1. McGraw-Hill/Irwin Copyright © 2007 by The McGraw-Hill Companies, Inc. All rights reserved.

2. Хамгаалалт ба ёс з йнү
асуудлууд
Мэдээллийн Технологи ашиглалтын ёс суртхууны
асуудлууд
Аюулг й байдлын удирдлагаү
Бүлэг
11
McGraw-Hill/Irwin Copyright © 2007 by The McGraw-Hill Companies, Inc. All rights reserved.

3. Хичээлийн зорилтууд
1. Бизнест мэдээллийн технологиудыг ашиглах нь ажил
эрхлэлт, хувийн х ний онцлог шинж, ажлын н хц л,ү ө ө
хувийн хэрэг, гэмт хэрэг, эр л мэнд болон нийгмийнүү
асуудлуудын шийдл дэд хэрхэн н л лж байгаатайүү ө өө
холбоотой ёс суртхууны анхаарал татсан асуудлуудыг
тодорхойлох.
2. Аюулг й байдлын удирдлагын стратегиуд баү
хамгаалалтын т рл дийг тодорхойлж, тэдгээрийгө үү
мэдээллийн технологийн бизнесийн хэрэглээний
програмуудын аюулг й байдлыг баталгаажуулахадү
хэрхэн ашиглаж болохыг тайлбарлах.

4. Хичээлийн зорилтууд
3. Бизнесийн менежер д ба мэргэжилтн дэдүү үү
мэдээллийн технологийн ашиглалтын хор
х н лтэй р н л н дийг бууруулахад , рө өө ү ө өө үү ү
г жтэй р н л н дийг нэмэгд лэхэдө өө ү ө өө үү үү
туслах хэд хэдэн арга замыг санал болгох

5. МТ-ийн хамгаалалт, ёс суртхуун
ба нийгэм
Ажил эрхлэлт
Эрүүл мэнд
Хувь хүний онцлог
Хувийн эрх чөлөө
Гэмт хэрэг
Ажиллах нөхцөл
Бизнес/МТ-ийн
аюулгүй байдал,
ёс суртхуун ба
нийгэм

6. Ёс суртхууны рэг хариуцлагаүү
Бизнесийн мэргэжилтн дүү
Ажлын байран дээрх мэдээллийн технологийн ёс
з йтэй ашиглалтыг дэмжих рэг хариуцлагатайү үү
байх.

7. Бизнесийн ёс з йү
Менежер д д р тутмын бизнесийн шийдвэрүү ө ө
гаргалтынхаа хэсэг болгох ёстой асуултуудад
доорх з йл д орноү үү :
Тэгш эрх
Эрх
Шударга байдал
Компанийн эрх мэдлийг биел лэхүү

8. Бизнесийн ёс з йн асуудлын т рл дү ө үү

9. Корпорацийн нийгмийн
хариуцлагын онолууд
Хувьцаа эзэмшигчийн онол
Менежер д бол хувьцаа эзэмшигчдийн зуучлагчидүү
Тэдний ёс з йн гол рэг хариуцлага бол хуулийгү үү
з рчихг йгээр эсвэл луйврын хэрэгтө ү
оролцохг йгээр бизнесийн ашгийг нэмэгд лэхү үү
Нийгмийн гэрээний онол
Компаниуд нийгмийн гэрээн дээр суурилан оршин
тогтнохыг з вш рд г ёс з йн рэг хариуцлагыгө өө ө ү үү
нийгмийн б х гиш дийн мн х лээдэгү үү ө ө ү

10. Корпорацийн нийгмийн
хариуцлагын онолууд
Хамтрагч талуудын онол
Менежер д нь б х хамтрагч талуудад р г жтэйүү ү ү ө өө
байлгахын т л компанийг удирдах ёс суртхууныө өө
рэг хариуцлагатай байхүү
Хамтрагч талууд бол компанид хувьцаа
нийл лсэн, эсвэл т нээс нэхэмжилдэг б х хувьүү үү ү
х м с ба б лг дү үү ү үү

