Το βιβλίο ευελπιστεί να προσθέσει ως υλικό ένα λιθαράκι προκειμένου να αυξηθεί η σιγουριά και η τόλμη του δασκάλου για να αξιοποιήσει τους χώρους εντός αλλά και εκτός της σχολικής αίθουσας στοχεύοντας κατά χρονική προτεραιότητα στην ενεργοποίηση του σώματος και του συναισθήματος πριν από την διανοητική ενεργοποίηση.

1. 1
Όποιοςμπορείκαιπαρατηρείμεγνήσιαγνώσητουανθρώπου
τηνπαιδικήοντότητααπότηνηλικίατουπαιχνιδιούμέχριαυτήντης
εργασίας,αυτόςπαρατηρείεπίσηςτουςενδιάμεσουςσταθμούς
τηςδιδασκαλίαςκαιτηςμάθησης.Διότιστοπαιδίτοπαιχνίδιείναι
ησοβαρήαποκάλυψητηςεσωτερικήςτουορμήςγιαδράσηκαι
στηοποίαοάνθρωποςκρύβειτηναληθινήτουύπαρξη.Είναιμια
επιπόλαιααντίληψηότανλέγεταιπωςταπαιδιάπρέπει«ναμαθαίνουν
παίζοντας».Έναςπαιδαγωγόςπουδρασ’αυτήτηνκατεύθυνση,θα
διαπαιδαγωγήσειμόνοανθρώπουςγιατουςοποίουςηζωήείναιλίγο-
πολύέναπαιχνίδι.–Τοιδανικόόμωςτηςδιαπαιδαγώγησηςκαιτης
διδασκαλίαςστηνπράξηείναινααφυπνίσειστοπαιδίτηναντίληψη
πωςμετηνίδιασοβαρότηταπουμαθαίνειπαίζειεπίσης,όσοκαιρότο
παιχνίδιείναιτομοναδικόψυχικόπεριεχόμενοτηςζωήςτου.
RudolfSteiner

4. Εικονογράφηση:
Για την παιδαγωγική ομάδα του ΚΠΕ Παρανεστίου - Ζωή Θεοδοσάκη
Επιτρέπεται η αναπαραγωγή μέρους ή όλου του βιβλίου για εκπαιδευτικούς σκοπούς.
ISBN 978-960-98207-6-9
Επιμέλεια:
Παιδαγωγική Ομάδα ΚΠΕ Παρανεστίου
Δημιουργικό:
creative: Πατριάρχου Διονυσίου 21 τηλ. 25210 47212
printing: 1ης Ιουλίου 92 τηλ. 25210 27001
Συγγραφική ομάδα:
Η Παιδαγωγική Ομάδα του ΚΠΕ Παρανεστίου:
Καρυπίδης Γεώργιος, Υπεύθυνος ΚΠΕ
Δρ Παντελίδης Δημήτριος, Αναπληρωτής Υπεύθυνος ΚΠΕ
Αγαθαγγέλου Αναστασία Msc, Μέλος Παιδαγωγικής Ομάδας
Θεοδοσάκη Ζωή, Μέλος Παιδαγωγικής Ομάδας
Κορμά Αικατερίνη, Μέλος Παιδαγωγικής Ομάδας
Σίσκος Γεώργιος, Μέλος Παιδαγωγικής Ομάδας
Χούσανλης Αναγνώστης, Μέλος Παιδαγωγικής Ομάδας
και η Καρτσιώτου Θωμαΐς, Δασκάλα, Μ.Sc. Π.M.Σ. του Πανεπιστημίου Αιγαίου,

