Your SlideShare is downloading. ×
  • Like
Airdetectiveshandbook
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×

Now you can save presentations on your phone or tablet

Available for both IPhone and Android

Text the download link to your phone

Standard text messaging rates apply

Airdetectiveshandbook

  • 33,922 views
Published

//พอดีต้องการแบบโชว์ใน wordpress ได้น่ะครับ …

//พอดีต้องการแบบโชว์ใน wordpress ได้น่ะครับ

คู่มือทำความรู้จัก สำรวจ และจำแนกชนิดไลเคนเพื่อประเมินคุณภาพอากาศในเขตกรุงเทพมหานครและบริเวณใกล้เคียง

http://www.greenworld.or.th/environment
/wind/guideline

Published in Education
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Be the first to comment
No Downloads

Views

Total Views
33,922
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
6

Actions

Shares
Downloads
24
Comments
0
Likes
1

Embeds 0

No embeds

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
    No notes for slide

Transcript

  • 1. คูมือฉบับทดสอบ นักสืบสายลม สํารวจไลเคนกรุงเทพใครเคยสังเกตเห็นดวงดางสีตาง ๆ บนตนไมกันบางไหม ดูเผิน ๆ อาจดูเหมือนตนไมเปนกลากเกลื้อน แตถาเราเขาไปดูใกลๆ เอาแวนขยายสอง เราจะพบโลกมหัศจรรยอีกโลกหนึ่ง มันเปนโลกของไลเคน (lichen)สิ่งมีชวิตดึกดําบรรพที่มความสัมพันธลึกซึ้งกับชีวตเรา เพราะพวกมันสามารถบอกใหเรารูไดวาคุณภาพ ี ี ิอากาศที่เราหายใจอยูนั้นเปนอยางไร ขาดอาหาร 3 อาทิตยตาย ขาดน้ํา 3 วันตาย แตขาดอากาศ 3 นาทีตาย มาเปน “นักสืบสายลม” ผูสํารวจไลเคนเพื่อตรวจสอบมลภาวะอากาศกันดีกวา ไลเคนคืออะไรไลเคนเปนสิ่งมีชีวิตสองกลุม ไดแก ราและสาหราย เขามาอยูรวมเปนหุนสวนพึ่งพาอาศัยกัน โดยเสนใยราจะ สานทอหุมหอเซลลสาหรายปกปองไมใหแหงหรือเปนอันตรายเปนการสรางบานใหสาหรายอยู ทางฝายสาหรายก็ สาหรายสังเคราะหแสงปรุงอาหารใหรา เปนการจายคาบานตอบแทน ราพบไลเคนไดที่ไหนเราเห็นไลเคนขึ้นตามตนไม แตมันไมใชกาฝากเพราะมันสังเคราะหแสงปรุงอาหารไดเอง มันเพียงอาศัยผิวไมเปนที่ยึดเกาะเฉยๆ และสามารถอาศัยเกาะวัตถุอื่นๆ ขึ้นไดดวย ตังแต กอนหิน กําแพง ้ ภาพตัดขวางผาเขาไปดูขางในไลเคนกระเบื้องหลังคาบาน ไปจนถึงพื้นถนน การเอื้อประโยชนรวมกันระหวางราและสาหราย ทําใหไลเคนสามารถขึ้นกระจายไปทั่วโลก และสามารถทนภูมิอากาศโหดๆ ไดดีกวาตนไมตนหญาเสียอีก เราจึงพบไลเคนขึ้นไดตั้งแตตามโขดหินริมทะเลแนวคลื่นกระเซ็น สูงขึ้นไปถึงเขาหิมะ จากแนวเสนศูนยสูตรไปถึงชายขอบขัวโลก และจากปาดิบเขตรอนชื้น ้ไปถึงทะเลทราย ไลเคนใชตรวจสอบคุณภาพอากาศไดอยางไรไลเคนขึ้นไดในทุกระบบนิเวศที่พืชขึ้นได เพราะไลเคนตองการแสง ความชื้น และปจจัยดํารงชีวิตอื่นๆ ไมตางไปจากพืช แตสิ่งหนึ่งที่ไลเคนทําไมไดเหมือนพืช คือ ทนมลภาวะอากาศคูมือนักสืบสายลมฉบับทดสอบ 1 มูลนิธิโลกสีเขียว
  • 2. ในขณะที่ผวใบของพืชจะมีลกษณะคลายขี้ผึ้งเคลือบอยู ผิวของไลเคนเปนเพียงเสนใยราสานกันแนนๆ ิ ัเทานั้น มันซับความชื้นและแรธาตุอาหารผานผิวเสนใยรานี้เขามาโดยตรง มลพิษในอากาศจึงสามารถเขาไปสะสมในไลเคนไดงาย และทําลายคลอโรฟลลของสาหราย ทําใหไลเคนสุขภาพไมดี หนักเขาก็ถึงกับตาย อยางไรก็ตาม แมวาไลเคนสวนใหญจะออนไหวตอมลพิษ แตก็มีหลายชนิดที่ทนทานไดบาง และบาง ชนิดทนทานไดดีมาก ความสามารถในการทนทานมลพิษในระดับตางกันของไลเคนชนิดตางๆ ทําใหเราสามารถใชไลเคนตรวจสอบระดับมลภาวะได