Багш: Н. Цэдэвсүрэн /Ph.D/

1. Нялх балчир
насны хүүхдийн
анхаарал
Доктор. Дэд проф.
Н.Цэдэвсүрэн

2. Нялх насны хүүхдийн анхаарлын онцлог:
Анхаарал нь хүний сэтгэцийн үйл, тухайн үзэгдэл
юмс хоёрын харилцаа холбоог илтгэх учраас хоёр
талтай юм. Нэг талаас анхаарал өөрөө уг зүйл
дээр төвлөрнө. Нөгөө талаас объект өөрөө хүний
анхаарлыг татна. Бид хүүхдийн анхаарлыг
хөгжүүлэхийн тулд түүний хөгжлийн зүй тогтол,
насны онцлог, хувийн ялгаа, үйл ажиллагааны
төрөл, сургалтын шинж чанар, зохион
байгуулалтын нөлөөний аль алиныг харгалзан
үзэх хэрэгтэй болно. Оросын нэрт сурган
хүмүүжүүлэгч Л.С.Выготскийн үзсэнээр хүүхдийн
анхаарлын хөгжлийн түүх бол орчны хүмүүс,
хүүхэд хоёрын хоорондын харилцааны хөгжлийн
түүх

3. Хүүхдийн зохион байгуулалт бүхий үйлийн
хөгжлийн түүх байдаг ажээ. Хүүхдийн анхаарлын
хөгжил нь эхний үедээ түүний мэдэрлийн
системийг дамжин удамшиж ирсэн шинж
чанартай холбоотой явагдах бөгөөд ялангуйяа их
гадаргад явагдах хөөрлийн ноёлох голомтын
зарчмын дагуу явагдана. Л.С.Выготский хүүхдийн
анхаарал нь хоёр шугам чиглэлээр явагддаг гэж
үзжээ.
Хүүхдийн анхаарлын төрөлх хөгжлийг
тодорхойлох шугам: Энэ нь тархи мэдэрлийн
системийн хөгжилтэйгээр холбоотойгоор
хүүхдийн бага насанд маш эрчимтэй тасралтгүй
явагдаж, насахих тутамд харьцангуй удааширдаг.

4. Б.Анхаарлын хөгжлийн түвшинг тодорхойлох
шугам: Энэ нь хүүхдийн анхаарлын дээд хэлбэр
болох зориудын анхаарал, түүний хөгжих суурь
нь бүр нярай насны үеэс нь насанд хүрэгчид
түүнтэй харилцах, өөрөөр хэлбэл нийгмийн
харилцаанд оролцох хамгийн анхны үеэс эхэлнэ.
Иймд хүүхдийн зориудын анхаарал орчны
хүмүүсийн анхаарал идэвхтэй үйл
ажиллагаанаас эхэлнэ. Нярай хүүхдийн
анхаарал ихэвчлэн сонсгол харааны сэрлийн үйл
ажиллагаатай холбоотой хөгжиж эхэлнэ. Нярай
хүүхэд амьдралынхаа анхны өдрөөс эхлээд
бараг л том хүн шиг сонсдогийг эрдэмтэд
тогтоожээ.

5. Учир нь нярай хүүхдийн тархины сонсголын төв
хэсэг маш сайн хөгжсөн байдаг. Харин харааны
төв нь сонсголын төвтэй харьцуулахад тааруухан
хөгжсөн байдаг. Нялх насны хүүхдийн анхаарлын
хөгжил нь :
нас Анхаарлын хөгжил
1.0-1.2
хоногтойд
Хүүхдэд анхны төвлөрөлт ажиглагдаж, хурц тод өнгөтэй
гэрэлтэй зйүл рүү хараа нь чиглэнэ.
1 сартай
2- сартай
хүүхэд
Хурц тод өнгөтэй зүйлд анхаарлаа чтглүүлнэ. Нярай
хүүхдийн анхаарал нь ихэвчлэн хараа, сонсголын
сэрлийн үйл ажиллагаатай холбоотой хөгжинө.
Дуу чимээгарсан зүг рүү толгойгоо эргүүлж анхаарлаа
чиглүүлнэ.