5. Περιεχόμενα
Πρόλογος 8
Α’Μέρος...λίγη θεωρία 10
Η ομαδοσυνεργατική διδασκαλία και μάθηση στην Περιβαλλοντι
κή εκπαίδευση 11
Ένα ενδιαφέρον παράδειγμα: Ομαδοσυνεαργατική προσέγγιση
στην Περιβαλλοντική Εκπαίδευση και την Αισθητική Αγωγή 15
Εμπειρική μάθηση 22
Β’Μέρος...και τώρα παίζουμε!!! 28
Γενικές προσεγγίσεις-οδηγίες 29
για ένα καλύτερο παιχνίδι 29
Δημιουργία ομάδων. 31
01. Παιχνίδια γνωριμίας 33
όνομα με κίνηση 35
Βόλτα γνωριμίας. 36
Σπασμένο όνομα 37
Βρές κάποιον που…. 38
Αναγνώρισε το ψάρι. 39
Σημαντικό αντικείμενο-ιδιαίτερη ιστορία. 40
Βόλτα γνωριμίας με διάφορους χαιρετισμούς. 41
Ισορροπημένες γνωριμίες 42
Μιμούμαι το χόμπι μου. 43
Πες το με μια μπαλιά 44
Ευχάριστη στιγμή-επόμενη προσδοκία. 45
Ποιος λείπει; 46
Πέτα το μαντήλι. 47
μαθαίνοντας τα ενδιαφέροντα των παιδιών 48
Φωνούλες και ονόματα 49
02. Παιχνίδια για ενεργοποίηση, ζέσταμα της ομάδας,
σπάσιμο πάγου. 51
3 επίπεδα-3 αντικείμενα 52
Πόδι στο πόδι 53
Διελκυστίνδα 54
Η αλυσίδα 55
Κάρφωσε την καρδιά του δράκου. 56
κρυφτό στον κύκλο 57
Κυκλοκαθίσματα 58
Να σηκωθούν και να μετακινηθούν όσοι…. 59
Παπουτσωμένη καρέκλα 60
Περιβαλλοντική μπουγάδα 61
Σημείο επαφής 62
Το φίδι και η ουρά του 63
03. Παιχνίδια συνεργασίας 65
Το εκρεμμές 66
Γόρδιος δεσμός. 67
ηλιακό ρολόι 68
Ισορροπώ τη μπάλα 69
Ο τελευταίος οδηγεί. 70

6. Πορτοκάλι στο λαιμό 71
Ρομπότ 72
σαρανταποδαρούσα 73
Βόλει με σεντόνι 74
Σχήματα και αρθμοί 75
Το νησί 76
Το χαρτάκι ψηλά 77
04. Παιχνίδια αισθήσεων - παρατηρητικότητας 79
ακροστοιχίδα της φύσης 80
α-φύσικο μονοπάτι. 81
Βρες το δέντρο σου 82
Ηχοχάρτης 83
Η κάμερα και ο φωτογράφος 84
Πίνακας –ζωντανή φύση 85
Πίνακας με φυσικά υλικά 86
κυλιόμενα σλαιντ 87
κοκτέιλ από μυρωδιές 88
05. Γνωστικά Παιχνίδια 89
Γιατί να παίξω γνωστικά παιχνίδια; 89
Πότε να παίξω γνωστικά παιχνίδια; 89
Η εξέλιξη ζωής στον πλανήτη. 91
Η μάχη του φυσιοδίφη. 92
Βρες τις όμοιες κάρτες. 93
Μεταφορά ενέργειας 94
Μιμούμαι το ζωο 95
Μουσικές καρέκλες σε ανακύκλωση 96
Παντομίμα με ζωα 97
Πες μου το δέντρο , βρες το φύλλο. 98
Πέτρα-ψαλίδι-χαρτί 99
Το δέντρο-φίλος μου 100
Τροφική αλυσίδα 101
Τροφικό πλέγμα 102
06. Μουσικοκινητικά - ψυχοσωματικά παιχνίδια 103
Ντίλι-ντίλι-ντίλι 105
H σουσουράδα 107
Περίπατος στο δάσος 111
Στης μηλιάς την αγκαλιά 113
07. Παιχνίδια ανατροφοδότησης ανασκόπησης 117
Πότε και γιατί να παίξω παιχνίδια αξιολόγησης; 117
Βήμα στον κύκλο 118
καρτέλες με χρώματα. 118
Ο αντίχειρας 118
Γκριμάτσες 119
Παγωμένη εικόνα 119
Σκίτσα 119
Σωστό -Λάθος 120
Ενέργεια 120
Πέρασμα από σωματικά σχήματα. 121
Παράρτημα 123
Βρες κάποιον που... 125
Μουσικές επιλογές - τραγούδια 127
Κατασκευή μουσικών οργάνων 128
Βιβλιογραφία 129