ออนไหว ออนไหวมาก ทนทานสูง ทนทาน ชอบอากาศดี ชอบอากาศบริสุทธิ์ขอดี-ขอจํากัดของการใชไลเคนตรวจคุณภาพอากาศปจจุบัน หลายประเทศในยุโรปออกกฎระเบียบใหใชไลเคนตรวจสอบคุณภาพอากาศควบคูไปกับการใชเครื่องดักวัดอากาศ เพราะแตละวิธีมีจุดออนจุดแข็งตางกัน จึงสามารถเสริมกันไดดีขอดี• ผลกระทบของมลภาวะตอไลเคนปรากฏอยูนาน จึงแสดงใหเห็นสภาพอากาศโดยรวมในบริเวณนั้น แม กิจกรรมที่สรางมลภาวะจะไมไดเกิดขึ้นอยูในขณะที่สํารวจก็ตาม• เพราะไลเคนออนไหวตอมลพิษมากกวามนุษย การหายตัวของไลเคนจึงเปนการเตือนภัยลวงหนา กอนจะ เกิดเปนปญหารุนแรง• ราคาถูก เพราะอาศัยการสังเกตเทานั้น จึงสามารถมีจุดตรวจสอบไดมากกวาการใชเครื่องดักวัดอากาศ ให ภาพสภาพอากาศในพื้นที่ไดละเอียด• ใชสื่อสารกับสังคมไดดี เพราะคนทั่วไปสามารถเรียนรูที่จะเชื่อมโยงกับการปรากฏตัวหรือหายไปของไล เคนไดไมยาก มันเปนสิ่งมีชวตเชนเดียวกันกับคน จึงงายแกการเขาใจกวาคาหนวยวัดเคมี ีิขอจํากัด• ระบุประเภทของมลภาวะไมได แตใชดูไดคราวๆ เปนภาพรวม• ไมสามารถใหคามาตรฐานไดเหมือนหนวยวัดเคมี • อาศัยความรูความสามารถในการจําแนกชนิดพันธุ คูมือนักสืบสายลมฉบับทดสอบ 2 มูลนิธิโลกสีเขียว
  • 3. การสํารวจไลเคนเปนสิ่งที่ทกคนหัดทําได จึงเหมาะที่จะใชเฝาระวังทัวไป ถือเปนการตรวจสอบเบื้องตน ุ ่ที่ไหนพบปญหามาก ก็สามารถขอใหเจาหนาที่หรือผูเชี่ยวชาญมาตรวจสอบเพิ่มเติมตอไปรูจักมลภาวะอากาศลักษณะของมลภาวะอากาศเปลี่ยนแปลงไปตามเทคโนโลยีและกิจกรรมของมนุษย นักสืบจําเปนจะตองติดตามและคนควาเพิ่มเติม เพื่อเขาใจถึงผลกระทบของมลภาวะชนิดตางๆ ตอสุขภาพของเราและสิ่งแวดลอม มลพิษบางตัวเปนกาซเรือนกระจก และบางตัวทําใหเกิดฝนกรด เชน ไนโตรเจนออกไซด มลพิษสวนใหญเปนภัยตอระบบทางเดินหายใจมลภาวะเมือง• ควันเสียรถยนตกอใหเกิดมลภาวะหลายชนิด จะมากหรือนอยก็ขึ้นอยูกับองคประกอบและคุณภาพน้ํามัน ตลอดจน ประสิทธิภาพของเครื่องยนต เชน ซัลเฟอรไดออกไซด (ปจจุบันไมสูงมาก) คารบอนมอนอกไซด ไนโตรเจนออกไซด โอโซนผิวดิน และสารระเหยอินทรียหลายตัว ซึ่งเปนสารกอมะเร็ง ตลอดจนฝุนละอองขนาดเล็กที่เล็ดลอดเขาไปใน ถุงลมปอดได• ฝุนละอองขนาดเล็กจากถนนและการกอสรางมลภาวะอุตสาหกรรม• สรางมลภาวะหลากหลายชนิด ขึ้นอยูกับลักษณะอุตสาหกรรม ประเภทเชื้อเพลิงที่ใช วัตถุดิบที่ใชในการผลิต กระบวนการผลิต และมาตรการดูแลสิ่งแวดลอมมลภาวะเกษตร• ไนโตรเจนออกไซดและแอมโมเนียจากปุย• คารบอนไดออกไซดและฝุนละอองขนาดเล็กจากการเผาไรนา วิธีจําแนกพันธุไลเคนไลเคนมีขนาดเล็กและมีรายละเอียดหลายอยางที่ตองสังเกต มือใหมหัดดูไลเคนจึงอาจรูสึกวามันดูยากแยกแยะไมถก เพราะดูเหมือนกันไปหมด อยาดวนถอดใจ ใหเวลาตัวเองสักนิด เมื่อเริ่มคุนเคยกับ ูหนาตาไลเคนแลว นักสืบจะคนพบโลกกวางมหัศจรรยใบใหมผานหนาตางบานจิ๋ว คอยๆ ฝกดูไลเคน ทีละขั้นทีละตอน โดยใชแวนขยายชวย1. ใชไลเคนไหม ? กอนอื่น นักสืบตองดูวาสิ่งที่ดูอยูนั้นเปนไลเคน ไมใชรา ไมใชตะไคร และไมใชพชจิ๋วพวกมอส ื ตาวิเศษ แวนขยายคลองคอ กําลังขยาย 10 เทา อุปกรณคใจนักสืบ ูคูมือนักสืบสายลมฉบับทดสอบ 3 มูลนิธิโลกสีเขียว