6. 2-3 сартай Хүүхэд том хүмүүсийн анхаарлыг өөртөө
татаж , биеийн хдөлгөөнөөр илэрхийлнэ.
3 сартай Хүүхэд дуу чимээ гарсан зүг рүү толгой эргүүлэн
харна. Энэ үеэс нөхцөлт рефлексийн үндсэн дээр
анхаарал хөгждөг нь батлагдаж байна.
6 сар 1 нас 4.5 минут тоглоом үргэлжлэх хамгийн их хугацаа
Нялх насанд орчны янз бүрийн дуу чимээ, хурц тод өнгөтэй
хөдөлгөөнтэй зүйлд хүүхдийн анхаарал илүү түргэн татагддаг
болох нь дээрхи судалгаанаас харагдаж байна. нярай хүүхдийн
хувьд эхийх нь дуу хоолой хүүхдийн анхаарлыг юу вунаас илүү
татдаг. Үүнээс гадна хүний хоолойн өнгө нярай хүүхдийн тархийг
дасгалжуулж хүүхэд маш сонирхолтой, сэтгэлийг нь татсан зугаа
болдог байна.Иймээс орчных нь хүмүүс нярай үеэс л хүүхдийг
нэрээр нь дуудаж, тоглуулах зэргээр анхаарлыг нь удирдан
чиглүүлэнэ.

7.  Хүүхдийг нялх үед эхний саруудад эх болон
ойр дотны хүмүүсийн сэтгэл хөдлөлийн
харилцаа гол нөлөө үзүүлдэг. Харин энэ насны
сүүлчийн саруудад томчуудаас хандаж буй
харилцаа нь ажил хэргийн шинжтэй
тоглоомоор хүүхэдтэйгээ тоглох нь чухал
болно.
Балчир насны хүүхдийн анхаарлын онцлог.
Энэ насны хүүхэд өөрийн анхаарлаа зориудаар
төвлөрүүлэх чадварт аажмаар суралцана.

8. Өөрөөр хэлбэл үг яриа болон бусад ямар нэгэн
зүйлийг анхаарлаа төвлөрүүлэх хэрэгсэл болгон
ашиглаж сурна гэсэн үг. Том хүмүүс эхлээд
хүүхдийн анхаарлыг үгийн тусламжтайгаар орчны
юмс үзэгдэл дээр төвлөрүүлнэ. Үг тоглоом
наадгай бодит юмс хүүхдийн анхаарллыг
чиглүүлэгч , хэрэгсэл болдог. Дараа нь хүүхэд
энэхүү хэрэгслийг өөрөө хариуцана. Балчир
насны хүүхдийн анхаарал нь тогтворгүй
тодорхойгүй байдаг. Ж: Хүүхэд нэг шинэ тоглоом
хармагц гартаа барьж байснаа хаячихаад өөр нэг
зүйл рү зүтгэнэ.

9. Балчир насны хүүхдийн анхаарлын хөгжил.
2.1 нас Адгалалт
2.5 нас Үг дуурайж хэлэх, хүний ярианд анхаарлаа
хандуулна. Дуурайх оролдлого нэмэгдэнэ.
2.6 нас Нэг зүйлийг барьж хүрт эж түүнтэй харьцаж, ямар
нэг үйлдэл хийнэ. Энэ нь анхааралтөвлөрч
байгаагийн илрэл юм.
3 нас. Хүүхэд өөртөө гаднаас үйлдэл үзүүлсэн зүйл дээр
анхаарлаа чиглүүлж төвлөрүүлээд зогсохгүй,
өөрөө ямар нэг зүйлийг эрж хайж олоод түүн
дээрээ анхаарлаа төвлөрүүлнаарал төвлөрөлт
хадгалалт явагддаг. э. Энэ үед хүүхдийн анхаарал
төвлөрөлт хадгалалт явагддаг.