8. Πρόλογος
Ένας από τους τομείς δράσης μας στο Κ.Π.Ε Παρανεστίου είναι και η
πραγματοποίηση εκπαιδευτικών προγραμμάτων με παιδιά – μαθητές της
Πρωτοβάθμιας και της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης.
Αρκετά σχολεία μας επισκέπτονται κάθε χρόνο στα πλαίσια μονοήμερων και
πολυήμερων προγραμμάτων.
Αυτό που διαπιστώσαμε από την εμπειρία μας είναι ότι η βιωματική μάθηση είναι
η καλύτερη και πιο αποδοτική προσέγγιση για το καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα
. Όταν εδώ προστεθεί και η ευχάριστη διάθεση η μάθηση γίνεται παιχνίδι και το
παιχνίδι διαδικασία μάθησης.
Στο χρονικό διάστημα που λειτουργεί το Κ.Π.Ε προτάθηκαν , δοκιμάστηκαν και
αξιολογήθηκαν ένα σύνολο από παιχνίδια και δραστηριότητες. Η ανατροφοδότηση
που πήραμε όσον αφορά στην αποτελεσματικότητα των συγκεκριμένων παιχνιδιών
και δραστηριοτήτων συνυπολογίζοντας και την ανάγκη του δασκάλου να έχει
στα χέρια του έναν οδηγό αναφοράς, από τον οποίο να αντλεί ιδέες αλλά και να
εμπνέεται για να δημιουργήσει κάτι πιο προσωπικό, έκανε φανερή την ανάγκη να

9. 9
οργανώσουμε αυτό το υλικό σε μια εύληπτη παρουσίαση.
Ελπίζουμε αυτό το σύγγραμμα να επιτελέσει το ρόλο του προσθέτοντας ένα λιθαράκι προκειμένου να
αυξηθεί η σιγουριά και η τόλμη του δασκάλου για να αξιοποιήσει τους χώρους εντός αλλά και εκτός της
σχολικής αίθουσας στοχεύοντας κατά χρονική προτεραιότητα στην ενεργοποίηση του σώματος και του
συναισθήματος πριν από την διανοητική ενεργοποίηση.
Ευχή και προσδοκία όλων όσων συνέβαλλαν στη συγγραφή αυτού του βιβλίου είναι μέσα από τη χαρά
να δομούνται σχέσεις συνεργασίας
και εμπιστοσύνης ανάμεσα στους
ανθρώπους αναβαθμίζοντας τελικά τη
συνολική ποιότητα της κοινωνίας μας.
Το σύνολο προχωρά μέσα από
συνεργασίες που προκύπτουν από
επιλογές θάρρους και σεβασμού.
Σταπαιδιάανήκει
τομέλλονκαι ορόλοςείναι
υποστηρικτικός
στηναυτοανακάλυψήτους