11. Технологийн ёс з йн зарчмуудү
Тэнц чанарүү – технологийн тусламжтйагаар
х рсэн сайн з йл нь хор х н л эсвэл эрсдэлээсү ү ө өө
жингээр ил байхүү
Мэдээллэсэн з вш р лө өө ө – Технологийн рү
н л нд ртс н х м с эрсдэл дийг ойлгож,ө өө ө ө ү үү үү
х лээж авах ёстойү
Шударга ёс– Технологийн р г ж ба дарамтуудү ө өө
нь шударга хуваарилагдах ёстой
Минимум эрсдэл– Бусад гурван удирдамжийг
х лээн з вш рс н гэж зэж байсан ч б хү ө өө ө ү ү
шаардлагаг й эрсдлээс зайлсхийж технологийгү
нэвтр лэх ёстойүү

12. Мэргэжлийн арга барилын AITP
стандартууд

13. Хариуцлагатай мэргэжилтний
удирдамжууд
Шулуун шударга ажиллах
Мэргэжлийн мэдлэг чадвараа дээшл лэхүү
Хувийн г йцэтгэлийн нд р стандартуудыгү ө ө
тогтоох
Ажлынхаа рэг хариуцлагыг х лээх авахүү ү
Олон нийтийн эр л мэнд, хувийн хэрэг баүү
нийгмийн хамгааллыг урагшлуулах

14. Компьютерын гэмт хэрэг
Техник хангамж, програм хангамж, г гд л баө ө ө
с лжээний н ц дийг з вш р лг й ашиглах,ү өө үү ө өө ө ү
хандах, засаж рчл х, с йтгэхөө ө ү
Мэдээллийг з вш р лг й нийтэд мэдээллэхө өө ө ү
Програм хангамжийг з вш р лг й хуулбарлахө өө ө ү
Эцсийн хэрэглэгчийг рийнх нь техникөө
хангамж, програм хангамж, г гд л эсвэлө ө ө
с лжээний н ц д р хандуулахг й байхү өө үү үү ү
Мэдээллийг эсвэл бодит тодорхой мчийг олжө
авахад компьютер ба с лжээний н ц дийгү өө үү
хууль бусаар ашиглах, хуйвалдах

15. Том компаниуд рсдийг компьютерынөө өө
гэмт хэргээс хэрхэн хамгаалдаг вэ?
Source: 2003 Global Security Survey by Deloitte Touche Tohmatsu, New York, June 2003,
In Mitch Betts, “The Almanac,” Computerworld, July 14, 2003, p 42.

16. Хакердах
С лжээгээр холбогдсон компьютерын с лжээндү ү
з вш р лг й хандах ба ашиглахө өө ө ү

17. Хакерын нийтлэг тактикууд
 йлчилгээнээс татгалзахҮ
Хэтэрхий их мэдээлэл шаарддаг вэб сайтын
хэрэгслэл дийг даран цохихүү
Вэб сайтын ажиллагааг удаашруулж, тэр ч байтугай
с йр лж байгаа системийг хаахү үү
Судлах, эрэл хийх
Сул талуудыг хайх зорилгоор
Т р л б рийн компьютер, йлчилгээ, баө ө ү ү
холболтуудыг тодорхойлохын тулд Интернетийн
рг н судалгаа хийхө ө

18.  нэрлэгчҮ
Нууц гн дийг эсвэл б хэл агуулгуудыг цуглуулахү үү ү
замаар
Интернетээр дамжиж байгаа г гдл дийн биеө ө үү
даасан багцуудыг хайдаг програмууд
Хуурамчаар йлдэхү
Нууц гн д эсвэл зээлийн картын дугаарууд зэрэгү үү
чухал мэдээллийг дамжуулж байгаа хэрэглэгчдийг
хуурахын тулд и-мэйл хаяг эсвэл вэб хуудсыг
хуурамчаар дуурайлгаж хийх
Хакерын нийтлэг тактикууд

19. Trojan Horse
Хэрэглэгчдэд мэдэгдэхг йгээр зарим програм доторү
мэдэгдэж байгаа эмзэг байдлыг ашиглах заавруудыг
агуулдаг програм
Арын хаалгууд
Оргиналь орох цэг гэмтсэн эсвэл блоклогдсон едү
хэрэглэдэг оролтын нуугдмал цэг
Х н лтэй аплетуудө өө
Компьютерын н ц дийг буруу зорилгоорөө үү
ашигладаг, хард дискэн дээрх файлуудыг
рчилд г эсвэл нууц гийг хулгайлдаг жижигхэнөө ө ү
Java программууд
Хакерын нийтлэг тактикууд

