэдээлэлдү
зориулан тайлангийн форматыг хурдан тодорхойлно
5-41
Query language - Эрэлт х сэлтйн хэлү
Report generator – Тайлан гаргагч

42. Т р лх хэл баө ө SQL
5-42

43. Д рс зурган х сэлтү ү
5-43Source: Courtesy of Microsoft Corp.

44. г гдлийн санг х тл х, йлчилгээ хийхӨ ө ө ө ү
• СУС-ийн дэмжлэгтэйгээр ажил г йлгээӨ ү
боловсруулах системийн систем дээрүү
• Шинэ борлуулалт зэрэг бизнесийн шинэ
ажил г йлгээн дийг тусгахын тулдү үү
мэдээллийн санг шинэчилнэ
5-44

45. Хэрэглээний програмыг
боловсруулах
• рийн хэрэгцээнд тохирсон хэрэглээнийӨө
програмуудыг боловсруулахын тулд СУС-ийнӨ
програм хангамж х гж лэх хэрэгсл дийгө үү үү
ашиглах
• г гд л оруулж, гаргах хэлӨ ө ө
5-45
Data Manipulation Language (DML) - г гд л оруулж, гаргах хэлӨ ө ө

46. Ä¿ãíýëò
• Өгөгдлийн нөөцийн удирдлага бол менежментийн
маш чухал функц байдаг. Менежмент нь өгөгдлийн
санг захирах, өгөгдлүүдийг төлөвлөх, болон
өгөгдлүүдийг захирах үүрэгтэй.
• Өгөгдлийн сангийн удирдлагын арга зүйн дор
өгөгдлийн бичлэгүүд өгөгдлийн санд нэгтгэгдэх
бөгөөд тэдгээрт янз бүрийн хэрэглээний
программуудаар хандан эцсийн хэрэглэгчдэд
үйлчилж болно.
5-46

47. Ä¿ãíýëò
• ªãºãäëèéí ñàíã óäèðäах ñèñòåì áîë ºãºãäëèéí ñàíã
áàéãóóëàõ, õýðýãëýõ áà ò¿¿íä ¿éë÷èëãýý õèéõ àæëóóäûã
õÿëáàðæóóëäàã ïðîãðàììóóäûí áàãö þì.
• ¯éë àæèëëàãààíû, òàðõìàë, ãàäààä, ìýäýýëëèéí àãóóëàõ áà
ºãºãäëèéí àóêöèîíóóä çýðýã ÿíç á¿ðèéí õýëáýðèéí ºãºãäëèéí
ñàíãóóäûã áàéãóóëëàãóóä õýðýãëýäýã
• Èõ õýìæýýíèé íèéòëýã ºãºãäëèéí ñàíãóóäàä çîðèóëñàí
ºãºãäëèéí ñàíãóóäûã õºãæ¿¿ëýõ ïðîöåññ íü òºëºâëºëòèéã
îðîëöóóëààä äýýð äîîø чèãëýñýí òºëºâëºãºº, òåõíèêèéí
äààëãàâðóóä, áà ëîãèê áà áîäèò òºñëèéã øààðäàíà.
5-47