  • 4. ตางจากราอยางไร ? ใชปลายเล็บขูดผิวเบาๆ ถาพบสีเขียวหรือสีเหลือง ซึ่งเปนเซลลสาหรายอยูขางใต แสดงวาเปนไลเคน ตางจากมอสและพืชจิวอืนๆ อยางไร ? ๋ ่ มอสและลิเวอรเวิรตเปนพืชใบเล็กๆ สีเขียวจัดใสๆ ใบมอสอาจเห็นเปนเสนหยิกๆ คลายพรม หรือมี ลักษณะเปนเกล็ดเล็กๆ ขึ้นซอนกันเปนระเบียบ ถาใชแวนขยายสองดูดีๆ จะเห็นเสนกลางใบ สวนใบลิ เวอรเวิรตอาจเรียงตัวคลายใบเฟนหรือเปนแผนหยักๆ หลายแผนขึ้นอยูดวยกันก็ได ถาสองดูดีๆ จะเห็น  เปนจุดๆ ทั่วๆ ใบ มอส ลิเวอรเวิรต ตางจากตะไครอยางไร ? ตะไครนําเปนสาหรายจําพวกหนึ่ง ชอบขึ้นบนตนไมหรือหินเปยกชื้น มักเห็นเปนเสนสายสีเขียว หรือ ้ เขียวเขมเกือบดํา2. เปนไลเคนจําพวกไหน? เมื่อรูแลววาเปนไลเคน ขั้นตอไปก็ดูลักษณะผืนไลเคน ซึ่งเราเรียกกันวา “แทลลัส” (thallus) แบงออก เปน สามจําพวกใหญๆ ไดแก พวกเปนดวงหรือเปนฝุนผง (crustose) ผืนไลเคนขึ้นติดแนนกับวัตถุท่เกาะเหมือนเปนเนื้อเดียวกัน เห็นเปนดวงดาง ี พวกใบ (foliose) ผืนไลเคนมีลกษณะเปนแผนใบ ั ยึดเกาะวัตถุดวยผิวดานลาง  สามารถลอกออกมาได แมจะเกาะติดแนนมากคูมือนักสืบสายลมฉบับทดสอบ 4 มูลนิธิโลกสีเขียว
  • 5. พวกเปนพุม หรือเปนเสนสาย (fructose) ตัวไลเคนมีลักษณะเปนพุม แตกกิ่งเล็กๆ ดูฟูๆ หรือเปนเครายาว มีโคนตนเล็กๆ เปนตัวยึดเกาะกับวัตถุ3. รายละเอียดอื่นๆ ของผืนไลเคน สังเกตลักษณะอื่นๆ ของผืนไลเคนตามที่คมือจําแนกพันธุแนะนําใหสังเกต เชน ดูวิธีเกาะกับวัตถุ วาเกาะ ู นาบติด หรือยกใบเผยอขึน ดูรูปรางของใบหรือวิธีแตกแขนงใบ บางชนิดมีรากเทียมหรือขนขอบใบคลาย ้ ขนตา ฯลฯ4. ดูโครงสรางสืบพันธุ ไลเคนสืบพันธุท้งโดยอาศัยเพศและไมอาศัยเพศ การสืบพันธุแบบไมอาศัยเพศใชวิธีแตกหนอ งอกขึ้นมา ั จากผืนไลเคน เห็นเปนชิ้นสวนชิ้นเล็กๆ ซึ่งจะหักหรือหลุดกระจายไปโตขึ้นที่อื่น สวนการสืบพันธุโดย อาศัยเพศ ไดแกการออกผลเพื่อปลอยสปอร เราใชการสังเกตโครงสรางสืบพันธุเหลานี้ประกอบการจําแนกพันธุไลเคน แตกหนอ อาจแตกหนอเปนแทงเล็กๆ บนผืนไลเคน หรือปริออกเปนผงแปง ซึ่งบางครั้งดูเปนฟองคลายขนมถวยฟู หรือดอกกะหล่ํา แตกหนอเปนแทง บางครั้งแตกกิ่ง บางครั้งแทงสั้นมาก แตกหนอเปนผงแปง ออกผล ผลของไลเคนมีรูปรางหนาตาหลากสีหลายแบบ สังเกตรายละเอียดตามที่คูมอจําแนกพันธุแนะนํา ื ผลลายเสน ระวัง ไลเคนพวกเปนดวงหลายชนิด ผลรูปภูเขาไฟ จําแนกไมไดถาไมเห็นผล หากไม ผลรูปถวยไวน แนใจ อยาดวนตัดสิน หวนกลับไปดู ผลรูปจานขนม กานยาว ที่เดิม บางชนิดเห็นผลไดชดกวาใน ั ฤดูฝนและฤดูหนาวทําอยางไรเมื่อเจอไลเคนชนิดอื่น ๆ ที่ไมมีในคูมือถายภาพเก็บไว ถามีไมบรรทัดวางเทียบขนาดไวดวยไดก็จะยิ่งดี บันทึกสถานที่และวันที่พบไวดวยคูมือนักสืบสายลมฉบับทดสอบ 5 มูลนิธิโลกสีเขียว
  • 6. การสํารวจไลเคนเพื่อตรวจสอบคุณภาพอากาศทําไดหลายวิธี วิธที่เราเสนอเปนการสํารวจเบื้องตน ซึงทุกคนสามารถทําไดโดยไมตองมีเครื่องมืออะไรเลย ี ่นอกจากสมุดบันทึกหรือแบบฟอรมสํารวจในหนา 8 สายวัดเย็บผายาว 150 ซม กับแวนขยายกําลังขยาย 10เทา แบบทีใชสองพระเครื่องเทานั้น ่วิธีสํารวจสํารวจชนิดพันธุไลเคนบนโคนตนไม จากระดับพื้นถึง 2 เมตรในบริเวณที่ สิ่งที่ตองบันทึกตองการสํารวจใหไดอยางนอย 10 ตน ถามีนักสืบหลายคน อาจแบงกลุม จากตนไม 10 ตนแยกยายกันสํารวจกลุมละ 2-3 ตน กาชองบนตารางสํารวจ (หนา 8) วาเจอไลเคนอะไรบนตนไมตนไหน บันทึกชือตนไมไวดวยถารูจัก อยาลืมจด ่ • ชนิดไลเคนบนตนไม จากวันที่ สถานทีและตําแหนงพิกัดที่สํารวจ ตลอดจนชื่อผูสํารวจดวย ่ ระดับพื้นดินถึง 2 เมตร ถาไมพบไลเคนขึ้นบนตนไมเลย บันทึกการไมพบไวดวย • ชื่อตนไม • เสนรอบวงตนไมในระดับการเลือกตนไม สูง 130 ซม (ระดับอก)นักสืบจะสํารวจไลเคนบนตนไมชนิดไหนก็ไดที่พบไลเคนขึ้น แตพยายามเลือกตนไมทพบทั่วไปในกรุงเทพ เพื่อใหเราสามารถเปรียบเทียบขอมูลไล ่ีเคนระหวางกลุมนักสืบไดดี เนื่องจากตนไมแตละชนิดแตละวัยมีลักษณะเปลือกและความเปนกรดดางแตกตางกัน ปจจัยเหลานี้มีอิทธิพลตอการพบไลเคน ตนไมท่เราพบไลเคนขึ้นมากในกรุงเทพ ไดแก ประดู นนทรี ขนุน ีมะมวง ปาลมขวด หมาก จําป พิกุล ลั่นทม คูน และพญาสัตบรรณ ถานักสืบหาตนไมพวกนี้ไมไดจริงๆ จึงคอยดูตนไมชนิดอื่น และบันทึกชื่อตนไมไว ถาไมรูจัก ใหถายรูปตน เปลือก ใบ และดอก/ผลถามีเพื่อสอบถามกับผูรูตอไป ระวัง!