10. Дээрхи насны хүүхдийн анхаарлыг юмсын онцгой
шинж, юуны түрүүнд уг нөлөөлж байгаа зүйлийн
зориулалт, түүнийг ашиглах арга барил татаж
эхэлнэ. Хүүхдүүд асуултууд тавьж түүндээ
хариулт авахыг хүсдэг. Балчир насны хүүхэд
үгийн тусламжтайгаар өөрийн сонирхсон зүйл
дээр бусдын анхаарлыг төвлөрүүлдэг. Тэр
сонирхсон зүйл нь тэдний анхаарлыг хөгжүүлэх
объект болж чадна. Мөн балчир насны хүүхэд
аливаа нэг зүйлийг харьцангуй тогтвортой хийх
тохиолдол бий.Оросын нэрт сэтгэл судлаач
С.Рубинштейн хүүхэд сонирхол татсан зугаатай
зүйлийг хийх дуртай.

11. Ж:Хаалга нээж хаахыг 20-40 удаа давтаж хийх
чадвартай байдаг. Энэ нь бага насны хүүхэд сэтгэл
хөдөлгөсөн зугаатай зүйл дээр анхаарлаа харьцангуй
удаан төлөрүүлж буйг илэрхийлж байна. гурван
насанд хүүхдийн анхаарал балчир насны хэлбэрээ
хадгалсан хэвээрээ байна.Хүүхэд хүрээлэн буй
орчныхоо юмсыг анхаарна. Үүний үндсэн дээр тэдний
зориудын анхаарал хөгжинө.
СӨНХ-ийн анхаарлын онцлог: СӨНХ ийн
анхаарлын гол ахиц бол зориудын анхаарал
төлөвшиж эхэлдэг явдал.Анхаарлын энэ хэлбэр
хөгжснөөр хүүхэд сэтгэц ухамсараа тодорхой юмс
үзэгдэлд чиглүүлэх боломжтой болно. Хүүхдийн
анхаарлын багтаамжийг хөгжүүлэхэд томчууд болон
үе тэнгийнхний үг яриа онцгой үүргийг гүйцэтгэнэ.

12. СӨН аас эхлэн хүүхэд хүний хэлсэн үг
сургаалаиар өөрийн үйл ажиллагааг
зохицуулж,орчинтойгоо харилцан
үүнийгбаримжаалан амьдрах чадвартай болж
эхэлнэ. Аажмаар хүүхдийн анхаарал нь тдний
хэрэгцээг хангасан цочроогчдод татагдах аж.
Хүүхдийн анхаарлын багтаамжийг хөгжүүлэхэд
юмс үзэгдлийн шинж чанарыг жишин харьцуулах
үйлдэл чухал ач холбогдолтой. 4-6 насны
хүүхдийн анхаарлын багтаамж бүрэн хөгжиж
чадаагүй байдаг ажээ. Хүүхдийн анхаарлын
тогтворшилтын хугацааг судалсан судалгаа

13. АНУ,Бейрлинхээр
нас Тоглоом үргэлжлэх хамгийн их
хугацаа |минутаар|
Нас ахих
тусам
тогтвошилт
сайжирсан
6 сар 1 нас 14.5
2 нас 21.1
3 нас 27

14.  Хүүхдийн нас ахих тусам анхаарлын
тогтворшилт сайжирч байгаагийн шалтгаан нь :
 Хүүхдийн мэдэрлийн эсийн ажиллах чадвар
дээшилж урт хугацааны ачааллыг даах
 Оюун ухааны зарим нэг үйлийг гүйцэтгэхэд
мэдэрлийн эсийн ядаргаа буурч байгаатай
холбоотой юм. Хүүхдийн анхаарлын
тогтворшилтод тэдний хувийн онцлог,
|темперамент зан төлөв, хөгжлийн түвшин|
зайлшгүй нөлөөлдөгийг дээр дурдсан. Үүнээс
үүдэн хүүхэд бүрийн анхаарлын тогтворшилт
харилцан адилгүй, түвшинд хөгжсөн байна.

15. Гэхдээ СӨН сургуулийн бага насны үед хүүхэд
анхаарлаа удирдах чадвар сул байдаг ажээ.
Хүүхдийн анхаарлын төвлөрөлтийг Бейрль 10
минут тоглох хугацаандаа хүүхэд тоглоомоосоо
хичнээн удаа хөндийрсөн бэ? Гэдгийг судалсан.
 3 нас 3,7 удаа
 4 нас 2,6 удаа
 5 нас 1,6 удаа
 6 нас 1.1 удаа Дээрхи судалгаанаас үзввэл 5-6
настай хүүхдийн анхаарлын сариналт 3 настай
хүүхдийнхээс 2-3 дахин бага байна.

