1. บทที่ 9 ณัฐพงษ บุญปอง
ระบบตอมไรทอ
9.1 ตอมไรทอและฮอรโมน
รางกายของคนเรามีตอมที่หลั่งสารเคมีและของเหลวอยูหลายตอม ซึ่งแบงออกเปน 2 ชนิด คือ
1. ตอมมีทอ (exocrine gland) เปนตอมที่สรางสารเคมีแลวมีทอลําเลียงสิ่งที่ผลิตขึ้นออกมาภายนอกได เชน
ตอมน้ําลาย ตอมน้ําตา ตอมเหงื่อ ตับ ตอมน้ําเมือกในโพรงจมูก ฯลฯ
2. ตอมไรทอ (endocrine gland) เปนตอมที่มีหนาที่สรางสารเคมีที่เรียกวา ฮอรโมน (hormone) แลวถูกลําเลียง
ไปออกฤทธิ์จําเพาะที่อวัยวะเปาหมาย (target organ) โดยอาศัยระบบหมุนเวียนโลหิต เชน ตอมใตสมอง ตอมไธรอยด
ตอมพาราไธรอยด ตอมหมวกไต ฯลฯ
** หมายเหตุ ตับออน (pancreas) เปนไดทั้งตอมมีทอและตอมไรทอ เพราะสามารถสรางไดทั้งเอนไซม
(มีทอนําออก) และฮอรโมน (ไมมีทอนําออก)
อัณฑะ (Testis) และรังไข (Ovary) ถือไดวาเปนทั้งตอมมีทอ (สรางเซลลสืบพันธุมีทอ
นําออก) และตอมไรทอสรางฮอรโมน (อาศัยระบบหมุนเวียนโลหิต)
แหลงสรางฮอรโมน มีดังนี้
1. ฮอรโมนจากตอม (glandular hormone หรือ True hormone) เปนฮอรโมนแทจริงที่ผลิตขึ้นโดย
ตอมไรทอตาง ๆ เชน ไธรอกซิน (thyroxin) โพรเจสเทอโรน (progesterone) โพรแลกทิน (prolactin) ฯลฯ
2. ฮอรโมนจากเนื้อเยื่อ (tissue hormone) เปนฮอรโมนที่สรางจากเนื้อเยื่อกลุมใดกลุมหนึ่งของอวัยวะ
บางอยาง เชน ฮอรโมนที่ผนังลําไส (pancreozymin) ฮอรโมนจากผนังกระเพาะอาหาร (gastrin) และฮอรโมนจากไต
(erythropoietin)
3. ฮอรโมนประสาท (neurohormone) เปนฮอรโมนที่สรางมาจากบริเวณของระบบประสาทสวนกลาง
(CNS) เชน บริเวณสมองสวนไฮโพธาลามัส (hypothalamus) จะมีเซลลประสาทที่สรางฮอรโมนได เรียกวา เซลลนิวโร
ซีครีทอรี (neurosecretory cell) สรางฮอรโมนออกซิโทซิน (oxytocin) วาโซเพรสซิน (vasopressin) สวนนอรอะดรีนาลีน
(noradrenaline) สรางจากปลายประสาท sympathetic ของ ANS ซึ่งทั้งหมดเปนฮอรโมนประสาท
ประเภทของฮอรโมน แบงออกเปน 4 ประเภท คือ
1. ฮอรโมนประเภทเพปไทด (Peptide hormone) เปนสารประกอบประเภทโปรตีนหรือโพลีเพปไทด
สายสั้น ๆ เชน GH TSH และ insulin ฮอรโมนพวกนี้จะมีผลออกฤทธิ์ที่เยื่อหุมเซลลของอวัยวะเปาหมาย (target organ)
2. ฮอรโมนประเภทเอมีน (Amine hormone) เปนสารประเภทอนุพันธของกรดอะมิโน จะออกฤทธิ์
ที่เยื่อหุมเซลลของอวัยวะเปาหมาย เชน adrenaline และ noradrenaline
3. ฮอรโมนประเภทสเทอรอยด (Steroid hormone) เปนฮอรโมนที่มีโครงสรางทางเคมีเปนวง (ring)
สามารถเขาไปจับกับ receptor ที่ cytoplasm ในเซลลของอวัยวะเปาหมาย และไปออกฤทธิ์ในนิวเคลียสที่โครโมโซม
เชน ฮอรโมนจากตอมหมวกไตชั้นนอก (adrenal cortex) อัณฑะ และรังไข
4. ฮอรโมนประเภทกรดไขมัน (Fatty acid hormone) เปนสารประกอบของกรดไขมัน ไดแก
prostaglandin (พบใน semen และสรางจากเนื้อเยื่อตาง ๆ) มีผลทําใหกลามเนื้อหดตัว หลอดเลือดหดตัว (สาเหตุของ
การปวดศีรษะ) และ JH ของแมลง

2. การควบคุมการทํางานของอวัยวะเปาหมาย 3 ชนิด
1. ฮอรโมนจากตอมหรือเนื้อเยื่อ แพรเขาสูกระแสเลือด ไปควบคุมอวัยวะเปาหมายที่อยูไกล
2. ใชฮอรโมนประสาทจากเซลลประสาท แพรเขาสูกระแสเลือด ไปควบคุมอวัยวะเปาหมายซึ่งอยูไกล
3. ใชสารสื่อประสาท จากปลายแอกซอนกระตุนอวัยวะเปาหมาย
** หมายเหตุ อวัยวะเปาหมาย (target organ) จะมีหนวยรับ (receptor) ที่เจาะจงกับฮอรโมนแตละชนิด
จึงเปนสาเหตุใหฮอรโมนแตละชนิดไปออกฤทธิ์ที่อวัยวะเปาหมายนั้น ๆ ไดอยางเจาะจง
ผลของฮอรโมนตอ Target organ