ถานักสืบบันทึกขอสังเกตอื่นๆ เกี่ยวกับไลเคนไดก็จะยิ่งดี เชน สังเกตปริมาณไลเคนวามาก (เกินพื้นที่กระดาษ A4) หรือนอย (ไมถง ¼ พื้นที่กระดาษ A4) และดูสุขภาพ/ ึ เลี่ยงตนไมที่มีไมค้ําความสมบูรณของไลเคน พวกนี้เปนตนไมที่เพิ่งยาย เขามาปลูกจากที่อื่น มักมีไลเคนจากชนบท เกาะติดอยู จึงไมสะทอน สภาพอากาศ ตายตรงกลาง ใบ/ผืนไลเคนฟอกขาว ในบริเวณที่สํารวจคูมือนักสืบสายลมฉบับทดสอบ 6 มูลนิธิโลกสีเขียว
  • 7. การประเมินคุณภาพอากาศพิจารณาสัดสวนกลุมไลเคนที่พบวาเจอกลุมใดมากแคไหน อากาศดี พบไลเคน “กลุมอากาศดี” ไดท่วไป ั อากาศพอใช พบไลเคน “กลุมทนทาน” มากที่สุด อากาศแย พบไลเคน “กลุมทนทานสูง” มากกวากลุมอื่น  อากาศแยมาก พบเฉพาะแตไลเคน “กลุมทนทานสูง” การไมพบไลเคนเลย อาจแสดงถึงปญหามลภาวะอากาศรุนแรงมาก แตก็อาจเกิดจากสาเหตุอ่นไดดวย ควรสืบคนเพิ่มเติม ื สาเหตุการไมพบไลเคน อาจเปนเพราะ... • เปลือกตนไมไมเหมาะสมตอการเจริญเติบโตของไลเคน เชน เปลือกลอน เปนกรด/ดางสูง • บริเวณนั้นอาจมีแสงหรือปจจัยอื่นที่ไลเคนตองการไมพอ • ถูกรบกวน เชน มีการเผาไฟ หรือใชยาฆาวัชพืชยาฆาแมลงมาก • มีประวัติมลภาวะอากาศมายาวนาน แมคุณภาพอากาศจะดีขึ้นในปจจุบัน แตแหลงพันธุกรรม ไลเคนในทองถิ่นถูกทําลายไป ตองใชเวลานานในการฟนฟู นักสืบคิดถึงสาเหตุอะไรอื่นไดอีกบาง ?เฝาระวังระยะยาวตัดกรอบรูปทําจากฟวเจอรบอรด ใหกรอบดานในมีขนาด A4 วางทาบบนตนไมแลวถายรูป ทําเครื่องหมายเล็กๆ บนตนไมตรงหัวมุมกรอบรูปใหรตําแหนงที่ทาบกรอบไว บันทึกภาพตรงจุดเดิมเปนระยะๆ อยางนอย ูทุกป เพื่อสังเกตการเปลี่ยนแปลง เจาะรูผูกเชือกริมกรอบ เพื่อมัดติดกับตนไมคูมือนักสืบสายลมฉบับทดสอบ 7 มูลนิธิโลกสีเขียว
  • 8. แบบสํารวจนักสืบสายลมสถานที่สํารวจ .................................. ตําแหนงพิกัด …................................... (GPS หรือ Google Earth)แหลงมลภาวะ................................................................ ระยะหางจากแหลงมลภาวะ ..............................ขอสังเกตอื่นๆ ............................................................................ แนบแผนที่และระบุบริเวณสํารวจชื่อนักสืบสายลม .................................... โทร......................... อีเมล....................... วันที่ .......................ตารางบันทึกการพบไลเคน ไลเคน กลุมทนทานสูง กลุมทนทาน กลุมอากาศดี ตนไม หัตถทศกัณฑกุมน้ําแข็ง สาวนอยกระโปรงบาน พริกไทยรอยเม็ด ผักกาดหนอฟอง ผักกาดหนอแทง ไหทองโรยขมิ้น ลายเสนผลรวม ธิดามะกอกดํา กลุมโดรายากิ ไฝพระอินทร รอบวง (ซม) สิวหัวชางจิ๋ว รอยเหรียญ แปงมณโฑ หลังตุกแก ลายเสน ริ้วแพร รอยรู ตนที่ ชื่อตนไม 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 รวมจํานวนตนไมที่พบชนิดไลเคน รวมจํานวนกลุมไลเคน กลุมทนทานสูง กลุมทนทาน กลุมอากาศดีตนไมที่ควรสํารวจตนไมที่พบไลเคนขึ้น โดยเฉพาะ ประดู นนทรี ขนุน มะมวง ปาลมขวด หมาก จําป พิกุล ลั่นทม คูนพญาสัตบรรณ หางนกอยู ขนาดรอบวง 50 ซม.ขึ้นไป (วัดระดับอก หรือระดับสูง 130 ซม.)การประเมินคุณภาพอากาศ อากาศดี พบไลเคน “กลุมอากาศดี” ไดท่วไป ั อากาศพอใช พบไลเคน “กลุมทนทาน” มากที่สุด อากาศแย พบไลเคน “กลุมทนทานสูง” มากกวากลุมอื่น  อากาศแยมาก พบเฉพาะแตไลเคน “กลุมทนทานสูง” อาจมีปญหามลภาวะอากาศรุนแรงมาก หากไมพบไลเคนเลย แตก็อาจเกิดจากสาเหตุอื่น  ควรสืบคนเพิมเติม ่คูมือนักสืบสายลมฉบับทดสอบ 8 มูลนิธิโลกสีเขียว