20. Дайралт хийн залгах
Модемын холболтоор дамжуулан холбогдох замыг
хайх зорилгоор мянган мянган телефон утасны
дугаар руу автоматаар залгадаг програмууд
Логик б мб г дө ө үү
Компьютерын програм доторх х н лтэй йлдлийгө өө ү
сгэдэг зааварүү
Буферыг халилт
Компьютерын санах ойны буфер руу маш их
хэмжээний г гд л илгээх замаар компьютерынө ө ө
хяналтыг с йтгэх эсвэл эзэмдэх аргаү
Хакерын нийтлэг тактикууд

21. Нууц гийн хакеруудү
Нууц гн дийг таамаглаж чаддаг програмуудү үү
Нийгмийн инженерчлэл
Компаний сэжиг авааг й ажилтантай ярилцахү
замаар нууц г зэрэг нэ цэнэтэй мэдээллийгү ү
хэл лэнүү
Компьютерын систем д р хандах хандалтыг олжүү үү
авах
Хогийн сав ухах
Компаний компьютерууд руу дайрч ороход туслах
мэдээллийг хайж олохын тулд тэдний хогийн савыг
нарийн шалгах
Хакерын нийтлэг тактикууд

22. Кибер хулгай
Голдуу ажлууд дотор
Эсвэл Интернетийг хэрэглэн
М нг хулгайлах йлдлийг агуулсанө ө ү
компьютерын гэмт хэрэг

23. Ажил дээрх з вш р лг йө өө ө ү
ашиглалт
Компьютерын системийн болон с лжээнийү
з вш р лг й ашиглалтыгө өө ө ү цаг хугацааны ба
н цийн хулгайөө гэнэ.
Хувиараа з вл лг г х эсвэл рийгө ө өө ө ө өө өө
санх ж лэх, эсвэл видео тоглоом тоглох,үү үү
компаний с лжээн дээр Интернетийгү
з вш р лг й ашиглах гэх мэт янз б рийнө өө ө ү ү
хэлбэртэй байж болно

24. Ажлын байран дээрх
Интернетийн з й бус ашиглалтү
И-мэйлийн буруу ашиглалт
З вш р лг й ашиглалт ба хандалтө өө ө ү
Зохиогчийн эрхийг з рчихө /зохиолын хулгай
Newsgroup-ийн мэдээн дүү
Нууц г гдлийг дамжуулахө ө
Садар самуун – сексийг ил тод харуулсан сайтууд руу
хандах
Хакердах
Ажилтай холбоог й мэдээллийг татан авах эсвэл ачааллахү
Интернетийг ч л тэй, зугаа цэнгэлийн зорилгоорө өө
ашиглах
Гадны И ТҮ (ISP)-ийг ашиглах
 ндсэн ажлаас гадуур ажил эрхлэхҮ

25. Програм хангамжийн зохиогчийн
эрхийг з рчихө
Програм хангамжийн зохиогчийн эрхийн з рчилө
Компьютерын програмуудыг з вш р лг йө өө ө ү
хуулбарлах
Лиценз
Програм хангамжийг худалдан авна гэдэг нь нэнү
хэрэгтээ шударгаар хэрэглэх лицензийг худалдаж
авч байгаа хэрэг
Сайтын лиценз нь тодорхой тооны хуулбарыг
з вш рд гө өө ө
Зохиогчийн эрх з рчигд ж байгаагийн улмаасө ө
програм хангамжийн салбар орлогынхоо гуравны
нэгийг алдаж байна.