1. การซึมของสารผานเซลล
2. อัตรา metabolism ของเซลล
3. เพิ่ม cAMP เพื่อควบคุมเอนไซมซึ่งมีผลตอ metabolism
4. การสราง RNA และโปรตีนของเซลล
คุณสมบัติของฮอรโมน มีดังนี้
1. เปนสารเคมีพวกโปรตีน เอมีน สเทอรอยด หรือกรดไขมัน ซึ่งสรางจากตอมไรทอหรือเนื้อเยื่อกลุมใดกลุมหนึ่ง
2. มีอวัยวะเปาหมายที่แนนอน (ใชกลไกแบบยอนกลับ)
3. มีผลทางสรีรวิทยาในปริมาณต่ํา (พบในเลือดในปริมาณต่ํา) ยาวนาน และกลวางขวาง
4. อายุสั้น นอยกวา 1 ชั่วโมง (ถูกทําลายที่ตับเมื่อหมดอายุ)
บทบาทหรือหนาที่ของฮอรโมน มีดังนี้
1. ควบคุมกระบวนการ metabolism ตาง ๆ ภายในรางกาย เชน ควบคุม metabolism ของคารโบไฮเดรต
โปรตีน ไขมัน และเกลือแรตาง ๆ
2. ควบคุมความสมดุลของสภาวะตาง ๆ ในรางกาย เชน ควบคุมสมดุลของอุณหภูมิรางกาย น้ําตาล น้ํา เกลือแร
ตาง ๆ และแรงดันเลือด
3. ควบคุมการเจริญเติบโตของสิ่งมีชีวิต
4. ควบคุมเกี่ยวกับระบบสืบพันธุ การคลอดบุตร และการหลั่งน้ํานม
5. ควบคุมเกี่ยวกับการปรับตัวของสิ่งมีชีวิตใหเขากับสภาพแวดลอม
ตอมไรทอที่สําคัญของคนเรา
1. ตอมไพเนียล (Pineal gland)
2. ตอมใตสมอง (Pituitary gland)
3. ตอมไธรอยด (Thyroid gland)
4. ตอมพาราไธรอยด (Parathyroid gland)
5. ตอมไธมัส (Thymus gland)
6. ตอมไอสเลตออฟแลงเกอรฮานส (Islets of Langerhans)
7. ตอมหมวกไต (Adrenal gland)
8. รังไข (Ovary)
อวัยวะสืบพันธุ (Gonad)
9. อัณฑะ (Testis)
* ตอมไรทอที่จําเปนมาก ถาขาดแลวตาย คือ 4, 6, และ 7
(ตอมหมวกไตชั้นนอก (adrenal cortex))
2

3. ในป พ.ศ. 2391 (ค.ศ. 1848) นักสรีรวิทยาชาวเยอรมันชื่อ อารโนล เอ เบอรโธลด (Arnold A. Berthold) ได
ทดลองตั ดอั ณ ฑะของไกตั ว ผู อ อก ปรากฏวา ไกยั ง เจริ ญ เติ บ โตไปตามปกติ แตมี ลั ก ษณะคล า ยไก ตัว เมีย มากกว า คื อ
หงอนและเหนียงคอมีขนาดเล็กลง เมื่อทําการทดสอบใหมโดยนําเอาอัณฑะจากไกอีกตัวใสเขาไปใหม ปรากฏวาระยะตอมา
จะมีหลอดเลือดมาหลอเลี้ยงบริเวณอัณ ฑะ พบวาหงอนและเหนียงไกเจริญขยายขึ้นคลา ยลักษณะของไกตัวผูตามเดิม
ปจจุบันเราทราบวาอัณฑะจะหลั่งฮอรโมนออกมาและผานทางระบบเลือดไปมีผลตอการพัฒนาลักษณะที่เกี่ยวกับเพศตาง ๆ
ของสิ่งมีชีวต
ิ
ศึกษาภาพที่ 9-1 ผลการทดลองศึกษาเจริญของหงอนและเหนียงคอของไกเพศผู (ชีววิทยา เลม 3 หนา 68 สสวท.)
1. หลังจากไกถูกตัดอัณฑะออก ผลจะเปนอยางไร?
ตอบ...................................................................................................................................................................................
2. เมื่อนําอัณฑะใหมมาปลูกใหเหมือนเดิม จะมีผลอยางไร?
ตอบ...................................................................................................................................................................................
3. ผลของขอ 1 และ 2 นาจะมาจากการทํางานของสารใด
ตอบ...................................................................................................................................................................................
4. สารจากอัณฑะถูกสงไปยังหงอนและเหนียงคอโดยทางใด
ตอบ...................................................................................................................................................................................