  • 9. ตัวอยาง1. กาชนิดไลเคนที่พบบนตนไมแตละตน แลวดูวาพบไลเคนแตละกลุมบอยแคไหน ถาไมแนใจก็นบดูได ั ไลเคน กลุมทนทานสูง กลุมทนทาน กลุมอากาศดี หัตถทศกัณฑกุมน้ําแข็ง สาวนอยกระโปรงบาน พริกไทยรอยเม็ด ผักกาดหนอฟอง ผักกาดหนอแทง ไหทองโรยขมิน ลายเสนผลรวม ธิดามะกอกดํา ้ กลุมโดรายากิ ไฝพระอินทร สิวหัวชางจิ๋ว รอยเหรียญ แปงมณโฑ หลังตุกแก ลายเสน ริ้วแพร รอยรู ตนไม รอบวง (ซม) ตนไม 10 ปาลมขวด (92 ซม) X X X X X ตนไม 9 นนทรี (108 ซม) X X ตนไม 8 พิกุล (70 ซม) X X X X ตนไม 7 มะมวง (116 ซม) X X X X ตนไม 6 นนทรี (120 ซม) X X ตนไม 5 ลั่นทม (56 ซม) X X X X ตนไม 4 ประดู (94 ซม) X X X X X ตนไม 3 ขนุน (60 ซม) X X X X X X ตนไม 2 พิกุล (88 ซม) X X X X ตนไม 1 ประดู (75 ซม) X X X X รวมจํานวนตนไมที่พบชนิดไลเคน 4 6 8 7 3 4 2 2 1 2 1 รวมจํานวนกลุมไลเคน 25 15 กลุมทนทานสูง กลุมทนทาน กลุมอากาศดี2. ถาอยากเห็นภาพที่ชัดขึ้น ลองใสแรงดึงดูดโลกลงไปในตาราง! ใหกากบาททีทําไวตกลงมากองซอนกัน ่เปนแถวตรงๆ ภาพที่ไดก็คือกราฟสังคมไลเคน พิจารณาดูวามันปดไปทางไหน ทางดานอากาศดี หรือทางกลุมทนมลภาวะ ใชเกณฑการประเมินคุณภาพอากาศที่ใหไวประกอบการตัดสินใจ ไลเคน กลุมทนทานสูง กลุมทนทาน กลุมอากาศดี หัตถทศกัณฑกุมน้ําแข็ง สาวนอยกระโปรงบาน พริกไทยรอยเม็ด ผักกาดหนอฟอง ผักกาดหนอแทง ไหทองโรยขมิน ลายเสนผลรวม ธิดามะกอกดํา ้ กลุมโดรายากิ ไฝพระอินทร สิวหัวชางจิ๋ว รอยเหรียญ แปงมณโฑ หลังตุกแก ลายเสน ริ้วแพร รอยรู ตนไม รอบวง (ซม) ตนไม 10 ปาลมขวด (92 ซม) ตนไม 9 นนทรี (108 ซม) ตนไม 8 พิกุล (70 ซม) X ตนไม 7 มะมวง (116 ซม) X X ตนไม 6 นนทรี (120 ซม) X X X ตนไม 5 ลั่นทม (56 ซม) X X X ตนไม 4 ประดู (94 ซม) X X X X X ตนไม 3 ขนุน (60 ซม) X X X X X X ตนไม 2 พิกุล (88 ซม) X X X X X X X X X ตนไม 1 ประดู (75 ซม) X X X X X X X X X X X รวมจํานวนตนไมที่พบชนิดไลเคน 4 6 8 7 3 4 2 2 1 2 1 รวมจํานวนกลุมไลเคน 25 15 กลุมทนทานสูง กลุมทนทาน กลุมอากาศดีคูมือนักสืบสายลมฉบับทดสอบ 9 มูลนิธิโลกสีเขียว
  • 10. ไลเคนในกรุงเทพ นักชีววิทยาสํารวจพบไลเคนในเขตกทม.ประมาณ 30 ชนิด แตเราคัดมา 17 ชนิดหรือสกุล ที่สามารถพบได ทั่วไปในกรุงเทพฯ และ/หรือตามที่ราบลุมแถบนี้ โดยแบงกลุมตามความสามารถในการทนมลภาวะอากาศ  แตละกลุมมีสตางกันกํากับเปนสัญญลักษณ ี สัญลักษณ นอกจากรูปรางหนาตา มุมมองตาเปลา กลุมทนทานสูง และสีของไลเคนแลว กลุมทนทาน ใหสังเกตขนาดของสวนตางๆ ซม ตองใชแวนขยายดู กลุมอากาศดี โดยเทียบกับ “บรรทัดมดแดง” จากภาพและคําอธิบายในหนานี้ นักสืบคิดวาไลเคนทีพบคลายไลเคนกลุมไหน เปดไป ่เริ่มตนตรงนี้! ดูไลเคนในเลขหนาที่กากับไว แลวสังเกตรายละเอียดของลักษณะเดนตามคําแนะนําใหดี ํ กอนตัดสินใจวาเปนไลเคนอะไร ผืนไลเคนเปนใบ หนา 14 หนา 15 ใบใหญ ยกลอย ใบเล็ก เกาะติดนาบแนน ไมเกาะนาบ หนา 19 หนา 12,13 ผลเปนรองหยัก หนา 14ผลเปนลายเสน ใบเล็ก ปลายใบเผยอ หนา 18 ผลสีเขียว หนา 15 หนา 18 หนา 12 หนา 14 หนา 12 หนา 16 ผืนไลเคนเปนดวง/ผง ผลสีน้ําตาล หนา 15 ผงแปงเขียวเหลือง หนา 11 หนา 16 หนา 17 ผลกลมสีดํา ผลมีหลายรู หนา 11 ผลสีเหลือง หนา 17 คูมือนักสืบสายลมฉบับทดสอบ 10 มูลนิธิโลกสีเขียว
