1. ระบบต่อมไร้ท่อ
ฮอร์โมน (hormone)

2. ฮอร์โมน (hormone)
ฮอร์โมน (hormone) คือสารเคมีที่
สร้างจากเนื้อเยื่อหรือต่อมไร้ท่อ (endocrine
gland)แล้วถูกลาเลียงไปตามระบบหมุนเวียน
ของโลหิต เพื่อทาหน้าที่ ควบคุมการเจริญ
เติบโต ควบคุมลักษณะทางเพศและควบคุม
การทางานของระบบต่าง ๆ ในร่างกาย

3. ชนิดสารฮอร์โมน
- โปรตีน
- สเตอรอยด์
- กรดอะมิโน
- เพปไทด์
- กรดไขมัน

4. สมบัติทั่วไปของฮอร์โมน
1.เป็นสารที่ผลิตจากต่อมไร้ท่อ
2.เป็นสารที่พบได้ในเลือด
3.ฮอร์โมนแต่ละตัวจะมีอวัยวะที่ฮอร์โมนแสดง
ผลเรียกว่า อวัยวะเป้าหมาย (target organ)
ส่วนอวัยวะอื่นๆจะไม่มีผลกระตุ้น

5. การลาเลียงฮอร์โมน

8. หน้าที่ของฮอร์โมน
แบ่งออกได้เป็น 3 กลุ่มใหญ่
1.ควบคุมการเจริญเติบโต (growth)
2.ควบคุมและรักษาสภาพแวดล้อมภายในร่างกาย
ให้เป็นปกติ
3.ควบคุมการทางานของร่างกายอย่างอัตโนมัติ

9. การออกฤทธิ์ของฮอร์โมน

12. ฮอร์โมนจากต่อมไร้ท่อที่สาคัญของร่างกาย
ต่อมไร้ท่อมีการเปลี่ยนแปลงมาจากเนื้อเยื่อทั้ง3ชั้น คือ
1. พวกที่เปลี่ยนแปลงมาจากmesoderm
* สร้างสารพวกสเตอรอยด์
-ต่อมหมวกไตส่วนนอก (adrenal cortex)
-รังไข่ (ovary)
-อัณฑะ (testis)

13. 2. พวกที่เปลี่ยนแปลงมาจาก ectoderm
และendoderm
* สร้างสารพวกเปปไทด์ โปรตีน
- ต่อมไทรอยด์(thyroid gland)
- ต่อมใต้สมอง(hypophysis หรือ pituitary)
- ต่อมหมวกไตส่วนใน(adrenal medulla)

14. ความสาคัญของต่อมไร้ท่อต่อร่างกาย
1.พวกที่ร่างกายขาดไม่ได้
(essential endocrine gland)
- ต่อมไทรอยด์ (thyroid gland)
- ต่อมพาราไทรอยด์(parathyriod gland)
- ต่อมหมวกไตส่วนนอก (adrenal cortex)
- ไอส์เลตออฟแลงเกอร์ฮานส์( ตับอ่อน )

15. 2. พวกที่ร่างกายขาดได้
(non-essential endocrine gland)
- ต่อมใต้สมองส่วนหน้า (pituitary)
- ต่อมไพเนียล(pineal gland)
- ต่อมหมวกไตส่วนใน (adrenal medulla)
- รังไข่ (ovary)
- อัณฑะ(testis)

16. ระบบต่อมไร้ท่อในสัตว์มีกระดูกสันหลัง(คน)
ในร่างกายคนเรามีต่อมไร้ท่อ
ทั้งหมด 9 ต่อม
Tropic hormones:
ฮอร์โมนที่ไปมีบทบาท
ควบคุมการหลั่งฮอร์โมน
ของต่อมไร้ท่ออื่น ๆ

17. 1 ต่อมไพเนียล
2 ต่อมใต้สมอง
3 ต่อมไทรอยด์
4 ต่อมพารา
ไทรอยด์
5 ตับอ่อน
6 ต่อมหมวกไต
7 อวัยวะเพศ
8 รก
.9 ต่อมไทมัส
10 กระเพาะอาหาร
และลาไส้เล็ก
Endocrine System