จุดกําเนิดของตอมไรทอ
ตอมไรทอ (endocrine gland) เปนตอมที่ทําหนาที่ในการสรางฮอรโมน และปลอยสูกระแสเลือด เสนเลือดที่นํา
เลือดออกจากตอมไรทอจึงมีความสําคัญมาก เพราะเปนตัวนําฮอรโมนออกจากตอม ตอมไรทอมีการเปลี่ยนแปลงมาจาก
เนื้อเยื่อทั้ง 3 ชั้น คือ ectoderm mesoderm และ endoderm ดังตาราง
ชื่อตอมไรทอ เจริญมาจากเนื้อเยื่อชั้นใดของเอ็มบริโอ อายุที่ตอมเริ่มเกิด (สัปดาห) อายุที่ตอมเจริญสมบูรณ (สัปดาห)
Pituitary Ectoderm 4 16
Adrenal medulla Ectoderm 5 7
Pineal Ectoderm 7 11
Adrenal cortex Mesoderm 5 7
Gonads Mesoderm 6 8
Thyroid Endoderm 3.5 12
Parathyroid Endoderm 7 9
Islets of Langerhans Endoderm 12 14
ลักษณะกลุมเซลลที่รวมอยูในตอมประเภทสรางสารเสทอรอยดและสารโปรตีน
ตอมประเภทสรางสารสเทอรอยด (steroid) และสารโปรตีน จะมีลักษณะกลุมเซลล ดังตาราง
ออรแกเนลล (organell) สารสเทอรอยด สารโปรตีน
Endoplasmic reticulum SER RER
Mitochondria เปนทอน (tubular) แบบเรียว (lamella)
Lysosome มีรงควัตถุ ไมมีรงควัตถุ
Membrane ไมมีเยื่อหุมรอบแกรนูล มีเยื่อหุมรอบแกรนูล
Lipid droplet มีไขมันสะสมในไซโทพลาสซึม ไมมีไขมันสะสมในไซโทพลาสซึม
3

4. ** หมายเหตุ ตอมไรทอที่เจริญจากเนื้อเยื่อชั้นนอก จะสรางฮอรโมนพวกเอมีน โปรตีน หรือพอลิเพปไทด
ตอมไรทอที่เจริญจากเนื้อเยื่อชั้นกลาง จะสรางฮอรโมนพวกสเทอรอยด
ตอมไรทอที่เจริญจากเนื้อเยื่อชั้นใน จะสรางฮอรโมนพวกเอมีน โปรตีน หรือพอลิเพปไทด
9.2 ตอมใตสมอง (Hypophysis หรือ Pituitary gland)
ตอมใตสมองเปนตอมที่มีลักษณะเปนกอนสีเทาแกมแดง ขนาดเทาเมล็ดถั่ว อยูใตสมองสวนไฮโพธาลามัส ถือเปน
หัวใจของตอมไรทอ (Master gland) เพราะควบคุมการสรางฮอรโมนของตอมไรทออื่น ๆ อีกหลายตอม แบงเปน 3 สวน คือ
1. ตอมใตสมองสวนหนา (anterior lobe หรือ pars distalis) เปนสวนที่ไมไดเกิดมาจากเนื้อเยื่อประสาท เปน
สวนที่มีขนาดใหญ ประกอบดวยเซลลหลายประเภท สรางฮอรโมนหลายชนิด
2. ตอมใตสมองสวนกลาง (intermediate lobe หรือ pars intermedia) เปนสวนที่มีขนาดเล็กมาก (ในคน) แต
ในสัตวมีกระดูกสันหลังชั้นต่ําจะมีขนาดใหญกวาและทํางานเดนชัดมากกวา
3. ตอมใตสมองสวนหลัง (posterior lobe หรือ pars nervosa หรือ neurohypophysis) เปนสวนที่เจริญมาจาก
เนื้อเยื่อประสาทที่ยื่นลงมาจากสมองสวนไฮโพธาลามัส ไมมีสวนในการสรางฮอรโมน แตจะทําหนาที่เก็บฮอรโมนที่สรางจาก
neurosecretory cell ของ hypothalamus
ความสัมพันธระหวางสมองไฮโพธาลามัสและตอมใตสมอง
- ตอมใตสมองสวนหนาถูกควบคุมโดยฮอรโมนประสาทจาก hypothalamus
- ตอมใตสมองสวนหลังถูกควบคุมโดยกระแสประสาทจาก hypothalamus (เปนที่เก็บฮอรโมนประสาท เรียกวา
Neurohumal organ ไดแก oxytocin และ vasopressin)
ตอมใตสมองสวนหนา
เปนสวนที่สําคัญที่สุด ประกอบดวยเซลลหลายประเภท โดยเซลลแตละประเภทจะสรางฮอรโมนเฉพาะชนิด ซึ่งทุก
ชนิดเปนสารประกอบประเภทโปรตีน ไดแก
A. Growth hormone (GH) หรือ Somatotrophic hormone (STH)
Target organ: เซลลรางกายทั่ว ๆ ไป กลามเนื้อ และกระดูก
Function: - ควบคุมการเจริญเติบโตของรางกายใหเปนไปตามปกติ
- ควบคุม metabolism ของคารโบไฮเดรต และไขมัน
4

5. - เพิ่มอัตราการสรางโปรตีนภายในเซลล (ลําเลียงกรดอะมิโนเขาสูเซลล)
- เพิ่มระดับน้ําตาลภายในเลือด (ลดการใชกลูโคสของเซลล)
ความผิดปกติ:
วัย นอยเกินไป มากเกินไป
เตี้ยแคระ สมสวน สติปญญาปกติ (Dwarfism) รางกายสูงใหญผิดปกติ (Gigantism) รักษาสมดุล
เด็ก
ตาง ๆ ในรางกายไมใหอายุสั้น
โรคผอมแห ง ระดั บ น้ํ า ตาลในเลื อ ดต่ํ า ทน กระดูกแขน-ขา ขากรรไกร และคาง จะยืดยาว ใหญ
ผูใหญ ความเครี ย ดทางอารมณ ไ ด น อ ยกว า คนปกติ กวาปกติ มือเทาโต (Acromegaly)
(Simmond’s disease)
Acromegaly 
 Dwarfism & Gigantism
* ถารางกายมี GH มากเกินไป (ในวัยผูใหญ) จะทําใหสวนกระดูกแขน-ขา ขากรรไกร และคาง จะยืดยาวใหญกวา
ปกติ มือเทาโต เกงกาง จมูกใหญ ฟนแตละซี่จะใหญและหาง ริมฝปากหนา ระดับน้ําตาลในเลือดสูง ทนตอความตึงเครียดได