  • 11. กลุมทนทานสูง ผลดําดาน กลมนูน 1 ซมไฝพระอินทร ผืนไลเคนเขียวAmandinea extunata แตกหนอเปนผงแปงวงศ Physciaceae ขยุกขยุยลักษณะเดน• ไลเคนประเภทดวง/ผง สีเขียวขี้มา ผืนไลเคนแตก เปนรองรางแห• มักแตกหนอเปนผงแปง ทําใหผิวแลดูขยุกขยุย• ผลกลมนูนสีดําดาน ดูเหมือนแปะลงบนผืนไลเคน (ไมฝงจมอยางผลสิวหัวชางจิ๋ว)การกระจายพบมากในเมือง แมแตริมถนนใหญ และแหลงมลภาวะอื่นๆ รวมถึงพื้นที่เกษตรที่ใชปยมาก ุ 1 ซม ระวังสับสนกับไหทอง! รอยรู หนึ่งผล-หลายรูรอยรูTrypethelium eluteriaeวงศ Trypetheliaceae ไหทอง หนึ่งผล-หนึ่งรูลักษณะเดน• ไลเคนประเภทดวง/ผง สีเขียว ผิวเรียบมัน แตบางครั้งอาจดูยับยน• ผลหลายผลเชื่อมรวมเปนกลุมสีเหลือง จึงเห็นผลหนึ่งกลุมมีรูสปอรหลายรูการกระจายพบไดทั่วไปทั้งในและนอกเมือง แมแตริมถนนใหญ แตผิวมักฟอกขาวหรือมีสภาพหงิกยน และผลออกน้ําตาลเขมหรือดําคล้ําในที่ที่มีมลภาวะ พบขึ้นมากตามตนนนทรีในเขต กทม.คูมือนักสืบสายลมฉบับทดสอบ 11 มูลนิธิโลกสีเขียว
  • 12. สังเกต! ปลายใบมีฝา/ผลึกสีขาว 1 ซม คลายเกล็ดน้ําแข็ง ปลายใบมักเกยซอนกันหัตถทศกัณฑกุมน้ําแข็งPyxine cocoesวงศ Physciaceaeลักษณะเดน แตกหนอเปนผงแปง ตามขอบแขนงใบ• ไลเคนประเภทใบ ผืนใบสีเขียวเทา หรือเทาซีด ขึ้นติดนาบแนนบนวัตถุที่เกาะ• ปลายแผนใบมักเกยซอนทับกัน และมีลักษณะคลายฝาสีขาวหรือผลึกเกล็ดน้ําแข็งเกาะอยู แนใจไหม ? เช็คความแตกตางกับ• แตกหนอเปนผงแปงตามขอบแขนงใบ ริ้วแพร หรือยัง ?• ผลเปนเม็ดแบน กลม สีดํา แตไมคอยพบออกผลการกระจาย ดูหนา 13พบไดทั่วไปทั้งในและนอกเมือง แมแตริมถนนใหญ และขึ้นเยอะมากในพื้นที่เกษตรที่มีการใชปุยมาก ริมแผนใบมักฟอกขาวในที่ท่มมลภาวะ ในเขตกทม.ไมพบออกผล ี ี 1 ซมสิวหัวชางจิ๋วAnthracothecium ผล กลมนูน กึ่งฝงจม กึ่งโผลวงศ Pyrenulaceae เห็นรูสปอรตรงกลางลักษณะเดน• ไลเคนประเภทดวง/ผง แผนสีขาวเทา แตกระแหงเปนรองรางแห• ผลกลมนูนผุดขึ้นมาคลายภูเขาไฟ กึ่งจมกึ่งโผล ขนาดเล็กมาก สีน้ําตาลเขม หรือดํา เห็นรูสปอรตรงกลางไดชัดการกระจายพบไดทั่วไปทั้งในและนอกเมือง แตสิวหัวชางชนิดที่มีผลขนาดใหญมักพบในที่อากาศดี โดยเฉพาะในปาดิบคูมือนักสืบสายลมฉบับทดสอบ 12 มูลนิธิโลกสีเขียว
  • 13. กลุมทนทานสังเกต! ปลายใบเบียดกันแนน 1 ซม จนนูนเปนลอนๆ ริ้วแพร Dirinaria วงศ Physciaceae แนใจไหม ? เช็คความแตกตางกับ หัตถทศกัณฑฯ หรือยัง ? แตกหนอเปนกระจุกผงแปง ดูภาพขางลาง ดูคลายขนมถวยฟู บอกไดไหม ตัวไหนเปนตัวไหน ลักษณะเดน • ไลเคนประเภทใบ สีเขียวเทาหรือเขียวตองออน ขึ้นติดนาบแนนกับวัตถุที่เกาะ • แขนงใบเบียดกันแนน บีบนูนขึ้นเปนลอน ดูคลายผาแพรยับยน • แตกหนอเปนกระจุกผงแปงกลมๆ คลายขนมถวยฟู หรือดอกกะหล่ํา ริ้วแพร • ผลสีน้ําตาลหรือดํา มีขอบสีเดียวกับผืนไลเคน 1) กระจุกผงแปง แตไมพบสรางผลในกรุงเทพ เหมือนขนมถวยฟู การกระจาย 2) ใบเบียดเปนลอนนูน พบทั่วไป ทั้งในและนอกเมือง บางครั้งพบขึ้นใกลถนน หัตถทศกัณฑกมน้ําแข็ง ุ (หนา 12) 1) ผงแปงตามขอบแขนงใบ 2) ใบแผกางราบๆ คูมือนักสืบสายลมฉบับทดสอบ 13 มูลนิธิโลกสีเขียว