19. การทางานร่วมกันระหว่างระบบประสาทและระบบต่อมไร้ท่อ
(ไฮโปทาลามัสและต่อมใต้สมอง)
-ไฮโปทาลามัสทาหน้าที่เชื่อมโยง
ระหว่างระบบต่อมไร้ท่อและ
ระบบประสาท
-เซลล์ประสาท
(neurosecretory cell)
จากไฮโปทาลามัสไปควบคุมการ
หลั่งฮอร์โมนจากต่อมใต้สมองส่วน
หน้า ทั้งแบบกระตุ้น(releasing
homrone) และยับยั้ง
(inhibiting hormone)

20. ต่อมใต้สมองส่วนหน้า(anterior pituitary gland or adenohypophysis)
-ควบคุมการหลั่งฮอร์โมนโดยไฮโปทาลามัส โดยหลั่ง releasing/inhibiting ผ่านทางเส้น
เลือด portal vessel

21. ฮอร์โมนจากต่อมใต้สมองpituitary
ต่อมใต้สมองเป็นต่อมไร้ท่ออยูติดต่อกับ
่
ส่วนล่างของสมองส่วนไฮโพทาลามัส
แบ่งได้ เป็น 3 ส่วน คือ
1. ต่อมใต้สมองส่วนหน้า(Anterior pituitary)
2. ต่อมใต้สมองส่วนกลาง (intermidiate )
3.ต่อมใต้สมองส่วนหลัง (Posterior pituitary)

22. ฮอร์โมนจากต่อมใต้สมอง
pituitary

23. ชนิดฮอร์โมนที่สร้างจากต่อมใต้สมอง

24. ภาพแสดงอวัยวะที่เป็น taget organ

25. ต่อมใต้สมองส่วนหน้า ทาหน้าที่ผลิตฮอร์โมน ดังนี้
o โกรทฮอร์โมน (GH)
o โกนาโดโทรฟิน (Gn) ประกอบด้วย FSH
และ LH
o โพรแลกทิน
o อะดรีโนคอร์ติโคโทรฟิน (ACTH)
o ไทรอยด์สติมิวเลติงฮอร์โมน (TSH)
o เอนดอร์ฟิน
25

26. ฮอร์โมนโกรท (Growth hormone,GH)
• ชื่ออีกชือหนึงว่า โซมาโตโทรฟิน หรือ STH
่ ่
• ควบคุมการเจริญเติบโตทั่วๆ ไปของร่างกาย
• มีมากเกินไปในเด็กทาให้ร่างกายสูงผิดปกติ
(gigantism)
• ถ้าร่างกายขาดฮอร์โมนนี้ วัยเด็กจะมีลักษณะ
เตี้ยแคระ
• มีฮอร์โมนนี้สูงภายหลังโตเต็มวัยแล้วจะเกิด
อาการอะโครเมกาลี (acromegaly)

28. giantism
• เนื่องจากในวัยเด็กมีการสร้าง GH มาก
เกินไปจะมีผลกระตุ้นการเจริญเติบโต
มากกว่าปกติ เรียกว่า สภาวะยักษ์
(giantism)

29. dwarfism
ในวัยเด็กมีการขาดฮอร์โมน GH น้อยทาให้
เกิดอาการร่างกายมีขนาดเล็ก แคระแกร็น
เนื่องจากการเจริญเติบโตของกระดูกถูก
ยับยั้ง ระบบสืบพันธ์ไม่เจริญ

