Нягтлан бодох бүртгэлийн үндэс Хичээл-4

1. Ерөнхий ба тусгай
журнал,ерөнхий дэвтэр хөтлөх
арга зүй
М. Оюунтуяа /магистр/

2. Лекцийн агуулга
• Ажил гүйлгээг гарсан он сар өдрөөр нь дэс
дараалуулан холбогдох дансуудад
тусгагдсан хүснэгтийг журнал гэнэ.

3. • Журналыг зориулалтаар нь ерөнхий ба
тусгай гэж ангилна. Ерөнхий журнал гэдэг
нь олон удаа давтагддаггүй ажил гүйлгээг
бичихэд зориулсан журналыг хэлнэ.
• Цөөн тооны ажил гүйлгээ гардаг жижиг аж
ахуйн нэгжүүд ихэнхдээ ерөнхий журналын
зэрэгцээ тусгай журналуудыг хэрэглэнэ.
Тусгай журнал нэг төрлийн ажил гүйлгээг
бүртгэх хүснэгт юм.

4. • Журналын хамгийн энгийн хэлбэр нь ерөнхий
журнал ба ажил гүйлгээ бүрийн дараах
мэдээллийг агуулдаг.
• Огноо
• Дтлэгдсэн ба кредитлэгдсэн дансдын нэр
• Ажил гүйлгээний утга
• Дансны дугаар
• Дтлэгдсэн ба кредитлэгдсэн дансны мөнгөн
дүн

5. • Тусгай журнал гэдэг нь нэг ижил шинж
чанартай олон удаа давтагддаг ажил
гүйлгээг бүртгэхэд зориулсан журнал юм.
Жишээ нь: борлуулалтын журнал, мөнгөн
орлого, мөнгөн зарлагын журнал г.м. Эдгээр
журналыг заримдаа нэг талт журнал гэдэг.

6. • Журналд бичигдсэн ажил гүйлгээг ерөнхий
журналд тусгана гэсэн үндсэн зарчмаар
бүртгэлийн үйл ажиллагаа явагданаа. Бүх
журналууд цаг дарааллын ба системчилсэн
бичилтийг хослуулан ашиглана. Цаг
дарааллын гэдэг нь тухайн ажил гүйлгээний
хийгдсэн хугацааны дагуу тусгагдахыг хэлнэ.

7. • Системчилсэн бичилт гэдэг нь тухайн журналд
ажил гүйлгээг харилцахад байгаа дансуудаар
нь тодорхой зохион байгуулалтанд оруулаж
бичихийг хэлнэ. Дээрх хосолсон журналын
загварт мөнгөний ба орлого зарлага бараа
материалын журналууд орно.
• Мөн эдгээрс гадна журналын 3 хэлбэрийг
нягтлан бодогч ашигладаг. Үүнд нэгт талт
• 2 талт
• Шатар хэлбэрийн журнал юм.

8. • Нэг талт журнал гэдэг нь дансны зөвхөн нэг талд
тусгагдах ажил гүйлгээ түүний утгыг үзүүлдэг. Жишээ
нь мөнгөний орлого зардлын г.м журналууд
хамаарна.
• Хоёр талт гэдэг нь дансны зөвхөн 2 талын утгыг
илэрхийлдэг. Жишээ нь ерөнхий данс байнгын
системийн бараа материалын журнал авлага
өглөгийн нэгдсэн товчоонууд.
• Шатар хэлбэрийн журнал гэдэг нь үндсэн бичилтийн
данс тус бүрийн байж болох боломжуудыг бүрэн
хэмжээгээр үзүүлэхийг хэлнэ. Аливаа нэг дансны
дөчин данстай харьцах боломжыг хангасан байна.
Энэ нь ихэвчлэн зардал дээр хэрэглэдэг. Ер нь
журналын бичилт нь хамгийн энгийн, ойлгомжтой
бичихийг шаарддаг.

9. • Борлуулалтын журнал /sales journal/. Энэ
журналыг ашиглах үед худалдан авагч
байгууллагын хувьд авлагын журнал буюу
дэлгэрэнгүй бүртгэл/ хөтөлнө.
• Мөнгөн орлогын журнал /cash receipts journal/
бэлэн бараа зарахад
• Худалдан авалтын журналын /purchases
journal/. Бараа материалын бүртгэлийн цаг
үеийн системийн системийг ашиглан бүртгэл
хөтөлж байгаа үед энэ журналыг хэрэглэнэ.
Мөнгөн өглөгийн дэлгэрэнгүй бүртгэл хөтөлнө.

10. Мөнгөн зарлагын журнал /cash payment journal/
тусгай журналуудыг хөтлөхөд мөн дэлгэрэнгүй
бүртгэл хөтлөх шаардлагатай. Тухайлбал
борлуулалтын журнал,мөнгөн орлогын журнал
бичилт хийхэд авлагын дэлгэрэнгүй бүртгэл
буюу харилцагч бүрийн тухайн мэдээллийг
багтаасан тусгай дэвтрийг, мөнгөн зарлагын
журнал,худалдан авалтын журналд бичилт
хийхэд бэлтгэн нийлүүлэгч бүрийн тухайн
мэдээллийг багтаасан өглөгийн дэлгэрэнгүй
бүртгэл буюу тусгай дэвтрийг хөтөлнө.

