Мандах Бүртгэл ДС - Ч.Төрбадрах

1. Лекц 2: Олон улсын валют, санхүү

2.  Орчин үеийн чөлөөт тогтолцоо
- Хөвөгч ханшны систем буюу Ямайкийн систем /Ямайка,
Кингстон хот/
- Валютын ханш- бусад бараа, үйлчилгээний адил эрэлт,
нийлүүлэлтээр зохицуулагдаж байна гэж тохиролцсон
- Зарчмын ялгаатай /өмнөх системээс/
 ОУ валютын бүтэцээрээ /ЗТЭ гэсэн валютын сангийн
хамтын валютад тулгуурласан ба алтыг ашиглахгүй/
 Долларын тоо хэмжээний давуу байдлыг хадгалсан
боловч чанрын хувьд суларсан
 Валютын биеэ даасан бүлэглэл бий болсон /ОУВС-
ийн гишүүн бөгөөд бүлэглэлийн дотоодод өвөрмөц
харилцаатай – Европын вадютын систем – ханшаа өөр
хоорондоо уялдуулан- 2,25 % хэлбэлзүүлж болно.

3.  Диллинг /dealing/ үйл ажиллагаа- валютыг
худалдах, худалдан авах үйл ажиллагаа
 Худалдан авах ханш-гадаад валютын 1 нэгжид төлөх
үнийг санал болгож байгаа үндэсний валютын
хэмжээ
 Худалдах ханш- гадаад валютын 1 нэгжид хүлээн
авах үндэсний валютын хэмжээ
 Марж-худалдах, худалдан авах ханшны зөрүү
 Валютын ханш:
 Тогтоосон ханш /янз бүрийн улсуудын мөнгөний нэгжүүдийг
албан ёсоор тогтоосон харьцаа/
 Хөвөх ханш /зах зээл дэх эрэл хэрэгцээний харьцаагаар
тодорхойлогдох/

4.  Валют солих үйл ажиллагаа:
 Урсгал
Арбитраж
 Валют солилцоо хийх хэлбэрүүд
 Спот /Spot/ - шуурхай гүйцэтгэх
 Форвард /Forward/- харьцангуй удаан хугацаанд гүйцэтгэх

Своп /Swap/
 Опцион /Option/

5.  Валютын ханш ба хөрөнгийн зах зээл
 Зээлийн хүү ба валютын ханш, ханшийн тэнцвэрт
нөлөөлөх мөнгөний бодлогын нөлөө
 Богино болон урт хугацаан дахь мөнгөний
нийлүүлэлт ба валютийн ханш
 Богино хугацаан дахь үйлдвэрлэлийн хэмжээ ба
валютийн ханшны загвар, мөнгөний болон
сангийн бодлого, ханшийн тогтолцоо ба төв банк

6. Âàëþòûí õàíøийг 2 янзаар тогтоодог:
1. Âàëþòûí çàõ çýýë äýõ ýðýëò íèéë¿¿ëýëòýýð
çîõèöóóëàãääàã. ¯¿íèéã âàëþòûí õºâºãч (óÿí)
õàíø ãýíý.
2. Òºðººñ øóóä òîãòîîæ ºãäºã. ¯¿íèéã âàëþòûí õàòóó
õàíø ãýíý.
Тºðèéí çîõèöóóëàëòòàé çàõ çýýëèéí ýäèéí
çàñãèéí íºõöºëä âàëþòûí õàíø öýâýð ýðýëò
íèéë¿¿ëýëòýýð þìóó ýñâýë äàí ãàíö òºðèéí
çîõèöóóëàëòààð áóñ õîëèìîã áàéäëààð
çîõèöóóëàãäàæ áàéäàã áîëíî.