นอย (เชนเดียวกับคนที่เปนโรค Gigantism) เรียกวา Acromegaly
** หมายเหตุ ความเครียด ขณะอดอาหารและการออกกําลังกาย กระตุนการหลั่งฮอรโมน GH
B. Gonadotrophic hormone หรือ Gonadotrophin (Gn)
1. Luteinizing hormone (LH) หรือ Interstitial cell stimulating hormone (ICSH)
Target organ: อวัยวะสืบพันธุของเพศชาย (อัณฑะ) และเพศหญิง (รังไข)
Function:
ในเพศชาย กระตุน
LH Interstitial cell
ควบคุม
หลั่ง
การเจริญของ sperm ระยะหลัง ลักษณะเพศชาย Testosterone
5

6. ในเพศหญิง กระตุน
LH กระตุนการเกิด Corpus luteum
ควบคุม
ทําใหมีการตกไขจาก follicle หลั่ง
ควบคุม Progesterone
การเจริญของ Endometrium layer
Estrogen
2. Follicle Stimulating hormone (FSH)
Target organ: อวัยวะสืบพันธุของเพศชาย (อัณฑะ) และเพศหญิง (รังไข)
Function:
ในเพศชาย กระตุน สราง
FSH การเจริญของ seminiferous tubules Sperm
ในเพศหญิง FSH
กระตุน
การเจริญของ Graafian follicle
หลั่ง
ควบคุม
ลักษณะเพศหญิง Estrogen
C. Prolactin หรือ Lactogenic hormone (LTH)
Target organ: ตอมน้ํานม
Function: ในเพศหญิง กระตุนการเจริญของตอมน้ํานม และการสรางน้ํานม ทําใหมารดารักลูก อยาก
ดูแลและปกปองลูกออน เรียกไดวาฮอรโมนสัญชาตญาณของการเปนแม (maternal instinct) จะหลั่งออกมามากในมารดาที่
ใหนมทารก
ในเพศชาย ยั ง ไม ท ราบหน า ที่ แ น ชั ด แต มี ร ายงานว า โพรแลกทิ น อาจทํ า หน า ที่ ร ว มกั น
endrogen มีผลไปกระตุนอวัยวะที่เกี่ยวของกับการสืบพันธุ เชน กระตุนตอมลูกหมาก ตอมสรางน้ําเลี้ยงอสุจิ และทอนําอสุจิ
D. Adrenocorticotrophin หรือ Adrenocoritcotrophic hormone (ACTH)
Target organ: ตอมหมวกไตชั้นนอก (adrenal cortex)
Function: - กระตุนตอมหมวกไตสวนนอกใหเจริญเติบโต และสรางฮอรโมนหลั่งออกมา
- มีผลตอการเปลี่ยนแปลงสีตัวของสัตวเลือดเย็น โดยทําใหสีเขมขึ้น (คลายฮอรโมน MSH
จากตอมใตสมองสวนกลาง)
- ฮอรโมน ACTH สัมพันธกับ Endorphins มาก (สรางจากตอมใตสมองสวนหนา) จะหลั่ง
มากขณะเครียดหรือออกกําลัง
6

7. ** หมายเหตุ การหลั่งฮอรโมน ACTH นั้น อยูภายใตการควบคุมของฮอรโมน Glucocorticoid ในเลือด
ถามีมากจะไปยับยั้ง แตถามีนอยจะมีผลไปกระตุนการหลั่งฮอรโมน ความเครียดตาง ๆ มีผลไปกระตุนการหลั่ง ACTH ดวย
โดยผานทางสมองสวน hypothalamus
E. Thyroid stimulating hormone (TSH)
Target organ: ตอมไธรอยด
Function: กระตุนการสรางและหลั่งฮอรโมนจากตอมไธรอยดใหเปนไปตามปกติ
** หมายเหตุ การเจริญของตอมไธรอยดที่ผิดปกติ ที่เรียกวา คอพอก (Goiter) นาจะเกิดจากฮอรโมน
TSH กระตุนมากเกินไป
ตอมใตสมองสวนกลาง
เปนสวนที่มีขนาดเล็ก ทําหนาที่สรางฮอรโมน Melanocyte stimulating hormone (MSH) ซึ่งทําหนาที่ทําให
รงควัตถุภายในเซลลผิวหนังของสัตวเลือดเย็น เชน ปลา กบ และสัตวเลื้อยคลาน กระจายออกไปทั่วเซลลทําใหสีผิวเขมขึ้น
** หมายเหตุ ในสัตวเลือดอุน ยังไมทราบหนาที่ของฮอรโมน MSH แนชัด แตเนื่องจากมีโครงสรางทางเคมี
เหมือนสวนหนึ่งของโมเลกุลของฮอรโมน ACTH จึงเชื่อกันวาอาจมีหนาที่บางอยางคลายกัน
ตอมใตสมองสวนหลัง
เปนสวนของเนื้อเยื่อประสาทที่มีกลุมปลายแอกซอนของเซลลประสาท จากสมองสวน hypothalamus ซึ่งเปน
เซลลประสาทชนิดพิเศษที่ทําหนาที่สรางฮอรโมนที่เรียกวา เซลลนิวโรซิครีทอรี (neurosecretory cell) โดยจะปลอยฮอรโมน
ที่ปลายแอกซอน (axon terminal) ในตอมใตสมองสวนหลัง จากนั้นจะถูกนําไปสูสวนตาง ๆ ของรางกายโดยกระแสเลือด
ดังนั้นตอมใตสมองสวนหลังจึงทําหนาที่ เก็บฮอรโมนประสาทที่สรางจากสมองสวน hypothalamus (ไมมีสวนในการสราง
ฮอรโมน) ไดแก oxytocin และ vasopressin
7

8. A. Oxytocin
Target organ: กลามเนื้อเรียบของอวัยวะภายใน
Function: - ทําใหกลามเนื้อมดลูกบีบตัว ขับทารกออกมาขณะคลอดบุตร
- กระตุนกลามเนื้อรอบ ๆ ตอมน้ํานมใหบีบตัว ขับน้ํานมออกมา
- ชวยในการหลั่งอสุจิและการเคลื่อนที่ของตัวอสุจิในปกมดลูก
** หมายเหตุ หญิงที่คลอดบุตรยาก แพทยจะฉีดฮอรโมน oxytocin กระตุนใหมดลูกบับตัวอยางแรง
เพื่อขับทารกออกมาได