30. acromegaly
เนื่องจากในวัยผู้ใหญ่มีฮอร์โมน GH มากเกินไปจะมีผลต่อการ
กระตุ้นการเจริญของกระดูกในด้านกว้าง เนื่องจากกระดูก
ทางด้านยาวบิดไปแล้ว ยาวอีกไม่ได้ และยับยั้งเนื้อเยื่อเกี่ยวพัน
ด้วย ทาให้กระดูกที่คางขยายขนาดกว้างขึ้นฟันห่างใบหน้าเป็น
รูปสี่เหลี่ยมคางหมู นิ้วมือ นิ้วเท้ามีขนาดใหญ่ขึ้น ผิวหนังหนา
และหยาบ

31. simmon’s disease
เนื่องจากในผู้ใหญ่ที่มีฮอร์โมน
โกรธน้อยมักไม่แสดงลักษณะ
อาการให้เห็นแต่พบว่าน้าตาล
ในเลือดต่าจึงทนต่อ
ความเครียดทางอารมณ์ได้น้อย
กว่าคนปกติ และมักจะเป็นลม
หน้ามืดง่าย อาจเป็นโรคผอม
แห้ง

32. ฮอร์โมนโกนาโดโทรฟิน
(gonadotrophin หรือgonadotrophichormone,Gn )
ประกอบด้วย
1 .ฟอลลิเคิลสติมิวเลติงฮอร์โมน ( follicle
stimulating hormone หรือเรียกย่อๆ ว่า FSH
2. ลูทไนซิงฮอร์โมน (luteinizing hormone)
ิ
หรือเรียกย่อว่า LH
*ฮอร์โมนFSH เป็นฮอร์โมนพวกโปรตีนที่รวมอยู่
กับคาร์โบไฮเดรต(glycoprotein)

33. gonadotrophinในเพศชาย
FSH กระตุ้นการ
เจริญเติบโตของอัณฑะและ
หลอดสร้างอสุจิ
 LH กระตุ้นกลุ่มเซลล์อิน
เตอร์สติเชียลหรือเซลล์เลย์
ดิก ที่แทรกอยู่ระหว่าง
หลอดสร้างอสุจิในอัณฑะ
ให้หลั่งฮอร์โมน เพศชาย
คือฮอร์โมนเทสโทสเทอโรน
33

34. ฮอร์โมน FSH ช่วยกระตุ้นการเจริญเติบโตของอัณฑะ และการสร้างอสุจิ

35. gonadotrophinในเพศหญิง
 FSH กระตุ้นการเจริญของฟอลลิเคิลในรังไข่
ขณะฟอลลิเคิลเจริญจะสร้างฮอร์โมนอีสโทรเจน
 LH กระตุ้นการตกไข่และเกิดคอร์ปัสลูเทียม
จะสร้างฮอร์โมนโพรเจสเทอโรน ทาหน้าที่
ร่วมกับอีสโทรเจน ทาให้มีการเปลี่ยนแปลงที่รัง
ไข่และมดลูกเพื่อรอรับการฝังตัวของเซลล์ไข่ที่
ถูกผสม
35

37. ฮอร์โมนโพรแลกติน
(prolactin) หรือ (lactogenic hormone)
มีหน้าที่กระตุ้นต่อมน้านม ให้สร้างน้านม

38. • เป็นฮอร์โมนประเภทโปรตีน กระตุ้นการเจริญของ
ท่อของการผลิตน้านมกระตุ้นการสร้างและผลิต
น้านม
• ในขณะตั้งครรภ์และตอนคลอดจะมีโพรแลกตินสูง
• โพรแลกตินในเพศชายไม่ทราบหน้าที่แน่ชัด แต่มี
ผู้รายงานว่าโพรแลกตินจะทาหน้าที่ร่วมกับ
ฮอร์โมนเพศชายในการกระตุ้นอวัยวะที่เกี่ยวข้อง
กับการสืบพันธุ์ เช่น ต่อมลูกหมาก ท่อนาอสุจิ และ
ต่อมสร้างน้าเลี้ยงอสุจิ

39. ฮอร์โมนอะดรีโนคอร์ติโคโทรฟิน
(adrenocorticotrophin hormone) หรือ ACTH
ทาหน้าที่กระตุ้นอะดรีนัลคอร์เทก ของต่อมหมวกไตให้สร้าง
ฮอร์โมนตามปกติ