26. Оюуны мчийн хулгайө
Оюуны мчө
Зохиогчийн эрхээр хамгаалагдсан дуу х гжим,ө
видео, зураг, нийтлэл, ном, програм зэрэг
материалууд
Зохиолчийн эрхийг з рчих нь хууль бус йлө ү
ажиллагаа
Гиш нээс гиш нд с лжээний аргууд нь оюуныүү үү ү
мчийг з вш р лг й хуулбарлаж зарах йлө ө өө ө ү ү
ажиллагааг амархан болгодог

27. Вирус ба тӨ
Вирусууд нь worm ( тө )-ууд нь с лжээгээрү
холбогдсон компьютеруудад т в г учруулсанө ө
эсвэл эвдэн с йтгэсэн тусгай програмыг хуулнаү
Голдуу имэйлээр эсвэл Интернетээр дамжуулж
буй файлуудаар тархдаг
Компьютерын вирус
 р програм руу нэвтрэн орохг й бол ажиллажӨө ү
чаддагг й програмын кодү
Worm ( тӨ )
Ямар нэгэн програмын тусламжг йгээр ажиллажү
чаддаг эвдэн с йтгэгч програмү

28. Вирус ба тний гаргаж буйө
зардал
2004 онд бараг 115 сая компьютер вирустжээ
11 саяаас олон компьютер байнга халдвартай
байдаг гэж здэгү
2004 онд эдийн засагт учирах хохиролын нийт
хэмжээ $166-аас $292 миллиард долларын
хооронд байна гэсэн тооцоо гарсан байна
Windows-д суурилсан компьютер б рт гарахү
хохирлын дундаж хэмжээ $277-аас $366-ын
хооронд байна.

29. Adware ба Spyware
Adware
Компьютр дээр програмыг суулгасаны дараа эсвэл
хэрэглээний програмыг хэрэглэж байх ед хэрэглэгчү
тухайн програмыг ажиллуулааг й, х сээг й байхадү ү ү
сурталчилгааны материалыг автоматаар тоглуулж,
харуулж эсвэл татаж авдаг програм.
Хууль бус програм
Spyware
Хэрэглэгчийн з вш р лг й эсвэл мэдээг й байхадө өө ө ү ү
хэрэглэгчийн Интернетийн холболтыг ар талаар нь
ашиглан хэрэглэгчийн тухай мэдээллийг цуглуулж,
т нийг Интернетээр илгээж байдагүү Adware програм.
 Хэрэглэгчийн н р хуудсыг рчл н, зэж байгааүү өө ө ү
з йлийг чигл лэн хэрэглэгчийн браузерыг х чээр рү үү ү өө
чиглэл р оруулж чаддагүү

30. Хувийн эрх ч лө өө: Opt-in ба Opt-
out
Дэмжих
Имэйлийн листэнд нь б ртг лэх замаар тодорхойү үү
компаниас, б лэг компаниас эсвэл холбоотой компаниасү
имэйл д х лээн авахыг з вш рс н йлдэлүү ү ө өө ө ү
Татгалзах
Захиалга хийгээг й х м с р имэйл д явуулж,ү ү үү үү үү
тэднийг жагсаалтаас гадна байлгах боломж олгодог
мэйлийн лист. Захиалагчдын имэйл хаягуудыг вэбээс,
USENET, эсвэл мэйлийн жагсаалтуудаас олж авна. ISP-
ийн бодлогууд болон зарим мужийн хуулиудаар
хориглож болно

31. Хувийн эрх ч л ний асуудлуудө өө
Хувийн эрх ч л , амгалан байдлыг з рчихө өө ө :
Х м сийн хувийн имэйлийн харилцаа болонү үү
компьютерт хадгаласан з йл дэд хандахү үү
Хувь х м сийн орсон Интернетийн вэбү үү
сайтуудааас тэдний тухай мэдээлллийг цуглуулах,
дундаа ашиглах
Компьютерын хяналт:
Тухайн х нийг хаана байгааг байнга мэдэж байх,ү
ялангуяа гар утас ба пейжерийн йлчилгээн дү үү
газар байршлаас ил х м стэй ил ойр ажиллажүү ү үү үү
байна.