ฮอรโมน oxytocin จะหลั่งออกมามากในขณะใกลคลอด ถาหลั่งออกมานอยจะทําใหการ
คลอดบุตรยาก และขณะตั้งครรภ ควรมีระดับฮอรโมนต่ํา ถามีมากจะทําใหเกิดการแทงบุตรได
B. Vasopressin หรือ Antidiuretic hormone (ADH)
Target organ: ทอหนวยไตและหลอดเลือด
Function: จะควบคุมการดูดน้ํากลับที่ทอหนวยไตดานไกล (Distal convoluted tubules) และทอรวม
(Collecting duct) ทําใหหลอดเลือดแดงเล็ก ๆ (arteriole) บีบตัว ความดันเลือดสูงขึ้น ถาขาดฮอรโมนนี้รางกายจะไม
สามารถสงวนน้ําไว ทําใหปสสาวะบอยและมีน้ํามากกวาปกติ เรียกอาการนี้วา เบาจืด (diabetes insipidus)
** หมายเหตุ ฮอรโมน Vasopressin หรือ ADH หรือเปนฮอรโมนที่ปองกันการขับปสสาวะออกมามาก
เกินไป
ฮอรโมน ADH ใชฉีดใหกับคนไขหลังผาตัด เพื่อเพิ่มแรงดันเลือดใหสูงขึ้น
การหลั่งฮอรโมน ADH ถูกควบคุมโดยระดับความดันเลือด คือจะหลั่งออกมามากเมื่อมีมี
ความดันเลือดสูง (เลือดมีความเขมขนมาก) ทอหนวยไตดูดน้ํากลับมากขึ้น ปสสาวะนอยลง เชน ขณะเดินทางไกล ใหเอา
เกลือผสมน้ํา ปสสาวะจะนอยลง
สภาพอารมณที่ตึงเครียดและสารนิโคทิน มีผลทําใหการหลั่ง ADH เพิ่มขึ้น ทําใหปสสาวะ
นอยลง แตแอลกอฮอลจะมีผลตรงขาม คือ ยับยั้งการหลั่ง ADH ทําใหมีการสรางปสสาวะเพิ่มมากขึ้น
*** ขอควรทราบเพิ่มเติม
- ตอมใตสมองสวนหนาไดชื่อวา Master gland เพราะควบคุมการหลั่งฮอรโมนของตอมไรทออีกหลายชนิด เชน
ควบคุมตอมไธรอยด ตอมหมวกไตชั้นนอก อัณฑะ และรังไข
- ตอมใตสมองสวนหนา เปนตอมที่มีชนิดของเซลลสรางฮอรโมนหลายชนิดที่สุดและมีขนาดใหญกวาตอมใตสมอง
สวนกลางและสวนหลัง
- GH มีผลทําใหรางกายเจริญเติบโต เนื่องจากไปเพิ่มอัตราการขนสงกรดอะมิโนเขาสูเซลล เพื่อการสังเคราะห
โปรตีน คลายกับผลของฮอรโมนอินซูลิน GH จะหลั่งออกมามากขณะหลับมากกวาขณะตื่น และยังมากในยามที่รางกาย
ตองการพลังงาน เชน ขณะอดอาหาร ขณะน้ําตาลในเลือดนอย และขณะรางกายไดรับการกระตุนทางประสาท เพื่อเพิ่มระดับ
น้ําตาลในเลือด ซึ่งมีผลตรงขามกับฮอรโมน insulin
- Oxytocin และ Vasopressin ไดชื่อวาเปนฮอรโมนประสาท (Neurohormone) สรางมาจากสมองสวน
hypothalamus
8

9. สรุปสาระสําคัญ
1. ตอมใตสมองเปลี่ยนแปลงมาจากเนื้อเยื่อชั้น........................................................................
2. ตอมใตสมองสวน........................เปนสวนที่ใหญที่สุดของตอมใตสมอง
3. ฮอรโมน..............................ควบคุมการเจริญของกระดูก โดยกระตุนการทํางานของเซลลสรางกระดูก ทําใหกระดูกยาวขึ้น
4. มีน้ําตาลในเลือดนอยกวาคนปกติ รางกายตานทานตอความเครียดตาง ๆ อารมณไมดีเทากัน ปกติผิวหนังเหี่ยวยน
รางกายผอมมาก และแกเร็วกวาปกติ เปนอาการของโรค..................................................เนื่องจากขาดฮอรโมน....................
5. ....................................................เปนฮอรโมนที่มีฤทธิ์กระตุนอวัยวะสืบพันธุ
6. MSH มีผลตอปลา สัตวสะเทินน้ําสะเทินบก และสัตวเลื้อยคลาน คือ...............................................................................
..........................................................................................................................................................................................
7. ฮอรโมน...................................................ทําใหสีผิวเขมขึ้นมีโครงสรางคลายกับฮอรโมนที่กระตุนเมลาโนไซต (MSH)
8. การกระตุนการเจริญของตอมน้ํานมใหสรางน้ํานม เพื่อเลี้ยงดูตัวออนหลังคลอดเปนผลมาจากการควบคุมของฮอรโมน
......................................................................................
9. สมชายมีอาการของโรคเบาจืด เปนผลมาจากการขาดฮอรโมน.........................................................
10. ออกซิโทซิน ถาหลั่งออกมามากในขณะที่ยังไมครบกําหนดคลอด จะมีผล คือ................................................