40. ACTH
• กระตุ้นการเติบโตและการสร้างฮอร์โมนของต่อม
หมวกไตส่วนนอก
• กระต้นการปลดปล่อยกรดไขมันออกจากเนื้อเยื่อ
• กระตุ้นการหลั่งอินซูลินจากตับอ่อน
• กระตุ้นการหลั่ง GH จากต่อมใต้สมองส่วนหน้า
• ACTH ยังมีลักษณะบางอย่างเหมือนฮอร์โมนจาก
ต่อมใต้สมองส่วนกลาง(MSH)จึงกระตุ้นเมลานิ
นภายในสัตว์เลือดเย็น เช่น กบ ทาให้มีสีเข้มขึ้น

41. ฮอร์โมนกระตุ้นไทรอยด์
(thyroid stimulating hormone) หรือ TSH
ทาหน้าที่กระตุ้นต่อมไทรอยด์ให้หลั่งฮอร์โมนตาม ปกติ ฮอร์โมน
จาก ต่อมใต้สมองส่วนหน้าจะควบคุมโดยฮอร์โมน ประสาทที่
สร้างมาจากไฮโพทามัส
ลามัส

42. • ออกฤทธิ์คล้ายมอร์ฟีน
• สร้างจากต่อมใต้สมองส่วนหน้า หรือเนื้อเยื่ออื่นๆ
• ทาหน้าที่ระงับความเจ็บปวด
• ช่วยให้คิดในทางสร้างสรรค์
• ช่วยเพิ่มความตื่นตัว มีชีวิตชีวาและความสุข
• จะหลั่งออกมาเมื่อเรามีอารมณ์แจ่มใส
42

43. ไฮโพทาลามัสกับการสร้างและหลั่งฮอร์โมนของต่อมใต้สมองส่วนหน้า

44. • ฮอร์โมนกระตุ้นการหลั่ง GH (GH releasing hormone,GHRH)
• ฮอร์โมนยับยั้งการหลั่ง GH (GH inhibiting hormone,GHIH)
• ฮอร์โมนกระตุ้นการหลั่งโพรแลกติน(prolactin releasing
hormone,PRH)
• ฮอร์โมนกระตุ้นการหลั่งของต่อมไทรอยด์ (thyroid releasing
hormone,TRH)กระตุ้นการหลัง TSH
่
• ฮอร์โมนกระตุ้นการหลั่ง Gn ( gonadotrophin releasing
hormone,GnRH)กระตุ้นการหลัง FSHและ LH
่

46. ต่อมใต้สมองส่วนกลาง
ผลิตฮอร์โมนเมลาโนไซต์(Melanocyte stimulating hormone
หรือMSH ) ทาหน้าที่กระตุ้นการสังเคราะห์รงควัตถุสีนาตาล
้
( melanin )และกระตุ้นให้ melanin กระจายไปทั่วเซลล์ทาให้
เกิดการเปลี่ยนสีตัวของสัตว์เลือดเย็นให้มีสีเข้มขึ้น

47. ต่อมใต้สมองส่วนหลัง (Posterior lobe)
เซลนิวโรซีครีทอรี ( neurosecretory cell )
• ต่อมใต้สมองส่วนหลัง
หรือนิวโรไฮโพไฟซีส
ไม่ได้สร้างฮอร์โมนเอง
แต่ฮอร์โมนถูกสร้างมา
จาก นิวโรซีครีทอรี
เซลล์ของไฮโพทาลามัส
โดยกลุ่มเซลล์เหล่านี้จะ
มีแอกซอนมาสิ้นสุดอยู่
ภายในต่อมใต้สมอง
ส่วนหลัง และเข้าสู่
กระแสเลือด

