1. Лекц -3

2.  Хүннүгийн уг гарал
 Хүннүгийн соѐл
 Хүннүгийн төр улс
 Хүннүгийн төрийн байгуулал
 Хүннүгийн дурсгал

3. Олон жилийн турш хүннүчүүдийн гарал үүслийн
талаархи баримтлал дэвшүүлж ирсэн.
Хүннүчүүд анх МЭӨ 4-р зууны үеэс хятадын
түүхий сурвалжуудад тэмдэглэгдэж эхэлжээ.
Хүннүгйи гарал угсааг тайлбарласан дараахи
таамаглалууд байна.

4.  Монгол: Хүннү судлалаар мэрэгшссэн олонхи
эрдэмтэд энэхүү онолыг дэмждэг
 Түрэг: Хүннүчүүд нь баруун зүгээс нүүдэллэж
ирсэн түрэг угсаатан хэмээх онол ба энэхүү
онолыг хятад болон түрэг хэлт угсаатнууд
баримталдаг
 Фин, Славян: 20-р зууны дунд үеэс
хүннүчүүдийг европ гаралтай гэж үзсэн
эрдэмтэд байв.

5. - Хүннү булшнаас илэрсэн олдвор болон хүний
ясанд хийсэн ДНХ-н судалгаагаар Хүннү нар нь
монгол угсаатан байсныг нотолдог.
- Монгол нутагт оршин байсан хүрлийн үеийн
дурсгалууд
- Чухам хэн нь хүннүгийн бүрдэлд чухал үүрэг
гүйцтэгсэн бэ?

7. Нүүдэлчдийн үлдээсэн олон мянган соѐлын
хэлбэрүүд дотроос хүннү нарын соѐл нь
өвөрмөц онцлогтой.
 Гар урлал
 Оршуулгын зан үйл

8.  Гар урлал:

9.  Оршуулгын зан үйл:

10.  МЭӨ 209 онд Хүннүгийн шанью Модун тал
нутаг дахь анхны төрт улсыг цогцлоов хэмээн
хятадын сурвалжид өгүүлжээ.
 Хүннүгий төрт улс МЭӨ 209 оноос өмнө байсан
байх магадлалтай.
 Бичгийн сурвалжид тэмдэглэдсэн нь МЭӨ 209
он.
 Хүннүгийн төр МЭ 93 онд задарсан

11. Хятадын түүхэн сурвалжуудад буй мэдээгээр
Хүннү улс нь олон аймгийн холбоодоос бүтдэг
байжээ.
- Хүннүг шанью буюу эзэн хаан захирна.
(хэмжээгүй эрхт хаант засаг)
- Улсын зохион байгуулалтыг аравт системд
оруулсан
- Баруун, зүүн, төв гэж улсаа хуваасан
- Баруун түмнийг баруун түмний “Эвэртэн”, зүүн
түмнийг зүүн түмний “Эвэртэн” захирна.
Төвийн түмэн нь хааны мэдэлд байна.

12. Эзэн хаан
(шанью)
Ноѐдын
чуулга
Эвэртэний чуулга
Хүннү аймгуудын
толгойлогч

16.  Сяньбигийн угсаа гарал
 Сяньбигийн соёл
 Сяньбигийн төр улс
 Сяньбигийн төрийн байгуулал

17. Гарал угсаа хүннүтэй ижил
Хүннүгийн аймгийн
холбоонд байсан.
Дунху аймгийн холбоонд
байсан бололтой.

18.  МЭ 150 онд Сяньби нарын
толгойлогч Тяньшихуа
Сяньбигийн төрт улсыг бий
болгосон.
 МЭ 210-235 онд Сяньби нар
мөхжээ.

19.  Төр болон улсын бүх эрх мэдэл хааны мэдэлд
байна.
 Эзэн хааныг хүннүгийн адил Шанью хэмээн
өргөмжилнө.
 Улсыг аравтад хуваасан ба баруун зүүн гар
болгон хуваажээ.