9.3 ตอมไอสเลตออฟแลงเกอรฮานส (Islets of Langerhans)
ป พ.ศ. 2411 พอล แลงเกอรฮานส (Paul Langerhans) แหงมหาลัยไฟเบิรก ประเทศเยอรมัน พบวาในตับออนมี
กลุมเซลลที่แตกตางจากเนื้อเยื่อสวนใหญของตับออน ซึ่งกระจายอยูเปนหยอม ๆ ในกลุมเซลลนี้มีเสนเลือดมาหลอเลี้ยงมาก
ภายหลังจึงไดเรียกกลุมเซลลนี้เพื่อเปนการใหเกียรติแกผูคนพบวา ไอสเลตออฟแลงเกอรฮานส (Islets of Langerhans)
ในป พ.ศ. 2432 โยฮันน วอน เมอริง (Johann von Mering) และ ออสการ มินคอฟสกิ (Oscar Minkovski)
ไดพบวาการตัดตับออนของสุนัขมีผลตอการยอยไขมัน เปนเบาหวาน และตายใน 2 สัปดาห และพบฮอรโมนกลูคากอน
(glucagon) จากตับออน
ตอมาในป พ.ศ. 2463 เอฟ จี แบนติง (F. G. Banting) ศัลยแพทยชาวแคนาดาและ ซี เอช เบสต (C. H. Best)
นิสิตแพทยแหงมหาลัยโตรอนโต พบวา Islets of Langerhans ผลิตสารควบคุมระดับน้ําตาลในเลือด และจากการมัดทอตับ
ออน พบวาตับออนไมสามารถหลั่งเอนไซมออกมาได แตตอม Islets ยังคงทํางานปกติ ตอมาสามารถสกัดฮอรโมนอินซูลิน
(insulin) ออกมาได สามารถชวยรักษาอาการเบาหวานของสุนัขได
ตอม Islets of Langerhans เปนกลุมเซลลเล็ก ๆ จํานวนมากกระจายอยูเปนหยอม ๆ ในตับออน เปนตอมไรทอ
ที่มีขนาดเล็กที่สุด และจํานวนมากที่สุด (ประมาณ 2 ลานตอม) เสนผานศูนยกลางประมาณ 200-300 ไมครอน
ตอม Islets of Langerhans ประกอบดวยเซลล 2 ชนิด คือ
1. แอลฟาเซลล (-cell) เปนเซลลขนาดใหญ มีจํานวนนอยมาก และอยูดานนอก
Target organ: ตับ
Function: - สรางฮอรโมนกลูคากอน (glucagon)
- กระตุนให glycogen จากตับและกลามเนื้อ เปลี่ยนไปเปน glucose แลวปลอย
ออกสูกระแสเลือด
9

10. 2. เบตาเซลล (-cell) เปนเซลลขนาดเล็ก มีจํานวนมาก และอยูดานใน
Target organ: เซลลตับและกลามเนื้อ
Function: - สรางฮอรโมนอินซูลิน (insulijn)
- ปรับระดับน้ําตาลกลูโคสในเลือดใหเปนปกติ
- ทําใหมีการใชกลูโคสในเนื้อเยื่อมากขึ้น
- ชวยใหน้ําตาลในเลือกกลับเขาไปในเซลลและสังเคราะหเปน glycogen สะสมไว
ที่ตับและกลามเนื้อ
ความผิดปกติเนื่องจากฮอรโมนอินซูลิน
- ถารางกายขาดอินซูลิน จะทําใหรางกายไมสามารถนําน้ําตาลมาใชประโยชนได น้ําตาลในเลือดเพิ่มสูงขึ้นเกิด
โรคเบาหวาน (diabetes mellitus)
- ถารางกายสรางอินซูลินมากเกินไป จะมีผลทําใหระดับน้ําตาลในเลือดต่ําลง สมองขาดอาหาร เกิดการชอคได
*** เสริมสาระ ***
โรคเบาหวาน (diabetes mellitus) เปนโรคที่รูจักกันมานานแลว สาเหตุของการเกิดโรคนี้ยังไมทราบแนชัด แต
นาจะมีสวนเกี่ยวของกับโครงสรางบางสวนของตับออน
ตับออน (pancreas) จัดเปนอวัยวะที่มีทั้งตอมที่มีทอและไมมีทอ เพราะตอมมีทอทําหนาที่สรางน้ํายอย สวนตอม
ไรทอทําหนาที่สรางฮอรโมน คนไขที่เปนโรคเบาหวานจะมีระดับน้ําตาลในเลือดสูงกวาคนปกติ ปจจุบันพบวาโรคเบาหวานมี
2 แบบ คือ แบบแรก รางกายสรางอินซูลินไมไดเลย ตองไดรับการฉีดอินซูลินเพื่อควบคุมระดับน้ําตาลในเลือด แบบที่สอง
รางกายสรางอินซูลินไดแตไมสังเคราะหตัวรับอินซูลิน อินซูลินจึงทํางานไมได คนปวยมักเปนแบบที่สองนี้มากถึง 90%
ของผูปวยที่เปนโรคเบาหวาน
สาเหตุ เกิดจากความอวน เนื่องจากเนื้อเยื่อมีการตอบสนองตอฮอรโมน ผูสูงอายุ ตับออนจะสังเคราะหและหลั่ง
ฮอรโมนอินซูลินไมได ตับออนไดรับการกระทบกระเทือน เชน ตับออนอักเสบเนื่องจากการดื่มสุรา เกิดการติดเชื้อไวรัส เชน
10

11. คางทูม หัดเยอรมัน ยางบางชนิด มีผล เชน ยาขับปสสาวะ ยาคุมกําเนิด การตั้งครรภ เนื่องจากฮอรโมนที่รกมีผลยับยั้งการ
ทํางานของฮอรโมนอินซูลิน
อาการของคนที่เปนโรคเบาหวาน น้ําหนักจะลด ภูมิคุมกันต่ํา สมองและหัวใจโต ทํางานไดไมเต็มที่ และถาเปนแผล
จะรักษายากและหายชา ทั้งนี้เนื่องมาจากรางกายใชคารโบไฮเดรตไมได ทําใหตองดึงไขมันและโปรตีนมาใชสันดาปแทน จึงมี
ผลใหรางกายเกิดภาวะกรดมาก (acidosis) ทําใหเกิดอาการตาง ๆ ตามมาภายหลัง ปสสาวะบอย เนื่องจากกระบวนการกรอง
น้ําตาลในเลือดสูง คอแหง เปนผลจากภาวะขาดอินซูลิน รางกายไมสามารถนําพลังงานไปใช หิวบอย ทานจุ เนื่องจากรางกาย
ขาดพลังงาน
การแปลผลระดับน้ําตาล ในผูใหญ คาปกตินอยกวา 110 mg/dl
ในเด็ก คาปกตินอยกวา 130 mg/dl
ในหญิงมีครรภ คาปกติโฟลิน 105 mg/dl
ถาการตรวจเลือดหลังอดอาหาร 6 ชั่วโมง ระดับน้ําตาลเกิน 110 mg./เลือด 100 cc ก็บอกไดวาผูปวยเปน
โรคเบาหวาน
ถาผลการตรวจเลือดไมเดนชัด เชน ตรวจน้ําตาลไดเกิน 110 mg พอตรวจซ้ําไมเกิน หรือตรวจพบน้ําตาลใน
ปสสาวะแตน้ําตาลในเลือดนอยกวา 110 mg. เราก็จะทําการตรวจดูระดับน้ําตาลในเลือดหลังรับประทานกลูโคส 75-100 g.