  • 14. ผลของไลเคนลายเสนตางๆ 1 ซม ที่พบในกรุงเทพฯลายเสนกลุม Graphidวงศ Graphidaceaeลักษณะเดน• ไลเคนประเภทดวง/ผง ผืนดวงมักเปน สีขาวเทา หรือเขียวมะกอก• ผลมีลักษณะเหมือนลายเสนสีดําหรือขาว ขอบผลยกเปนสัน ดูคลายริมฝปาก• บางชนิดออกผลติดกันเปนรูปแฉกหรือดาว บางชนิดที่พบในปาเรียงตัวคลายอักษรจีนการกระจายเปนกลุมใหญ มีมากมายหลายชนิด ขึ้นกระจายทั่วไป โดยเฉพาะในเขตรอน พบไดตั้งแตในปาตางๆ ถึงตามสวนในเมืองใหญ ความทนทานมลภาวะแตกตางตามชนิด หลายชนิดทนทานและพบไดบอยในกรุงเทพฯ โดยเฉพาะบนตนลั่นทม 1 ซม ชวงกําลังจะออกผล ผลสีเขียวรอยเหรียญLecanoraวงศ Lecanoraceaeลักษณะเดน ขอบผล ยกนูนสูง• ไลเคนประเภทดวง/ผง ผล กลมแบน สีเดียวกับผืนไลเคน สีน้ําตาล เปนปุมๆ คลายสายลูกปด ผืนไลเคนสีเขียวเทาหรือสีเทา• ผลกลมแบน สีน้ําตาลออน หรือสีเขียวออน มีขอบสีเดียวกับผืนไลเคน เปนปุมๆ เหมือนสายลูกปด และยกนูนสูงกวาตัว ผล จึงเห็นขอบไดชัดเจน ดูคลายเหรียญสิบบาท มักออกผลยุบยับเต็มผืนไลเคนการกระจายพบทั่วไปทั้งในเมืองและนอกเมือง ไมคอยพบผลสีเขียวในกรุงเทพฯคูมือนักสืบสายลมฉบับทดสอบ 14 มูลนิธิโลกสีเขียว
  • 15. 1 ซม ผล กลมแบน สีดํา ขอบผล สีเดียวกับธิดามะกอกดํา ผืนไลเคน ไมยกสูงRinodina ชัดเจน ตองดูดีๆวงศ Physciaceaeลักษณะเดน• ไลเคนประเภทดวง/ผง ผืนไลเคนสีเขียวมะกอก หรือเขียวขี้มา• ผลกลมแบน สีน้ําตาลเขมถึงสีดํา ขอบสีเดียวกับผืนไลเคน ไมยกนูนสูงขึ้นมากนัก จึงเห็นไมชัดเจนการกระจายพบทั่วไป แตเนื่องจากมีขนาดเล็กและสีกลมกลืนกับไลเคนอื่นๆ โดยเฉพาะเมื่อขึ้นอยูในดงไฝพระอินทร ทําใหมองขามไปไดงาย 1 ซม ผลเปนรองหยักหลังตุกแกArthoniaวงศ Arthoniaceaeลักษณะเดน ผลสีน้ําตาลออน• ไลเคนประเภทดวง/ผง ผืนสีขาวเทา มักมีรอยแตกระแหง ดูคลายนาแหง• ผลมีรูปรางไมแนนอน ที่พบในกรุงเทพมักมีลักษณะคลายรองหนองน้ําสีดํา น้ําตาล ถึงแดงเขม ดูคลายฟนกรามอุดยาการกระจายพบทั่วไป บางครั้งใกลถนนคูมือนักสืบสายลมฉบับทดสอบ 15 มูลนิธิโลกสีเขียว
  • 16. ผลโดรายากิแบบตางๆ ที่พบในกรุงเทพฯ 1 ซมกลุมโดรายากิBacidia & Caloplacaวงศ Bacidiaceae & Teloschistaceaeลักษณะเดน• ไลเคนประเภทดวง/ผง สีเขียวอมเทา เขียวตองออน ถึงเขียวเขม• มักแตกหนอเปนฟอง/ผงแปง ทําใหผิวผืนไลเคนดูขรุขระ หรือขยุกขยุย• ผลอวบเปง สีครีม หรือสีน้ําตาลออนถึงเขม• Bacidia ตอนเปนผลออน รูปรางจะออกกลมแบน และเห็นขอบสีออนชัดเจน เมื่อแกขึ้น ผลจะเปงขึ้นเรื่อยๆ จนกลมนูน รูปรางเบี้ยวคลายเห็ดหูหนู และไมเห็นขอบ• ผล Caloplaca เห็นขอบสีออนไดตลอด ตั้งแตผลออนถึงผลแกการกระจายพบขึ้นนอกเมืองมากกวาในเมือง 1 ซม ระวังสับสนกับรอยรู! ไหทอง หนึ่งผล-หนึ่งรูไหทองโรยขมิ้นLaurera benguelensisวงศ Trypetheliaceaeลักษณะเดน รอยรู หนึ่งผล-หลายรู• ไลเคนประเภทดวง/ผง ในสภาพดี ผืนไลเคนจะเปนสีเขียวและมักมีผงฝุนสีเหลืองถึงสม เหมือนมีผงขมิ้นโรยหนา จนบางทีแลเห็นเปนเหลืองสมทั้งผืนแตไกล แตที่มีมลภาวะผืนไลเคนมักฟอกขาว• มักออกผลจํานวนมากติดกันแนนทั้งผืน ตัวผลดูคลายกระปุกหรือไหกระเทียมดองสีเหลือง มีรูหนึ่งรูตรงกลางการกระจายพบขึ้นนอกเมืองมากกวาในเมืองคูมือนักสืบสายลมฉบับทดสอบ 16 มูลนิธิโลกสีเขียว
  • 17. 1 ซมพริกไทยรอยเม็ดTrypethelium tropicumวงศ Trypetheliaceaeลักษณะเดน• ไลเคนประเภทดวง/ผง สีเขียวถึงเขียวขี้มา ผิวเรียบมัน แตบางครั้งอาจดูยน• ออกผลสีดําดานคลายเมล็ดพริกไทจํานวนมาก กระจายเปนกองๆ ตัวผลมักเชื่อม ติดกัน แตยังเห็นผลเดี่ยวๆ แตละผลมีหนึ่งรู เมื่อสปอรแตกจะดูคลายเมล็ดพริกไทยระเบิดไดการกระจายพบขึ้นนอกเมืองมากกวาในเมือง 1 ซม สาคูถั่วดํา GlyphisกลุมลายเสนผลรวมGlyphis & Sacographaวงศ Graphidaceaeลักษณะเดน• ไลเคนประเภทดวง/ผง• ผลหลายผลเชื่อมรวมเปนกอนเดียวกัน ดูเผินๆ คลายขนมเม็ดแมงลัก เมื่อสองใกลๆ จะเห็นรูสปอรหลายรูการกระจายเปนไลเคนวงศเดียวกันกับพวกลายเสนแตละชนิดอาจมีความทนทานตอมลภาวะอากาศตางกัน เทาที่สังเกตในเบื้องตนพวกสาคูถั่วดํา (Glyphis) มักจะทนไดคอนขางดี บุงขนเทา Sacographaบางครั้งพบขึ้นใกลถนนในขณะที่พวกบุงขนเทา (Sacographa) จะออนไหวกวาและพบไดงายนอกเมืองคูมือนักสืบสายลมฉบับทดสอบ 17 มูลนิธิโลกสีเขียว