16.  Харин4-6 настай үед хүүхдийн анхаарлын
тогтворшилт нилээд сайжирч байгаа нь
харагдана. Энэ насны хүүхэд хэд хэдэн
үйлдлийг зэрэг гүйцэтгэх чадвар сул байгаа нь
тэдний анхаарлаа хувиарлах чадвар сул
хөгжсөнтэй холбоотой.
 Хүүхдийн анхаарлыг хөгжүүлэх аргууд:
Хүүхдийн ойр орчимд байгаа насанд хүрэгчид нь
тэдний анхаарлын хөгжил ая таатай байх эх
сурвалж нь болоод зогсохгүй тэдний хэрэгцээ
сонирхол нийцсэн биет эд юмсыг авч өгч түүнтэй
харилцах харилцааг идэвхтэй боловсронгуй
болгоход чиглүүлнэ.

17. Нярай нялх хүүхдийн анхаарал хөгжих үйл явц
ыг сайжруулахын тулд эцэг эх асран
хамгаалагчид дараах зүйлийг хийвэл зохино.
 Шинэ соргог сонирхолтой дуу авиа сонгосон
байх
 Ийм дуу авиагаар орчин тойрныг дүүргэж байх.
 Дуудлж, түүнд үлгэр ярьж шинэ хөгжим
сонсгож, хайрлаж, харьцаж байх
 Хүүхдийн эргэн тойронд геометрийн дүрстэй
хурц тод өнгөтэй бие биеэсээ ялгарсан хурц
тод өнгөтэй эд юмс байлгах

18. Нярай хүүхэд хөдөлгөөнтэй биетийг их
сонирхоно. Хүүхдийн нүүрнээс 25 м орчим зайд
өнгийн тоглоом янз бүрийн хэлбэр дүрсийг
байрлуулж тавь. Хүүхэд эхлээд үйлдлийн хариуд
гар хөлийн замбараагүй хөдөлгөөн хийх боловч
яваандаа дагуулж харах чадвартай болно.
Хүүхдийн дээр нь өлгөсөн шаржигнадаг
тоглоомыг ойр ойрхон сольж байх хэрэгтэй.
Тоглоомыг сольсноор түүнийг сонирхох шинэ
сэтгэгдэл төрж, улмаар хүүхдийн идэвх өрнөх
болно.
 Хүүхдэд дуу дуулж өгөхдөө алга ташуулаарай.

19.  Дуртай бүүвэйн дууных нь үгийг тод хэлэн
дуулж өгөөрэй
 Дарах базах чимхэх янз бүрийн дуу авиа, гаргах
зэрэг хөдөлгөөн дэмжих тоглоомоор
тоглуулаарай.
Балчир насны үед хүүхэд биет юмстай харилцан
үйлдэл хийх аргыг идэвхтэйгээр эзэмшдэг. Энэ
насны хүүхдүүд бие даан тодорхой зүг чиглэлд
явж, тодорхой нэг газар очиж юмсыг барьж
эргүүлж, тойруулан үзэж хаях шидэх зэргээр эд
юмстай харьцах үйлдэл хийнэ. Тиймээс:
 Хүүхдийг чөлөөтэй хүрч очиж эд юмстай
харьцах орчин нөхцлөөр хангах

20.  Тэрхүү орчин аюулгүй, эрүүл ахуйн шаардлага
хангасан байх
 Хүүхэд эдэ юмсын тухай асууж, сонирхоход нь
заавал харилцан ярилцаж байгаарай.
Энэ бүхэн хүүхдийн танин мэдэхүйн үйл
явц,ялангуйяа анхаарлын хөгжлийн
тусламжтайгаар явагддаг гэдгийг санаарай.
Хэрэв томчууд энэ насны хүүхдийг биет юмс тоглоомоор тоглох
нөхцлийг сайн бүрдүүлж, өгч байвал энэ насны сүүлчээр зарим
ахуйн хэрэглэгээний энгийн юмс , тоглоом наадгайг ашиглан түүний
зориулалтаар тоглодог болно. Түүнчлэн танил юмсыг өөр зүйлд
орлуулан хэрэглэх чадвартай болж эхэлнэ. Хэрэв хүүхэд өөрийн
хэрэглэдэг танил юмсыг өөрийн өөр зүйлд орлуулж тогло байгаа
нь ажиглагдвал үйл ажиллагааны шинэ хэлбэр болох сэдэвт
тоглоомоор тоглох үйл явцын эхлэл юм.