7.  Âàëþòûí õàíø ýðýëò íèéë¿¿ëýëòýýð çîõèöóóëàõã¿é òºâ áàíê
ò¿¿íèéã çîðèóäààð õàòóó çîõèöóóëíà.
 Òºðººñ âàëþòûí õàíøèéã çîõèöóóлах хэлбэр – “àëòàí ñòàíäàðò”
Âàëþòûí õàíøûã òîãòìîë áàðих:
Тºâ áàíêàíä àëòíû áîëîí ãàäààä âàëþòûí õàíãàëòòàé õýìæýýíèé
íººöòýé áàéõ:
Сөрөг тал: Хóäàëäààíû áàëàíñûí àëäàãäàë óäààí õóãàöààãààð
¿ðãýëæëýõýä òºð ººðèéí âàëþòûí íººöèéã áàðæ, öààøäûí
àëäàãäëûã íºõºæ ÷àäàõã¿éä õ¿ð÷, âàëþòûí õàíøèéã öààøèä òîãòìîë
ò¿âøèíä áàðüæ áàéõ áîëîìæã¿é
 Давах арга зам: Óëñ îðîí ººðèéí âàëþòûí íººöºº èõ õýìæýýãýýð
àëäàõàä õ¿ðâýë âàëþòûí õàíøèéã ÷ºëººëºõ áóþó òîäîðõîé
õÿíàëòòàéãààð òºâ áàíêíààñ íýìýãä¿¿ëэх.

8. Валютын хөвөгч ханшны систем- Төв банк
өөрийн үндэсний валютын ханш, эрэлт
нийлүүлэлтээсээ хамааран чөлөөтэй өөрчлөгдөхийг
зөвшөөрдөг.
Уян хатан буюу хөвөгч ханшны систем:
- Зохицуулалттай /бохир хөвөгч ханш/
- Зохицуулалтгүй /цэвэр хөвөгч ханш/

11. Валютийн ханшийн уналт/ Exchange devaluation /:
Засгийн газраас өөрийн орны валют солих ханшийг бууруулах
зорилгоорхэрэгжүүлж байгаа бодлого. Үүнийг эдийн засгийн хөгжлийн
завсрын үед нийт эрэлтийг урамшуулах зорилгоор ашигладаг. Үр дүнд нь
эдийн засаг тэлнэ.
Валютын ханшийн өсөлт /Exchange revaluation /
Засгийн газраас өөрийн орны валютын ханшийг өсгөхөд чиглэгдсэн үйл
ажиллагаа. Үүнийг эдийн засгийн хурдац саарч байгаа үед хэрэглэхэд
тохиромжтой бөгөөд ЭЗ дахь нийт эрэлтийг тогтоон барих зорилготой.
Экспортыг хязгаарлах сөрөг дагавартай.
Валютын хязгаарлалт /Exchange control /
Засгийн газраас иргэдэд өөрийн валютыг гадаад валютаар солих хэмжээнд
хатуу хязгаар тогтоодог. Орчин үед хэрэглэгдэхээ больсон.
Валютийн интервенци /Exchange intervention/
Төв банкнаас өөрийн орны валютын ханшийг тогтворжуулах зорилгоор
гадаад валютыг худалдах буюу худалдан авах замаар хэрэгжүүлнэ.

12.  Гадаад валютын эрэлт, нийлүүлэлтийг
тодорхойлогч хүчин зүйлс
 Цэвэр экспорт /экспорт-импорт/
 Гадаадад олгосон цэвэр зээл /гадаадад олгосон зээл-
гадаадаас олгосон зээл/
 Гадаад цэвэр шилжүүлэг /дотоодын эдийн засгийн
харьяатуудын гадагш шилжүүлсэн мөнгө-гадаадаас
ирсэн хувийн шилжүүлэг/
 Цэвэр хөрөнгө оруулалт /гадаадад хийсэн шууд хөрөнгө
оруулалт-гадаадын хөрөнгө оруулалт/

13. Нийлүүлэлтийн хэмжээ Эрэлтийн хэмжээ
Худалдаачдын тухайн хугацаанд
өгөгдсөн валютын ханшийн
түвшинд худалдахаар төлөвлөсөн
долларын хэмжээг
Худалдаачдын тухайн хугацаанд
валютын зах зээл дээрээс
худалдан авахаар төлөвлөсөн
долларын хэмжээг
Нөлөөлөх гол хүчин зүйлс:
-Валюын ханш
- Америкийн импортын эрэлт
- Америк болон бусад улсын
хүүний түвшин
- Хүлээгдэж буй валютын ханш
Нөлөөлөх гол хүчин зүйлс:
-Валюын ханш
- Америкийн экспортын эрэлт
- Америк болон бусад улсын
хүүний түвшин
- Хүлээгдэж буй валютын ханш

14. Зах зээлийн тэнцвэр
Валютын зах зээл дээрх эрэлт ба нийлүүлэлт валютын ханшийг тодорхойлж
буйг харуулсан график
Х тэнхлэг: Америк долларын нэг өдрийн хэмжээ
Y тэнхлэг: Юаны нэг америк доллартай харьцах ханш

