монгол түүх

1. ИХ МОНГОЛ УЛС

3. 1189 онд Тэмүүжин “Хамаг Монгол” улсын
хаан болж “Чингис хаан “хэмээн
өргөмжлөгдөв .

4. 1189-1206 оны хооронд маш их хүнд
нөхцөлд 30 гаруй дайн тулаан хийж 81
монгол аймаг улсуудыг эзэлж ,өөрийн
эрхэндээ оруулсан

5. 1206 онд Онон мөрний хөвөө “Дэлүүн
болдог” гэдэг газар “Их Монгол улс”-ын
далай их “Чингис хаан”-нд өргөмжлөгсөн

6. Их Монгол улсын газар нутаг

7. Их Монгол улсын засаг төрийн
зохион байгуулалт
• Их монгол улсын төрийн бүх дээд эрхийг
баригч нь :Чингис хаан
• Улсын ван – Их Монгол улсын өдөр тутмын
үйл хэргийг удирдан явуулна.
• Их хуралдай: төрийн дээд хэмжээний
бодлого боловсруулагч- парламент
• Сэцдийн зөвлөл: Их хуралдайд зөвлөх үүрэг
бүхий мэргэн түшмэл, зүтгэлтнүүд

8. • Их заргач: Нийгмийн амьдралын олон
асуудын үнэн , худлыг ялган дэнслэх онцгой
эрх бүхий албан тушаал
• Төрийн бэхи/зурхайч / : Төрийн чухал үйл
хэргийг эхлэхэд тохиромжтой цаг хугацаа,
орон зайн хамаарлыг тодорхойлно.
• Төрийн их зайран : Төрийн гол шүтлэг, баа
мөргөлийн тэргүүн

9. Их хааны есөн өрлөг
• Хаан эзний алтан амийг сахиж , төр улсыг бататгахад онц
үүрэгэ гүйцэтгэн, хаанд зөвлөх , сануулах, зэрэг давуу эрхтэй
байв
• Жалайрын Го ван Мухулай /1169-1223/.Зүүн түмний захирагч
• Аруладын Боорчи /1164-1226/. Баруун түмний их ноён
• Жүрхэний Борохул /1186-1215/.Цэргийн жанжин
• Татарын Шихихутуг /1190-1262/.Төрийн их заргач
• Тайчуудын Зэв буюу Зургаадай /1160-1224/.Цэргийн алдарт
жанжин
• Урианхайн Зэлмэ/1159-1213/.Итгэлт шадар анд
• Сүлдүсний Сорхон Шар . Хааныг аварсан ачтан. Төрийн эрх
мэдэлтэн
• Ойрадын Хар хирүгэ
• Зүрчидийн Чуу мэргэн . /1189-1243/Борохулыг нас барахад
нэмэгдсэн

10. Их хааны дөрвөн хөлөг баатар
• Боорчи .Наху баяны хөвүүн
• Мухулай. Тэрэгт баян Гүн Гуагийн
хөвүүн
• Борохул ноён .Жүрхэн аймаг
• Чулуун .Сорхон Шарын бага хөвүүн

11. Их хааны дөрвөн жанжин
• Зэв жанжин /1160-1224/ . Тайчууд аймаг
• Зэлэм жанжин ./1159-1213 /Жарчиуд
Урианхай
• Сүбээдэй жанжин. /1175-1248/. Зэлэмийн
дүү
• Хубилай /Худус /жанжин./1160-
1211/Барулас аймаг

12. Их хааны дөрвөн дархад
• Борохул ноён .Жүрхэн аймаг
• Зэлэм жанжин ./1159-1213 /Жарчиуд
Урианхай
• Боорчи .Наху баяны хөвүүн
• Сүлдүсний Сорхон Шар .

13. • “ИХЗАСАГ” хууль 1206 онд Их хуралдайгаар
хрэлэлцэн баталсан монгол улсын анхны хууль
. Нийгмийн бүхий л хүрээг хамарсан маш
нарийн зүйл заалттай . Энэ хуулиас гадуур нэг ч
үйл хэрэг болдоггүй байв
• Торгоны замыг бүрэн мэдэлдээ авсан нь
гадаад худалдаа хөгжихөд маш их түлхэц
болсон .
• “Өнчдийг тэтгэх сан” байгуулж, төр улсын
төлөө амиа зориулсан баатруудын ар гэрт
тэтгэлэг олгох, нийгмийн доод давхаргыг албан
татвараас хөнгөлөх , чөлөөлөх зэрэг арга
хэмжээ авч байв .