11. Дасгал бодлого
• Ерөнхий журнал
• С компанийн 2011 оны 9 сарын ажил гүйлгээ
• 1. 9р сарын5 ББХЗ 950₮ авсан.
• 2. 9р сарын12 эд хогшил 86₮ авсан.
• 3. 9р сарын 30 ББХЗ-ийн 10%еийг төлсөн бол
гүйцэтгэх нь:
• А. Ерөнхий журнал
• Б. Ерөнхий дэвтэр хөтөл
• В. Шалгах баланс бэлгэ.

12. № Сар
өдөр
Гүйлгээний утга данс Дт Кт
1 5/9 Зээл авсан
Мөнгөн хөрөнгө
ББХЗ
950
950
2 12/9 Эд хогшил авсан
Эд хогшил
мөнгөн хөрөнгө
86
86
3 30/9 Зээл төлсөн
ББХЗ
мөнгөн хөрөнгө
95
95
Дүн 1131 1131

13. Ерөнхий дэвтэр
данс: Мөнгөн хөрөнгө
№ Сар
өдөр
Гүйлгээ Д-гүйлгээ доорх
дансны
кредитээс
К-гүйлгээ доорх
дансны дебэтэд
үлдэгдэл
ББХЗ дүн ЭХ ББХЗ Дүн Дт Кт
1 5/9 Зээл авсан 950 950 950
2 12/9 Эд хогшил
авсан
86 86 864
3 30/9 Зээл төлсөн 95 95 769
дүн 950 181

14. Ерөнхий дэвтэр
данс: ББХЗ
№ Сар
өдөр
Гүйлгээ Д-гүйлгээ доорх
дансны кредитээс
К-гүйлгээ доорх
дансны дебэтэд
үлдэгдэл
МХ ДүН МХ Дүн
2 5/9 Зээл авсан 950 950 950
3 30/9 Зээл
төлсөн
95 95 855
дүн 95 950

15. Ерөнхий дэвтэр
данс: Эд хогшил
№ Сар
өдөр
Гүйлгээ Д-гүйлгээ доорх
дансны кредитээс
К-гүйлгээ доорх
дансны дебэтэд
үлдэгдэл
мх дүн Дүн Дт Кт
2 12/9 Эд хогшил
авсан
86 86 86
дүн 86

16. Шалгах баланс
Данс Үлдэгдэл
ДТ КТ
Мөнгөн хөрөнгө 796
Эд хогшил 86
ББХЗ 855
855 855

17. Дасгал бодлого
• С компани 2011 оны 8 сарын гүйлгээ
• 8р сарын 5 ББХЗ 6800000₮ авсан.
• 8р сарын 19 Тоног төхөөрөмж 2500000₮ авсан.
• 8р сарын 31 ББХЗ-ийн 12%-ийн төлсөн бол
гүйцэтгэх нь:
• А. Ерөнхий журнал
• Б. Ерөнхий дэвтэр хөтөл
• В. Шалгах баланс бэлгэ.

18. Санхүүгийн тайлан бэлтгэх арга
зүй
Лекц 5
М. Оюунтуяа/магистр/

19. Лекцийн агуулага
• санхүүгийн тайлан бэлтгэх арга зүй
• Орлогын тайлан
• Өмчийн өөрчлөлтийн тайлан
• Баланс
• Мөнгөн гүйлгээний тайлан

20. • Нягтлан бодогчид хэрэглэгчдэд
шаардалагатай мэдээллийг бэлтгэхдээ
чухам юуг санхүүгийн тайланд үнэн зөв
тодорхойлж хэрэглэгчдэд хүргэх гэж
байгаагаа мэддэг байх ёстой. Иймээс
санхүүгийн тайлан бэлтгэх үйл ажиллагаа нь
Нягтлан бодох бүртгэлийн процессийн
орчлын эхлэлийн үе шат биш боловч түүнд
суралцах эхлэлийн цэг нь болдог.

21. • Санхүүгийн тайлангууд нь тухайн бизнесийн
байгууллагын санхүүгийн байдал, үйл
ажиллагааны үр дүнг удирдлага болон
гадны хэрэглэгчдэд мэдээлдэг.

22. • Нягтлан бодох бүртгэлд тухайн тайлангийн
үед гарсан хэдэн сая ажил гүйлгээг
хуримтлуулан бүртгэж, нэгтгэн дүгнэж
гаргаад хураангуйлсан байдлаар нэг
хуудсанд буюу хүснэгтэд багтаан харуулдаг.
Үүний үр дүнд нягтлан бодох бүртгэлийн
эцсийн бүтээгдэхүүн болох санхүүгийн
тайлан нь бэлтгэгддэг.