วิธีทดสอบนี้เราเรียกวา Glucose Tolerance Test (GTT) ถาเกิน 2 ชั่วโมงหลังรับประทานน้ําตาลกลูโคสระดับน้ําตาลใน
เลือดเกิน 140 mg./เลือด 100 cc. ก็หมายความวาผูปวยนั้นเปนเบาหวาน แตยังเปนนอยอยู ที่เราเรียก เบาหวานแอบแฝง
(Latent DM)
การรักษา ผูปวยที่เปนโรคนี้จะตองไปตรวจปริมาณน้ําตาลในเลือดเปนประจํา การตรวจเลือดนี้ตองตรวจกอน
รับประทานอาหาร เพราะน้ําตาลในเลือดจะสูงสุดเมื่อภายหลังกินอาหารไปแลว 2-4 ชั่วโมง
ในปจจุบัน แพทยจะใชอินซูลินในการรักษาผูปวย ซึ่งสามารถสกัดไดจากการทําพันธุวิศวกรรม โดยกานถายยีน
ที่สามารถผลิตฮอรโมนอินซูลินเขากับยีนของแบคทีเรียพวก E. coli จึงทําใหสามารถผลิตฮอรโมนอินซูลินเพื่อตอบสนอง
ความตองการไดมากขึ้น
ความผิดปกติเนื่องจากขาดฮอรโมนกลูคากอน
การขาดฮอรโมนกลูคากอน ไมมีผลทําใหเกิดโรคที่สําคัญเหมือนขาดอินซูลิน เพราะมีฮอรโมนจากแหลงอื่นทําหนาที่
ทดแทนไดหลายแหลง
*** ขอควรทราบเพิ่มเติม
- กอนตรวจเลือด แพทยจะหามผูปวยหรือผูที่ตองการตรวจเลือดตองงดอาหารเสียกอน เพราะวาปริมาณน้ําตาลใน
เลือดจะสูงกวาปกติ ในระยะ 2-4 ชั่วโมง หลังจากกินอาหาร (ทําใหผลตรวจผิดพลาด)
- ตับออน (pancreas) ถือไดวาเปนทั้งตอมที่มีทอและตอมไรทอ
- ระดับน้ําตาลในเลือดของคนปกติจะไมเกิน 100 mg./เลือด 100 cm3
- เซลลที่สรางน้ํายอยของตับออน เรียกวา Acinaus cell (F-cell)
- เซลลที่อยูรอบ ๆ ไอสเลตออฟแลงเกอรฮานส เรียกวา -cell ซึ่งเปนเซลลของตอมมีทอ ทําหนาที่สรางเอนไซม
11

12. สรุปสาระสําคัญ
1. อวัยวะที่เปนทั้งตอมมีทอและตอมไรทอ เชน
1.1............................................. 1.2..................................... 1.3..........................................
2. พิจารณาปฏิกิริยาตอไปนี้
1 หมายเลข 1 คือ................................
น้ําตาลในเลือด ไกลโคเจนในตับ หมายเลข 2 คือ................................
2
3. ฮอรโมน...................................... เปน catabolic hormone เพราะ................................................................................
4. เมื่อฉีดอินซูลินเขาไปในเลือดคน จะทําใหเกิดการเปลี่ยนแปลง คือ....................................................................................
5. ถารางกายสรางอินซูลินมากเกินไปจะมีผลทําให................................................................................................................
6. แพทยจะไมเพิ่มความเขมขนของฮอรโมนอินซูลนดวยการใหรับประทาน เพราะ.................................................................
ิ
7. ฮอรโมน........................................................................ชวยในการเจริญเติบโตเหมือนกับ GH จากตอมใตสมองสวนหนา
8. กอนตรวจเลือดแพทยจะหามผูปวยหรือผูที่ตองการตรวจเลือดตองอดอาหารหลังเที่ยงคืน เพราะ.......................................
..........................................................................................................................................................................................
9. การทดสอบฮอรโมนกลูคากอนไมมีผลทําใหเกิดโรคที่สําคัญเหมือนจาดอินซูลิน เพราะ.......................................................
..........................................................................................................................................................................................
10. การหลั่งอินซูลินและกลูคากอนขึ้นอยูกับ........................................................................................................................
11. ศึกษากราฟแสดงระดับน้ําตาลในเลือด
คนที่เปนเบาหวาน ..............
คนที่กินอาหาร (ปกติ) ..............
คนที่กําลังออกกําลังกาย ..............
คนที่เปนลม ..............