32. Компьютераар тааруулах
Бизнесийн р бусад йлчилгээн дийгөө ү үү
сурталчлахын тулд олон эх сурвалжаас олж авсан
хэрэглэгчийн мэдээллийг ашиглан т нийг хайх,үү
мэдээллийг нь тааруулах
Хувь х ний з вш р лг й файлуудү ө өө ө ү
Хувь хэрэглэгчийн д р т рх дийг гаргахын тулдү ө үү
утасны дугаар, зээлийн картын дугаар, имэйл хаяг
болон бусад хувийн мэдээллийг цуглуулах
Хувийн эрх ч л ний асуудлуудө өө

33. Интернет дээр рийн хувийн эрхөө
ч л г хамгаалахө өө
Имэйлээ шифрлэх
Newsgroup-ийн мэдээн дийг нэрг й мэйлүү ү
х лээн авагчдаар дамжуулан явуулахү
 рийн нэр, хувийн мэдээллээ мэйлийн жагсаалтӨө
гаргагч болон бусад сурталчилгааны
компаниудад г хг й байхыгө ө ү ISP-ээс х сэхү
Хувийн мэдээлэл ба сонирхолоо онлайн
йлчилгээ болон вэб сайтын хэрэглэгчийн д рү ү
т рх дэд г х с татгалзахө үү ө ө өө

34. Хувийн эрх ч л ний хуулиудө өө
Бизнесийн ба засгийн газрын байгууллагуудын
хувь х ний мэдээллийг цуглуулах ба ашиглах йлү ү
ажиллагааг зохицуулдаг д рэм журмуудү

35. Хянан шалгах шаардлагатай
асуудлууд
Spam
Интернетийн олон хэрэглэгчид р сайн дурынүү
имэйлийг ялгаварлахг йгээр хавтгайрууланү
явуулах йлдэлү
Flam
Интернетийн бусад хэрэглэгчид эсвэл онлайн
йлчилгээн д р маш ноцтой, доромжилсон,ү үү үү
эсвэл ихэнхдээ б д лэг имэйл эсвэлү үү newsgroup-ийн
мэдээ явуулах йлдэлү

36. Кибер хууль
Интернет дээрх йл ажиллагаанууд эсвэлү
электрон г гдлийн харилцаануудыг зохицуулахө ө
зориулагдсан хуулиуд

37. Бусад сорилтууд
Ажил эрхлэлт
МТ нь шинэ шинэ ажлуудыг бий болгож,
б тэмжийг дээшл лэ байна.ү үү
Гэвч бас ажлын боломжуудыг, м н шинэ ажлуудадө
шаардлагатай янз б рийн ур чадваруудыг лэмжү ү
хэмжээгээр бууруулах шалтгаан болж чадна.
Компьютерын хяналт
Ажиллагсдын ажиллаж байгаа т л в, б тээмжийгө ө ү
хянахад компьютеруудыг хэрэглэж болно

38. Бусад сорилтууд
Ажиллах н хц лө ө
МТ нь IT нэг янзын эсвэл дург й х рмээр ажлуудыг халжү ү
байна.
Гэвч ур чадвартай гар урлаач, дарханыг шаарддаг зарим
ажлууд д р тутмын, давтагддаг ажлууд эсвэл байнгынө ө
бэлэн байдах рэг х лээдэг ажлуудаар солигдаж байна.үү ү
Хувь х ний онцлогү
Компьютерууд х м сийн хоорондын харилцаа,ү үү
хамаарлыг г й болгож байгаа учраас йл ажиллагаандү ү ү
байдаг х нлэг чанарыг алдагдуулж, хувь х ний чанарыгү ү
алдагдуулж байна
Уян хатан бус систем дүү

39. Эр л мэндийн асуудлуудүү
Жигд с лттэй эр л мэндийн гэмтл дө ө үү үү
ПК дээр суудаг, хурдан давтагддаг товч дардаг
ажил хийдэг х м сийн эр л мэнд муудахү үү үү
Carpal Tunnel Syndrome
Гар ба бугуйны зовиуртай гэмтлийн вчинө

40. Эргономик
Х м сийн ажиллах аюулг й, тухтай, таатай,ү үү ү
эр л ажлыг орчны дизайныг х гж лэхүү ө үү
Ингэснээр ажилчдыг ёс суртхуун, б тээмжү
дээшилнэ

41. Эргономикийн х чин з йл дү ү үү

42. Хамгаалалтын удирдлага
Хамгаалалтын удирдлагын
зорилго нь б х мэдээллийнү
системийн процессууд
болон н ц дийгөө үү
алдааг й, нэгдмэл байлгах,ү
хамгаалахад оршино
Source: Courtesy of Wang Global.