20.  Óëñ õîîðîíäûí êàïèòàëûí óðñãàë íü óëñ îðíóóäûí äîòîîä äàõü
çýýëèéí õ¿¿ãèéí ò¿âøèíòýé èõýýõýí õîëáîîòîé áàéäàã.
 Case study:
Çàñãèéí ãàçðààñ õàíø óíàëòûí ýñðýã ìºíãºíèé õàòóó
áîäëîãûã àâ÷ ÿâóóëñíààð áîäèò çýýëèéí õ¿¿ãèéí ò¿âøèí,
õºðºí㺠îðóóëàëòààñ îëîõ àøèã áóñàä îðíûõîîñ ºíäºð áîëñîí ãýæ
¿çâýë:
Эäãýýð îðíû õºðºí㺠îðóóëàã÷èä èë¿¿ àøèã îëîõ çîðèëãîîð
ìàíàé îðîíä õèéõ õºðºí㺠îðóóëàëòàà íýìýãä¿¿ëýõèéã ýðìýëçýíý.
Иймд äîëëàð áîëîí ÷ºëººòýé õºðâºõ áóñàä âàëþòààð òºãðºãèéã
èõýýð õóäàëäàí àâ÷ ýõëýíý.
Үр дүн: Вàëþòûí çàõ çýýëä ãàäààä âàëþòûí íèéë¿¿ëýëò
íýìýãäýí òºãðºãíèé ýðýëò ºñ÷ ãàäààä âàëþòûí õàíø áóóð÷,
òºãðºãíèé ¿íý ºñºõ áîëíî.

23.  Улс хоорондын үнэт цаасны арилжааг капиталын шилжих хөдөлгөөн
гэнэ.
 Гадаадын активыг худалдах, худалдан авах үйл ажиллагаа нь
капиталын урсгал хөдөлгөөн юм.
 Улс хоорондын үнэт цаасны арилжаа буюу капиталын шилжилт нь
гадаад худалдааны нэгэн адил валютын зах зээлд хүчтэй нөлөөлдөг.
 Case study:
 Монголын хөрөнгө оруулагчид гадаад дахь хөрөнгө оруулалтаас
олох ашгийн хэмжээ /норм/ Монголынхоос доогуур бол уг орны
үнэт цаасыг худалдан авахыг сонирхоно.

 Иймд капиталын урсгал нь ашгийн хэмжээ багатай орноос ашгийн
хэмжээ өндөртэй орон руу чиглэсэн байдаг.
 Ашгийн норм өндөр бол зээлийн хүү өндөр

24.  Улс орны экспортын хэмжээ нэмэгдэхэд зах
зээлд гадаад валютын нийлүүлэлт нэмэгдэх
учир түүний ханш буурах ба импорт
нэмэгдэхэд гадаад валют дахь эрэлт өсч ханш
нь нэмэгдэнэ.
 Ийнхүү гадаад худалдааны балансын
алдагдал ихсэхэд тухайн орны валютын зах
зээлд гадаад валютын ханш өсч, ихсэхэд буюу
цэвэр экспорт нэмэгдэхэд ханш нь буурдаг
байна.

25.  Ханш уналт гэдэг нь үнийн ерөнхий
түвшин өсөж, мөнгөний худалдан авах
чадвар буурах үзэгдэл юм.
 Жишээ нь: талхны үнэ 800 төгрөг байснаа
1600 болж өсвөл 800 төгрөгөөр тал талх
авч мөнгөний үнэ 1 дахин буурна. Гэхдээ
бүтээгдэхүүний үнэ л өсч байвал ханш
уналт биш юм. Гагцхүү үнийн ерөнхий
түвшин өсөх явдал юм.

26. Ханш уналтын шалтгаан олон байдаг боловч
эдийн засгийн амьдралд түгээмэл 2
шалтгаан байна.
Үүнд:
Гүйлгээний хүрээнд мөнгөний тоо хэмжээ
байх ёстой хэмжээнээсээ өсч бараа
үйлчилгээн дэх эрэлт нийлүүлэлтээсээ
давах. (эрэлтийн ханш уналт )
үйлдвэрлэлийн зардал өсөх (зардлын ханш
уналт )