48. ฮอร์โมนวาโซเพรสซิน ( Vasopressin ) หรือ
ฮอร์โมนแอนติไดยูเรติก ADH ( antidiuretic hormone )
มีหน้าที่ดูดน้ากลับของหลอดไต และกระตุ้นให้หลอด เลือดบีบตัว
ถ้าขาดฮอร์โมนนีจะเกิดการเบาจืดทาให้ปัสสาวะ บ่อย
้

49. ADH
• มีผลให้มีการดูดน้ากลับที่ท่อหน่วยไต
• ฮอร์โมนนี้จะมีการหลั่งออกมาเมื่อ กระหายน้า และ
ขาดน้า ความเครียดสูง ความดันเลือดสูง
• ยาที่มีผลต่อการกระตุ้นประสาทส่วนกลาง ฝิ่น
เฮโรอีนจะมีผลในการกระตุ้นการหลั่งฮอร์โมนด้วย
• ถ้ามี ADH น้อยมากๆจะทาให้เกิดโรคเบาจืด
(diabetes insipidus) มีปัสสาวะออกมามากถึง
วันละ 20 ลิตรต่อวัน

50. ออกซีโทซิน (Oxytocin)
ทาหน้าที่กระตุ้นกล้ามเนื้อ
เรียบและ อวัยวะภายใน
กระตุ้นกล้ามเนื้อรอบ ๆ
ต่อมน้านมให้ขับน้านม
ฮอร์โมนนี้จะหลั่งออกมา
มากตอนคลอด เพื่อช่วยให้
กล้ามเนื้อ มดลูกบีบตัวขณะ
คลอด

51. ไอส์เลตออฟแลงเกอร์ฮานส์
Islets of langerhans
ไอส์เลตออฟแลงเกอร์ฮานส์ ทาหน้าทีสร้าง
่
ฮอร์โมน ได้แก่
- อินซูลิน สร้างจากเซลเบตา มีหน้าที่รักษาระดับ
น้าตาลในเลือดให้ปกติ
- กลูคากอน (glucagon) สร้างมาจากแอลฟาเซล
มีหน้าทีกระตุ้นการสลายตัวของไกลโคเจนจากตับให้
่
เป็นน้าตาล กลูโคสมากขึ้น

52. กลไกการทางานของอินซูลินกับกลูคากอน

53. ฮอร์โมนจากต่อมหมวกไต
ต่อมหมวกไต (adrenal gland) ประกอบด้วยเนื้อเยื่อ
2ชนิดคือ
1. อะดรีนัลคอร์เทกซ์ (adrenal cortex) เป็นเนื้อเยื่อ
ชั้นนอก
2. อะดรีนัลเมดุลลา (adrenal medulla) เป็นเนื้อเยื่อ
ชั้นใน
อะดรีนัลคอร์เทกซ์ ผลิตฮอร์โมนได้มาก สามารถแบ่งออก
เป็น 2 กลุ่มใหญ่ คือ

54. อะดรีนัลคอร์เทกซ์ (adrenal cortex)
1. ฮอร์โมนกลูโคคอร์ตคอยด์ (Glucocorticoid hormone)
ิ
ทาหน้าที่ควบคุมเมตาโบลิซึมของคาร์โบไฮเดรต กระตุ้นการ
เปลี่ยนคาร์โบไฮเดรตและไกลโคเจนเป็นกลูโคส และยังควบ
คุมสมดุลของเกลือแร่
2. ฮอร์โมนมิเนราโลคอทิคอยด์ (mineralocorticoid)
ทาหน้าที่ ควบคุมสมดุลของน้าและเกลือแร่ในร่างกาย เช่น
อัลโดสเตอโรน (aldosterone) ทาหน้าที่ดูดโซเดียมกลับท่อหน่วยไต

55. อะดรีนัลเมดุลลา (adrenal medulla)
อะดรีนัลเมดุลลา ผลิตฮอร์โมนดังนี้
- อะดรีนาลิน (adrenalin) ทาให้น้าตาลในเลือด
เพิ่มขึ้น และ กระตุ้นการเต้นของหัวใจ
- นอร์อะดรีนาลิน (noradrenalin) หลั่งจาก
เส้นประสาทซิมพา เทติก ทาให้ความดันเลือดสูง