43. С лжээ хоорондын аюулг йү ү
байдлын хамгаалалтууд
Шифрлэх
 г гдл д кодлогдсон хэлбэрээр дамжигдаж,Ө ө үү
з вх н з вш р гдс н хэрэглэгчдэд зориуланө ө ө өө ө ө
компьютерын систем кодыг нь тайлна.

44. Нийтийн/Хувийн т лх рийг шифрлэхү үү

45. Firewall
Интернетийн болон бусад с лжээн дээс болонү үү
тэдгээр р хандахад зориулсан ш лт р болонүү үү үү
аюулг й дамжих цэгээр ханганү
Компаний интранет болон бусад компьютерын
с лжээн дийг халдлагаас хамгаалдаг гарцыгү үү
хадгалдаг систем
Firewall-ууд нь DSL эсвэл кабелийн модемоор
Интернетэд холбогдож байдаг хувь х м ст басү үү
маш чухал.
Firewall-ууд хакерыг илр лж чадах боловчүү
т нээс б рэн хамгаалж чадахг йүү ү ү
С лжээ хоорондын аюулг йү ү
байдлын хамгаалалтууд

46. Интернет ба интранетийн Firewall-ууд

47. йлчилгээний довтолгоонуудын эсрэгҮ
хамгаалах арга хэмжээг хэрхэн авах вэ?
Кибер гэмт хэрэгтн дийн удирддагүү
компьютерууд дээр
Хамгаалалтын бодлогуудыг боловсруулж, батлан
м рд хө ө
Эмзэг хэсг дийг хайж олохүү
ISP дээр
Трафикийн хадаасуудыг хянаж, блоклох
Хохиролд ртс н вэб сайт дээрө ө
Н ц сервер д ба с лжээний холболтуудыгөө үү ү
байгуулах

48. С лжээ хоорондын аюулг йү ү
байдлын хамгаалалтууд
И-мэйлийг хянах
Компаний аюулг й байдлыг эвдэж магадг й санааү ү
зовоосон гн дийг хайж илр лдэг агуулга хянадагү үү үү
програмыг хэрэглэх
Вирусээс хамгаалах
Вирусын эсрэг програм хангамжийг т гээлтийгү
т вл р лэх, байнга шинэчилж байхө ө үү
Вирусын хамгаалалтыг firewall, Web хамгаалалт,
болон агуулгыг блоклох хэрэгсл дтэй нэгтгэдэгүү
хамгаалалтын нэгтгэсэн програм хангамжийг
хэрэглэх

49. Бусад хамгаалалтын арга
хэмжээн дүү
Хамгаалалтын кодууд
Олон т вшний нууц гийн системү ү
Шифрлэгдсэн нууц гн дү үү
Микропроцессортой смарт картууд
Файлуудыг н цл хөө ө
 г гдлийн болон програмын файлуудыгӨ ө
хуулбарлаж хадгалах
Системийн аюулг й байдлыг хянахү
Компьютерын систем д ба с лжээн дийнүү ү үү
ашиглалтыг хянаж, тэдгээрийг з вш р лг йө өө ө ү
ашиглалт, луйвар, с йрлээс хамгаалдагү
програмуудыг ашиглах

50. Биометр
Хувь х н болгоныг онцлог, цорын ганц болгодогү
х ний биеийн онцлогуудыг хэмждэг компьтерынү
т х р мж дө өө ө үү
Жишээн дүү :
Дуу хоолойг шалгах
Хурууны хээ уншигч
Н дний торлог б рхэвчийг шалгахү ү

51. Компьютерын гэмтлийг хянах
Компьютерын гэмтлээс урьдчилан сэргийлэх
эсвэл т ний р н л г хамгийн доод т вшиндүү ү ө өө ү
байлгах
Урьдчилан сэргийлэх, н цл х арга хэмжээгөө ө
гамшгаас хамгаалах байгууллагатай хамтран
зохион байгуулах