  • 18. 1 ซมสาวนอยกระโปรงบานบางกอกPhyscia dimidiataวงศ Physciaceaeลักษณะเดน• ใบขนาดเล็ก ขอบใบหยักละเอียด แผพลิ้ว บานเหมือนระบายชายกระโปรง• ตัวใบเผยอขึ้นมา ไมแนบติดวัตถุท่เกาะ ี อยางหัตถทศกัณฑกุมน้ําแข็งหรือริ้วแพร• อาจเห็นรากเทียมเสนเดี่ยวสีขาวใกลขอบใบ• แตกหนอเปนฟองผงแปงเยอะมากตรง กลางผืนไลเคน ดูเหมือนดอกกะหล่ํา• ไมพบผลการกระจาย อาจเห็นรากเทียมสีขาวเปนเสนเดี่ยวชอบที่คอนขางชื้น ไลเคนสกุลนี้สวนใหญไมทนมลภาวะ แตชนิดที่พบในกรุงเทพฯ คอนขางทนทาน บางครั้งพบขึ้นใกลถนนใหญ 1 ซมแปงมณโฑChrysothrixวงศ Chrysothricaceaeลักษณะเดน• ผงฝุนสีเขียวตองออนสดใส บางครั้งสีเหลืองออย• ไมพบออกผลการกระจายพบนอกเมืองมากกวาในเมืองคูมือนักสืบสายลมฉบับทดสอบ 18 มูลนิธิโลกสีเขียว
  • 19. กลุมอากาศดี ผักกาดหนอแทง แตกหนอเปนแทง Parmotrema tinctorum เล็กๆ ทั่วใบ วงศ Parmeliaceae ลักษณะเดน • ไลเคนประเภทใบขนาดใหญ สีเทาขาว หรือเขียอมเทา ขอบใบโคงมน คลายใบผักสลัดโอคลีฟ • หนาใบสีเทาเวลาแหง สีเขียวเวลาเปยก ใตใบสีน้ําตาลดํา • แตกหนอเปนแทงเล็กๆ ทั่วใบ • ไมพบผล การกระจาย พบไดทั่วไปตามตนไม สวน และปาตางๆ ถาสภาพ อากาศดี มักพบขึ้นบนกิ่งไมมากกวาบริเวณลําตน ปจจุบนไมพบในเขต กทม. ั1 ซม ผักกาดหนอฟอง Parmotrema praesorediosum วงศ Parmeliaceae ลักษณะเดน • ไลเคนประเภทใบขนาดใหญ สีเทาขาว หรือเขียวอมเทา ขอบใบหยักหยิกเหมือนใบผักกาดหอม • หนาใบสีเทาเวลาแหง สีเขียวเวลาเปยก ใตใบสีน้ําตาลดํา • แตกหนอเปนฟองผงแปงริมขอบใบ • ไมพบผล แตกหนอเปนฟอง การกระจาย ผงแปงริมขอบใบ พบไดทั่วไปตามตนไม สวน และปาตางๆ ถาสภาพ อากาศดี มักพบขึ้นบนกิ่งไมมากกวาบริเวณลําตน ปจจุบันไมพบในเขต กทม. คูมือนักสืบสายลมฉบับทดสอบ 19 มูลนิธิโลกสีเขียว
  • 20. ไลเคนอื่นๆ ที่อาจพบในกรุงเทพไลเคนเหลานีพบในที่ที่อากาศคอนขางดีในกรุงเทพและปริมณฑล แตเรายังไมมีขอมูลมากพอเกี่ยวกับมัน ้ ปริศนา Cryptothecia แพนเคก Dimerella ? วงศ Pyrenulaceae ? ยังมีไลเคนอีกมาก รอคอยใหคนพบ ชวยกันออกไปสํารวจ และถายภาพมาดูกัน รีบสงมากอน “คูมือนักสืบสายลม” จะตีพิมพตนป 2553 นะ เผื่อเราไดเอาลง ในหนานี้ไงละ ไมทราบชนิด แหลงเรียนรูเพิ่มเติมพิพิธภัณฑไลเคน หนวยวิจัยไลเคน ภาควิชาชีววิทยา คณะวิทยาศาสตร มหาวิทยาลัยรามคําแหง หัวหมาก กทม.10240 โทร: (662) 310-8395 แฟกซ: (662) 310-8395, (662) 310-8416 อีเมล: lichen@ru.ac.th เว็บไซต: www.ru.ac.th/lichen/herbariumวนารักษ ไซพันธแกว และคณะ (2550) คูมือนักสํารวจไลเคน ภาควิชาชีววิทยา คณะวิทยาศาสตร มหาวิทยาลัยเชียงใหม จัดทําโดย British Council เชียงใหมสุวฒน อัศวไชยชาญ (2536) “ไลเคน.. มหัศจรรยของพืชในโลกใบจิ๋ว” นิตยสารสารคดี ฉบับที่ 96 ปที่ 8 เดือนกุมภาพันธ ั 2536ชวยเราปรับปรุงคูมือฉบับนี้กอนลงทุนจัดพิมพสงความคิดเห็นมาที่ ฝายกิจกรรม มูลนิธโลกสีเขียว 394/46-48 ถนนมหาราช เขตพระนคร กทม. 10200 ิโทร. 0-2622-2250-2 โทรสาร 0-2622-2366 หรืออีเมลถึง สรณรัชฎ กาญจนะวณิชย oykan@hotmail.comคูมือนักสืบสายลมฉบับทดสอบ 20 มูลนิธิโลกสีเขียว