14. Их монгол улсын гадаад бодлого
• Чингис хаан Их Монгол улсаа
байгуулаад хөрш орнуудтай эрх тэгш,
найрсаг харилцаа тогтоож, тэднээр
улсаа хүлээн зөвшөөрүүлэх, чөлөөт
худалдааг хагжүүлэх , гадаад аюулгүй
байдлаа баталгаажуулахыг эрхэмлэв .
• Гэвч энэхүү хүсэл зорилго нь Их хааны
санаснаар болсонгүй

15. Умард Алтан улсыг эзэлсэн нь
/1115-1234 /

18. • 1211 онд эцэг өвгөдийн гэрээсийг биелүүлж
“Өшил өшин , хясал хясахаар” 50 сая хүн амтай
Алтан улсад 95 мянган их цэргийн хүчээр
довтолжээ. Зарим хот мужийг эзлээд буцав
• 1213,1214 онд дахин дайрав
• 1215 онд Бээжинг/ Жүндү / эзлэв .
• 1217 онд үлдсэн ажлыг Мухулайд даатгаад
буцав.Мухулай жанжин 1223 онд нас баран
дайны үйл явц түр зогссон. Ийнхүү бүрэн
эзлээгүй боловч байнгын татвар өгдөг хараат
улс болгов,
• Хожим Өгөөдэй хааны үед 1234 онд Алтан
улсыг бүр мөсөн мөхөөж 23 жил үргэлжилсэн
аян дайн дуусав

19. Хорезм / Сартуул/ улсыг мөхөөсөн
нь

21. • 1217 онд монголын 450 худалдаачдыг
Отрар хотын дарга Иналчук алжээ.
• 1218 онд Их хаан 3 хүнийг томилон
буруугаа хүлээхийг Хорезмийн шахаас
шаардав . Элчийн 2-г нь алж үлдсээнийг нь
доромжлоод буцаав
• Ийнхүү Дундад азийн эртний өндөр
иргэншилтэй баян тансагаараа гайхагдсан20
сая хүн амтай сартуул улсыг номхотогох
шийдвэрийг гаргав.

23. • 1218 онд Их хаан өөрийн биеэр 150,000 цэрэгтэй армиа
удирдан хөдлөв
• 1218 онд Цагаадай , Өгөөдэй нар Отрар хотыг эзлэн
Иналчукийг цаазлав
• Зүчийн цэрэг Сыр-дарьяа мөрний дагуу олон хотыг эзлэв
• Алаг, Тахай жанжид амжиттай байлдсаар Ходжент хотыг
эзлэв
• 1219-1221 онд Чингис ,Тулуйн цэрэг арабын домогт
Бухар хотыг газрын хөрснөөс арчив , дараа нь
“ертөнцийн диваажин “ гэж алдаршсан нийслэл
Самарканд хотыг 5 өдөр байлдан эзлэв ,
• 1221 онд Зүчи, Цагаадай нар Ургенч хотыг 6сар байлдад
дийлэхгүй үед Өгөдэйн хүч ирэн арай хийн ялж хүйс
тэмтэрсэн байна. Энэ хот бараг 500 гаруй мянган хүнтэй
байсан байна
• 1221-1222 онд Их хаан Хорасан , Афганистан, Энэтхэгт
аялан байлдав
• .

24. • 1221 онд Шихихутуг 30,000 цэрэгтэй
Желал-ад-Динтай байлдан бут
цохигдов
• Их хаан 1221 онд Желал-ад-Динтай
байлдан энэтхэгийн олон хотыг эзлэв
• 1222-1224 онд Зэв ,Сүбээдэйн цэрэг
Азербайджан, Кавказ, Орос зэрэг
европийг байлдан эзэлсэн байна.
• 1225 онд Их хаан нутагтаа буцан ирэв

25. Тангудыг байлдан эзэлсэн нь
1038-1227

27. • Чингис хаан 1205 ,1207, 1210 онуудад довтлон хараат
улс болгосон байна.
• 1225 онд Их хаан 100,000 цэрэгтэй Тангудыг мөхөөхөөр
довтлов
• Тангудын бурхан хаан болон ноён Аша хамба нар их үг
хэлэн үүргээ биелүүлээгүй болно.
• 1226 онд Силян хотыг 1227 оны 1 сард нийслэл Иргай
хотыг мөн Түрэмгий балгас хотыг эзлэв
• Ийнхүү Тангуд улс мөхөж баруун, өмнө зүгээс өнгөлзөх
дайсан үгүй бол Монголын эзэнт гүрний суурь тавигдав
• Чингис хаан аргын тооллын 1227 оны 8 сарын 25 нд
тэнгэрт халив
• Их хаан 1206-1227 оны хооронд 21 жилийн хугацааны
хамгийн наад зах нь 15 жилийг дээрх 3 улстай хийсэн
дайнд өөрийн биеэр явсан байна.