52. Гэмтэлд тэсвэртэй систем дүү
Fail-over систем гэмтэх ед б рэлдх н хэсг дийгү ү үү үү
н цл х чадварөө ө
Fail-safe гол техник хангамж эсвэл програм гэмтсэн
ед ч гэмтээг й байх еийн т вшинд ргэлжл лэнү ү ү ү ү үү
ажиллах компьютерын системийн чадвар
Fail-soft cистемийн гэмтлийн ед буурсан боловчү
з вш р гдс н т вшинд ргэлжл лэн ажиллахө өө ө ө ү ү үү
компьютерын системийн чадвараар хангадаг
Ил процессорууд, дагалдах т х р мж д,үү ө өө ө үү
програм хангамжтай систем дүү

53. Гамшгийн дараахь сэргээн
босголтын т л вл гө ө ө өө
Гамшиг тохиолдсон ед дагаж м рд х доорх йлү ө ө ү
ажиллагаануудын албан ёсны т л вл г :ө ө ө өө
Ямар ажилтнууд оролцох
Тэдний рэг ямар байхүү
Ямар техник хангамж, програм хангамж, хэрэгсл дүү
ашиглах
Боловсруулагдах хэрэглээний програмуудын
приоритет
Альтернатив тоног т х р мж дийн ашиглалтө өө ө үү
Байгууллагын мэдээллийн сангуудыг хадгалах рөө
газар

54. Мэдээллийн системийн хяналт
Мэдээллийн системийн йл ажиллагааны алдааг й, х чинү ү ү
т г лд р, з в зохистой байдлыг баталгаажуулахыгө ө ө ө
оролддог аргууд болон т х р мж дө өө ө үү

55. МТ-ийн аюулг й байдалд аудитү
хийх
МТ-ийн аюулг й байдлын аудитуудү
Дотоодын болон гадны аудиторуудаар
З в, зохистой хамгаалалтын арга хэмжээн д баө үү
удирдлагын бодлогуудыг боловсруулж, хэрэгж лжүү
байгаа эсэхийг шалгаж, нэлж д гнэхү ү

56. рийг кибер гэмт хэргээсӨө өө
хэрхэн хамгаалах вэ?
Интернетийн хэрэглэгчдэд зориулсан аюулг й байдлынү
удирдлага
1. Вирусээс хамгаалах болон Firewall
програмыг хэрэглэж, компьютераа
с йтгэгч программуудаасү
хамгаалахын тулд шинэчилж байх
2. Цаашдын худалдан авалтанд
зориулан зээлийн картны
дугаарыг хадгалахыг онлайн
худалдаачдад з вш р хг й байхө өө ө ү
3. сэг, тоо холилдсон таамаглахадҮ
хэц нууц гийг хэрэглэж, е еүү ү ү ү
рчилж байхөө
4. р р вэб сайтуудад болонӨө өө
хэрэглээний програмууд дээр рөө
р нууц гн дийг хэрэглэхөө ү үү
5. йлдлийн системийн б хҮ ү
хамгаалалтыг суулгаж, шинэчилж
байх
6. Вэб браузер, имэйлийн болон бусад
програмуудын хамгийн с лийн еийнүү ү
хувилбарыг хэрэглэх
7. Зээлийн картын дугаараа з вх н аюулг йө ө ү
сайтууд руу явуулж байх; Аюулг й вэбү
сайтанд орсон ед браузерын доод талдү
цоож эсвэл т лх рийн товч харагдана. эсвэлү үү
хаяг нь https:// гэж эхэлсэн байдаг
8. Вэб сайтууд руу мэдээллийг буцааж
явуулдаг “cookies”-ыг хянах боломж олгодог
хамгаалалтын програмыг хэрэглэх
9. Хэрэв Интернетэд холбогдохдоо DSL эсвэл
кабелийн модем ашигладаг бол трафикийг
шалгадаг firewall-ийн програмыг суулгах
10. Ирж байгаа мессэжийн эх сурвалжийг
мэдэхг й бол имэйлийн хавсралтыг б нээ.ү үү

57. Хамгаалалт ба ёс з йнү
асуудлууд
Бүлэг
11
McGraw-Hill/Irwin Copyright © 2007 by The McGraw-Hill Companies, Inc. All rights reserved.