21. Хүүхэд балчир наснаас эхлэн цэцэрлэгт явж
эхэлмэгц тэдний анхаарлын хөгжил шууд урагш
ахихгүүй, харин сургалт хүүхдийн оюуны хөгжилд
мэдэгдэхүйцнөлөөлж, эхэлсэн тэр үед ахиц гарна.
Ямар хэмжээний өөрчлөлт гарах нь сургалтын явц
үр дүнтэй холбоотой. Хүүхдийн сонирхолын
төлөвшилд системтэй шаргуу ямар нэг зүйлийг
хийж,бүтээх чадвар нь анхаарлын хөгжилд
шийдвэрлэх үүрэгтэй. Багшийн удирдан зохион
байгуулж байгаа үйл ажиллагаа сонирхолтой байх
нь анхаарлын хөгжилд сайнаар нөлөөлдөг хэдий ч
сонирхол сэтгэлийн хөдөлгөөн нь өнгөц байж
болохгүй. Тухаййн хийж бүтээж байгаа зүйлийн
гол утга агуулгатай холбоогүй, өнгөц хошигнол,

22.  Хоосон яриа нь хүүхдийн анхаарлыг гол
зүйлээс хөндийрүүлэн саринуулдаг байна.
Иймд СХҮЯ-д зориудын биш анхаарал дээр
тулгуурлан зориудын анхааралыг хөгжүүлж
чаддаг байх нь чухал. Хүүхдийн анхааралыг
өрнүүлэхийн тулд шинэ ба хуучин, тодорхой ба
тодорхойгүй, сонирхолтой зүйлүүдийг хооронд
нь холбож өгөх, хийж буй үйл үйлдэл, үйл
ажиллагааны логик, утга дарааллыг тодорхой
илэрхийлэх, тэдний анхаарлыг татахуйц хүчтэй
сонирхолтой хэмжээнд асуудлыг дэвшүүлэн
тавьж өөрсдөөр нь шийдвэрлүүлэх зэрэг олон
аргуудддыг хэрэглэх нь анхаарлын хөгжилд ач
холбогдолтой.

23.  Ялангуйяа СӨН-ны хүүхдийн хувьд сэдэвт
болон дүрд хувиран тоглохоос гадна дүрэмтэй
тоглоом хүүхэлдэйг ашиглан өөрөө найруулан
тоглох, дүрд хувиран жүжиглэх зэргээр тоглох
нь тэдний анхаарлын хөгжилд чухал нөлөөтэй.
Энэ үйл явц нь угтаа хүүхдийг сургуульд
бэлтгэж байгаа юм. Анхаарал нь хүүхдийн
сэтгэцийн бусад үйл явцтай ялангуйяа бие
хүний хандлага асуудлыг шийдвэрлэх чадвар
төлөвшилтэй нягт уялдаатай явагддаг учраас
тусгайлан авч үзэж буй нь харьцангуй юм.

24. Дараах асуултуудад хариулах:
1. Хүний бүтээлч үйл ажиллагаанд анхаарлын
гүйцэтгэх үүрэг эзлэх байр суурь
2. Нялх насны хүүхдийн анхаарлын хөгжилд
нөлөөлөх хүчин зүйлийг тодорхойлоно уу.
3. Балчир насны хүүхдийн анхааралллллын
төвлөрөлд хэл яриа хэрхэн нөлөөлөх вэ?
4. СӨНХ-дэд сэдэвт тоглоом анхааралын
хөгжилд нь эерэг нөлөө үзүүлдэгийн учир юу
вэ?

25. АНХААРАЛ ТАВЬСАНД
БАЯРЛАЛАА