23. Нягтлан бодох бүртгэлийн гол зорилго нь гадны болон
дотоод хэрэглэгчийг санхүүгийн мэдээллээр хангах
явдал юм.
Мэдээллийг гурван үндсэн чиглэлээр бэлтгэдэг. Үүнд:
1. Санхүүгийн байдал, төлбөрийн чадварын талаарх
мэдээлэл- тайлан тэнцэл буюу баланс дээр
тодорхойлогдоно.
2. Үйл ажиллагааны үр дүн- ашиг, алдагдлын талаарх
мэдээлэл- орлого үр дүнгийн тайлангаар
тодорхойлогдоно.
3. Эзэмшигчийн өмчийн өөрчлөлтийн талаарх
мэдээлэл- хуримтлагдсан ашгийн өөрчлөлтийг
илэрхийлэх бөгөөд өмчийн өөрчлөлтийн
тайлангаар тодорхойлогдоно.

24. • Тухайн бизнесийн байгууллагын эдийн
засаг, санхүүгийн үйл ажиллагааг нягтлан
бодох бүртгэл судалдаг ба эдгээр үйл
ажиллгаанд доорх үйл явдал багтдаг.
• Энэ бүх үйл ажиллагаа болон үйл явдалтай
ямагт холбогддог нэг зүйл бол ДАНС бөгөөд
санхүүгийн гол хөдөлгөгч механизм болдог.

25. Нягтлан бодох бүртгэлийн судалгааны объякт
нь бүртгэлийн зүйлийн бүрэлдэхүүн хэсэг
байдаг. Үүнд:
• Аж ахуйн процесс буюу үйл ажиллагаа
• Аж ахуйн хөрөнгө
• Хөрөнгийн эх үүсвэр багтана.
санхүүгийн тайлан гэдэг нь байгууллагын санхүүгийн
байдал, төлбөрийн чадвар, үйл ажиллагааны үр
дүнгийн мэдээллийг нэгтгэн харуулсан баланс,
орлогын тайлан, өмчийн өөрчлөлтийн тайлан,
мөнгөн гүйлгээний тайлан болон нэмэлт тодруулгын
хэсгээс бүрдсэн мэдээллийн тогтолцоо юм.

26. • Санхүүгийн тайланг бэлтгэхэд нягтлан бодох
бүртгэлийн орчлын дагуу анхан шатны
баримтыг үндэслэн журналд бичидт хийж ,
түүнийгээ ерөнхий дэвтэрийн дансруу
шилжүүлсэний дараа тайлангын хугацааны
дараа шалгах баланс бэлтгэнэ.

27. • Санхүүгийн тайланг бэлтгэхдээ шалгах
баланс дээр хянагдсан дансны үлдэгдлийн
мэдээллийг үндэслэн дараах дарааллаар
бэлтгэнэ.
• Баланс: тайлант хугацааны ерөнхий
дэвтэрийн хөрөнгө, хөрөнгийн эх үүсвэрийн
дансуудын үлдэгдлийн мэдээлэл болон
өмчийн өөрчлөлтийн тайланг үндэслэн
бэлтгэнэ.

28. • Орлогын тайлан: тайлант хугацааны үйл
ажиллагаанаас олсон орлого, түүнийг
олохын тулд гарсан зардлын хэмжээний
зөрүүгээр үр дүнгийн мэдээллийг бэлтгэн
харуулна. Орлогын тайланг нэг үе шаттай,
олон үе шаттай гэсэн 2 хэлбэрээр бэлтгэж
болно.

29. • Өмчийн өөрчлөлтийн тайлан: орлогын
тайлангаар тодорхойлогдсон тайлант үеийн
ашиг эсвэл алдагдлын мэдээлэл болон
хөрөнгийн дахин үнэлгээний зөрүү, эздээс
бизнест нэмж оруулсан хөрөнгө оруулалт,
татан авсан өмчийн хэмжээг тусган харуулж
өмчийн өөрчлөлтийн тайланг бэлтгэсний
дараа баланс буюу тайлан тэнцлийг
бэлтгэнэ.

30. • Мөнгөн гүйлгээний тайлан: байгууллагын хамгийн
хөрвөх чадвар сайтай хөрөнгө нь мөнгөн хөрөнгө
учраас тайлангийн хугацааны туршид гарсан
мөнгөний орох урсгал, мөнгөний гарах урсгалыг
тодорхойлно. Мөнгөн хөрөнгийн өөрчлөлт мөнгөн
хөрөнгийн эхний үлдэгдэлд нөлөөлөн эцсийн
үлдэгдэл хэрхэн гарсаныг тодорхойлдог. Энэ тайлан
дээр тодорхойлогдсон мөнгөн хөрөнгийн өөрчлөлт
нь балансын хөрөнгийн хэсэг дэх мөнгөн хөрөнгийн
өөрчлөлттэй тэнцэж гарснаар мөнгөн гүйлгээний
тайлан бэлтгэгдэнэ. Мөнгөн гүйлгээний тайланг
шууд ба шууд бусаар бэлтгэнэ.
• Дээрх 4 тайланг бэлтгэсний дараа тайлан дээр
тусгагдсан мэдээллийн талаар санхүүгийн
тайлангийн нэмэлт тодруулгын хэсгийг бэлтгэнэ.