9.4 ตอมหมวกไต (Adrenal gland)
ตอมหมวกไตมีลักษณะเปนตอมขนาดเล็กรูปสามเหลี่ยมครอบอยูดานบนของไตทั้ง 2 ขาง ประกอบดวยเนื้อเยื่อ 2
ชั้นที่แตกตางกันและแยกออกจากกันอยางชัดเจน คือ
1. เนื้อเยื่อชั้นนอก เรียกวา อะดรีนัลคอรเทกซ (adrenal cortex)
2. เนื้อเยื่อชั้นใน เรียกวา อะดรีนัสเมดุลลา (adrenal medulla)
ก. Adrenal cortex เปนตอมที่จําเปนตอการคงอยูของชีวิต อยูภายใตการควบคุม
ของฮอรโมน ACTH จากตอมใตสมองสวนหนา สรางฮอรโมนประเภทสเตอรอยด มากกวา
50 ชนิด แบงออกเปน 3 กลุม คือ
1. กลูโคคอรติคอยด (glucocorticoid) มีหนาที่สําคัญ คือ
- ควบคุม metabolism ของคารโบไฮเดรต โดยการเปลี่ยน glycogen ในตับและกลามเนื้อ
เปน glucose (ทําใหระดับน้ําตาลในเลือดเพิ่มสูงขึ้น)
- เพิ่มอัตราการสลายตัวของโปรตีนและไขมัน
12

13. - ตอตานอาการแพของเนื้อเยื่อ คือ ปองกันการทําหนาที่ของ lysosome ไมใหเกิดการ
ยอยสลายตัวเอง (ในวงการแพทยใชเปนยาลดการอักเสบ และรักษาโรคภูมิแพตาง ๆ)
- Ex. Cortisol และ Cortisone
2. มิเนอราโลคอรติคอยด (mineralocorticoid) มีหนาที่สําคัญ คือ
- ควบคุมสมดุลของน้ําและเกลือแรตาง ๆ
- บางตัวก็สามารถควบคุม metabolism ของคารโบไฮเดรต
- Ex. Aldosterone โดยทําหนาที่ดูดกลับ Na+ และ Cl- ภายในทอไต (ควบคุมสมดุลของ
โซเดียมในเลือด)
*** ถาขาด aldosterone โซเดียมจะถูกขับออกทางไตเขาไปในปสสาวะมาก มีผลทําให
รางกายขาดน้ํา เรียกวา เบาเค็ม
3. คอรติคอล เซ็กส ฮอรโมน (cortical sex hormone)
- กระตุนใหมีลักษณะทางเพศที่สมบูรณ (secondary sexual characteristics) เชน
ชาย มีหนวดเครา เสียงหาว Etc.
หญิง มีสะโพกผาย เสียงเล็กแหลม ทรวงออกขยาย
ความผิดปกติที่เกิดจากฮอรโมนที่สรางจาก Adrenal cortex
ถาขาดฮอรโมนจากตอมหมวกไตสวนนอก จะทําใหเกิดโรคแอดดิสัน (Addison’s disease) มีอาการซูบผอม
ออนเพลีย กลามเนื้อออนเปลี้ย (เพราะ metabolism ของคารโบไฮเดรตผิดปกติ) ความดันเลือดและน้ําตาลในเลือดมักต่ํา
กระเพาะและลําไสทํางานไมปกติ
ถาฮอรโมนจากตอมหมวกไตสวนนอกมากเกินไป จะทําใหเกิดโรคคูชิง (Cushing’s syndrome) มีอาการ
ออนเพลีย ผิวหนังตกกระ อวน กินจุ หนากลมเหมือนพระจันทร (moon face) หนาแดง ผมรง มีไขมันสะสมตามตัวและ
หนาทอง ความดันโลหิตสูง น้ําตาลในเลือดสูงเหมือนคนเปนเบาหวาน
Addison’s disease 
Cushing’s syndrome
** หมายเหตุ ความเครียดทางอารมณ มีผลตอศูนยประสาทในสมองสวนไฮโพธาลามัส ทําใหหลั่งฮอรโมน
ประสาทแกระตุนตอมใตสมองใหหลั่งฮอรโมน ACTH ออกมากระตุนการสรางและหลั่งฮอรโมนจากตอมหมวกไตชั้นนอก
(Adrenal cortex) ใหหลั่งฮอรโมนคอรติซอลออกมา เพื่อเพิ่มระดับน้ําตาลในเลือด สมองไมเปนอันตราย
ผลของความเครียดและความเจ็บปวดตอการหลั่งฮอรโมนคอรติซอลจากตอมหมวกไตชั้นนอก จากการศึกษาพบวา
หลังจากขาหัก 2-3 ชั่วโมง ตอมหมวกไตชั้นนอกจะหลั่งฮฮรโมนคอรติซอลเพื่อเพิ่มเขาสูกระแสเลือดอยางรวดเร็ว
13

14. ข. Adrenal medulla เปนตอมที่อยูภายใตการควบคุมของระบบประสาทซิมพาเธทิก สรางฮอรโมน 2 ชนิด คือ
1. Adrenalin หรือ Epinephrine
Target organ: ตับ กลามเนื้อหัวใจ และกลามเนื้อเรียบ
Function: - กระตุนตับและกลามเนื้อใหเปลี่ยน glycogen เปน glucose เขาสู
กระแสเลือด ทําใหระดับน้ําตาลในเลือดสูงขึ้น
- ทําใหรางกายพรอมตอการหนีภัยหรือตอสูกัยออันตรายตาง ๆ อยาง
กระทันหันหรือเมื่อเผชิญกับสถานการณยามฉุกเฉิน (Emergency hormone)
- ทําใหมีแรงมากขณะตกใจ
- เพื่อเพิ่มอัตราการเตนของหัวใจ
- ทําใหความดันโลหิตสูงขึ้น
- แตทําใหเสนเลือด arteriole ที่อวัยวะตาง ๆ ขยายตัว
** หมายเหตุ Adrenalin - สามารถนํามาใชในการหามเลืด เนื่องจากสามารถทําใหเลืออดเปนลิ่ม ๆ
- นํามาใชในการรักษาโรคหืด คือฉีดใหคนไขเพื่อขยายหลอดลมใหหายใจคลอง
และสะดวกขึ้น รักษาโรคหัวใจ (กรณีหัวใจเตนชา)
2. Noradrenalin หรือ Norepinephrine
Target organ: ตับ กลามเนื้อเรียบ และกลามเนื้อหัวใจ
Function:
14