56. ฮอร์โมนจากต่อมไทรอยด์
ฮอร์โมนจากต่อมไทรอยด์
- ไทรอกซิน (thyroxin) คือสารที่สกัดจากต่อไทรอยด์
ทาหน้าที่ควบคุมอัตราการเผาผลาญอาหารต่าง ๆ ในร่างกาย
และกระตุ้นเมตามอร์โฟซิสของสัตว์ครึ่งบกครึงน้าให้เปลี่ยนเป็น
่
ตัวเต็มวัย ถ้าต่อมไทรอยด์ไม่สามารถสร้างไทรอกซินจะทาให้
เกิดโรคคอพอก , มิกซีดีมา แต่ถ้าต่อมไทรอยด์ถูกกระตุ้นให
สร้าง ฮอร์โมนมากเกินไป ทาให้เกิดโรคคอพอกเป็นพิษ
- แคลซิโทนนิน (Calcitonin) ทาหน้าที่ลดระดับแคลเซียม
ในเลือด

58. ฮอร์โมนจากต่อมพาราไทรอยด์
ฮอร์โมนจากต่อมพาราไทรอยด์
- พาราทอร์โมน (parathormone,PTH) ทาหน้าที่
รักษาสมดุลและ ฟอสฟอรัสในร่างกายให้คงที่
- มีผลกระตุ้นให้มีการเพิ่มแคลเซียมและฟอสฟอรัส
- ถ้ามีระดับแคลเซียมต่าในเลือดจะกระตุ้นให้มีการหลัง
่
ฮอร์โมนมากขึ้น
- ถ้าหลั่งฮอร์โมนมากเกินไปจะทาให้มีการสะสม
แคลเซียมที่ไตที่เส้นเลือด กระดูกเสียแคลเซียมมาก
เกินไป หักง่ายเป็นโรคกระดูกพรุน

60. ฮอร์โมนจากอวัยวะเพศ
เพศชาย
ฮอร์โมนแอนโดรเจน (androgens) ประกอบไปด้วย
เทสโทสเตอโรน (testosteron) มีหน้าที่ควบคุมลักษณะเกี่ยวกับ
การเปลี่ยนแปลงของเพศชายในช่วงวัยรุ่น

61. เพศหญิง
- เอสโทรเจน (estrogens) สร้างจากเซลล์ฟอลลิเคิลในรังไข่ ฮอร์โมนนี้จะ
ต่าในขณะมีประจาเดือน
- ฮอร์โมนโปรเจสเทอโรน (progesterone) สร้างจาก คอร์ปัสลูเทียม
ควบคุมลักษณะเกี่ยวกับการเปลี่ยนแปลงของร่าง กายในช่วงวัยรุ่น

62. ฮอร์โมนจากต่อมไพเนียล
ต่อมไพเนียลอยู่บริเวณกึ่งกลางของสมองส่วนเซรีบรัม
พูซ้ายและพูขวา ต่อมนี้ไม่ได้ทาหน้าที่สร้างฮอร์โมน ต่อมนีจะ
้
สร้างเมลาโทนิน (melatonin) ในคนและสัตว์ชนสูงในช่วง
ั้
วัยรุ่นและยับยั้งการเจริญเติบของอวัยวะสืบพันธุ์ ถ้าขาดจะทา
ให้เด็กเป็นหนุ่มสาวเร็วกว่าปกติ

63. ต่อมไร้ท่อที่เกี่ยวกับการปรับตัวของสัตว์
1. ต่อมใต้สมองส่วนกลาง MSH
2. ต่อมไพเนียล melatonin
ต่อมไร้ท่อที่เกี่ยวข้องกับภูมิคุ้มกัน
1. Thymus gland
ต่อมไร้ท่อที่ทาหน้าที่ควบคุมพฤติกรรม Biological clock
1. ต่อมไพเนียล