20.  Нирун нь Хүннү болон Сяньбин шууд залгамж юм.
 Эрдэмтэд Нирунчуудыг Хүннүгээс болон Дунхугаас
гаралтай хэмээн маргалддаг.
 Нирунчууд нь язгуурын монголчуудын шууд өвөг
юм.
 Сяньбин Ливэй хааны үед хилийн харуул нэгэн хүүг
олзолсон нь Мугулюу “Монгол” юм.
 Мугулюуг Нирунчуудын өвөг дээдэс гэж түүх сударт
бичиж үлдээжээ.
 МЭ 414 онд Датань хаан сууж ихэд хүчирхэгжсэн
байна.
 Энэ үеэс хятадын түүхэнд Нирунчуудыг “ДАТАНЬ”
буюу “Татар” гэж тэмдэглэх болжээ.

21.  МЭ 402 онд Нирун удирдагч Жарун Нирун улсыг
тунхаглан хаган цол өргөмжлөгдөв.
 Жарун нь нүүдэлчдийн төрт ѐсонд эзэн дээдсийг
хятад цол өргөмжилдөг байсныг халж “ХАГАН”
буюу хаан хэмээх цолыг анх хэрэглэсэн байна.
 Соѐл болон цэрэг, эдийн засгийн хувьд Хүннү
болон Сяньби нараас хол илүү байсан талаар
хятадын түүхэн сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг.

22.  Нирунчууд нь нүүдэлчидийн уламжлалт аравтын
арга барилыг уламжлан улсаа эмхэлжээ.
 Хаан нь төрийн бүх эрхийг гартаа атгана.
 Нирунчуудын үед анх монгол нутагт бурхны
шашин орж ирсэн.
 Нирунчуудыг бичиг үсэгтэй байсан гэх боловч
одоохондоо нотолгоо олдоогүй.

23. МЭ 460 онд дундад азийн Турфанийг довтолж
ашина овгийн 500 өрхийг олзолж ирсэн. Хожим
энэ 500 өрх нь олширч Нирунчуудыг цохисноор
тэдний мөхөл иржээ.

24.  Түрэгийн угсаа гарвал
 Түрэгийн соѐл
 Түрэгийн төрийн зохион байгуулалт
 Түрэгийн дурсгал

25.  Түрэгүүд нь Алтайн нурууны баруун талаар
нутаглаж байсан.
 Монгол нутагт МЭ 3-р зуунаас нүүдэллэн ирсэн.
 Түрэгүүд өөрсдийгөө чонын удамтай гэж үздэг
байжээ.
 Хүннү болон Сяньбин үед бүрэлдхүүнд нь
багтаж байв.
 Нирунчуудын үед Ашина нэрийн дор аймгийн
холбоо байжээ.

26.  Нүүдлийн соѐл иргэншилтэй байсан.
 Оршуулгын зан үйл нь монгол угсаатанаас өөр
 Хэл ярианы хувьд эртний түрэг хэлтэй
 Бичиг үсэг хэрэглэдэг байсан.

29. Түрэгийн
бичиг
үсэг:
РУНИ
БИЧИГ

30.  460 онд Нирунчуудын олзолж ирсэн ашина
овгийн 500 өрх нь Түрэгүүдийн өвөг дээдэс юм.
 552 онд Түрэг аймгууд хүчирхэгжин
Нирунчуудыг цохиж эх нутгаас нь хөөсөн.
 Түрэгийн удирдагч нь Буман байв.
 Буман баруун зүг хийх аян дайныг дүү Иесмист
даалгасан.
 Түрүү Түрэгийн хаант улс нь Когурѐогоос
Каспын тэнгис, Их элсэн говиос Байгаль нуур
хүртлэх газрыг эзэлж байв.

31.  Баруун зүүн болон задарсан түрэгүүд
мөн дотроо задарсан байдаг.
 Тан улсын эзэн хаан ЛИ ШИ МИНЬ
 Түрүү түрэгийн мөхөл 630 онд дүрээ
олжээ.

32.  50 жил Тан улсын эрхшээлд.
 679, 680 онуудад бослого.
 682 онд Түрэгүүд Тангаас салж дахин улсаа
сэргээв. Хожуу түрэгийн хаант улс бий болсон.