10. ...λίγηθεωρία
Α’Μέρος

11. 11
Ηομαδοσυνεργατικήδιδασκαλίακαιμάθηση
στηνΠεριβαλλοντικήεκπαίδευση
Ιστορική αναδρομή στην εξέλιξη της ομαδοσυνεργατικής διδασκαλίας και μάθησης
Η μορφή της ομαδοσυνεργατικής διδασκαλίας και μάθησης εξελίχθηκε κυρίως μέσα από τη σύνθεση τεσσάρων θεωρητικών σχολών:
Τη σχολή του Dewey και των άλλων εκπροσώπων της Νέας Αγωγής, διότι προωθούσε την κοινωνικοποίηση του ατόμου και τον εκδημοκρα-
τισμό της κοινωνίας και εξασφάλιζε με αυθεντικό τρόπο συνθήκες βιωματικής μάθησης, την οποία θεωρούσαν ως τη μόνη αξιόλογη μορφή
μάθησης (Καμαρινού, 2000).
Την κοινωνική ψυχολογία, με πρωτοπόρο τον G. Allport (1954/1979), η οποία διαπιστώνει ότι, για να ξεπερασθούν οι κοινωνικές προκατα-
λήψεις και επιθέσεις προς τους «διαφορετικούς», είναι ανάγκη από πολύ νωρίς να εξασφαλισθούν συνθήκες φυσικής και ισότιμης αλληλεπι-
κοινωνίας μαζί τους.
Τον κλάδο της κοινωνικής ψυχολογίας, που ασχολείται με τη δυναμική των ομάδων (group dynamics), με πρωτοπόρο τον Κ. Lewin (1951) και
σύγχρονους εκπρόσωπους τους Johnson και Johnson (1994).
Την ψυχολογία της γνωστικής ανάπτυξης, με κύριους εκπρόσωπους αυτής της κατεύθυνσης, που είναι γνωστή ως (κοινωνικός) εποικοδο-
μητισμός (social constractivism), τους J. Piaget και L. Vygotsky. Ο J. Piaget ενώ στην αρχή υποστήριζε την ατομοκεντρική φύση στην ανάπτυξη
και στη μάθηση, αργότερα ο ίδιος και πολύ περισσότερο οι νεο-πιαζετικοί αναγνώρισαν τον προωθητικό ρόλο που παίζει το κοινωνικό πλαίσιο
στην κινητοποίηση του μηχανισμού της ατομικής ανάπτυξης. Στο άλλο άκρο σε σχέση με τις αρχικές απόψεις της πιαζετικής σχολής βρίσκε-
ται ο L. Vygotsky (και η σχολή του), που εκφράζει την κοινωνικοκεντρική άποψη για την ανάπτυξη. Στη βυγκοτσκιανή θεώρηση, το κοινωνικό
πλαίσιο με την επικοινωνία που συνεπάγεται, παίζει σπουδαιότερο ρόλο από ό,τι αναγνωρίζει η πιαζετική θεώρηση, διότι προσδιορίζει το πε-
ριεχόμενο και κινητοποιεί τη διαδικασία της ανάπτυξης. Ένα ακόμη σημείο διαφοροποίησης των δύο θεωρήσεων είναι ότι οι πιαζετικοί αποδί-
δουν αναπτυξιακή δυνατότητα στη σύγκρουση, ενώ οι βυγκοτσκιανοί στη συνεργασία, στο πλαίσιο της οποίας οι συμμαθητές πληροφορούν,
εξηγούν και διαμεσολαβούν με καθοδηγητικό τρόπο (scaffolding) τη νέα γνώση (Mercer 1995).
Οι σύγχρονοι μελετητές απορρίπτουν την άποψη ότι ο Piaget και ο Vygotsky εξέφρασαν απόλυτα αντίθετες θέσεις. Οι υποστηρικτές της
ομαδοσυνεργατικής διδασκαλίας αποδέχονται την άποψη ότι η ομαδική συνεργασία δημιουργεί μία αναπτυξιακή δυναμική που επιτρέπει στα
μέλη της ομάδας να ξεπεράσουν τα ατομικά τους όρια σκέψης και πράξης. Με άλλα λόγια, τα συνεργαζόμενα μέλη μπορούν να αναπτύξουν
συλλογικές μορφές σκέψης και δράσης που κανένα από τα μέλη δεν θα μπορούσε ατομικά, εκτός ομάδας, να αναπτύξει. Ο Vygotsky (1997)
αποκαλεί την εκτός των ατομικών ορίων ζώνη δράσης της ομάδας «ζώνη επικείμενης ανάπτυξης» (zone of proximal development).
Λόγοι της ανάπτυξης του ομαδοσυνεργατικού κινήματος
Αλλαγές στους φορείς κοινωνικοποίησης
Η οικογένεια έχει επηρεαστεί από τις αντιαυταρχικές αντιλήψεις και έτσι τα παιδιά δεν έρχονται πια στο σχολείο καθυποταγμένα από τις αυ-
ταρχικές και συχνά βάναυσες μεθόδους «διαπαιδαγώγησης» της οικογένειας, όπως συνέβαινε κατά το παρελθόν, και δεν είναι έτοιμα να υπο-
ταχθούν στην εξουσία του σχολείου. Επίσης, με την αλλαγή στη δομή της οικογένειας, που περιορίστηκε στα βασικά της μέλη (πυρηνική οι-
κογένεια, ή μονογονεϊκή οικογένεια) καθώς και με τον περιορισμό της χρονικής παρουσίας της μητέρας, που επέφερε η καθιέρωση της εργα-
ζόμενης μητέρας, έχουμε πληρέστερη εικόνα της σύγχρονης οικογένειας. Όλες αυτές οι αλλαγές της μεταβιομηχανικής οικογένειας στερούν
από τα παιδιά ευκαιρίες επικοινωνίας με ενήλικα μέλη, που είναι ιδιαίτερα κοινωνικοποιητική. Επίσης, η παρουσία της τηλεόρασης στην οι-
κογένεια που καθηλώνει τα παιδιά, είναι σε βάρος της ζωντανής αλληλεπικοινωνίας του παιδιού με ενηλίκους και συνομηλίκους του, γεγονός
που στερεί από το παιδί ευκαιρίες κοινωνικοποίησης. Ακόμη, το βίαιο περιεχόμενο των παιδικών και μη εκπομπών και ο καταιγισμός των δια-
φημιστικών μηνυμάτων προβάλλουν τον καταναλωτισμό και όχι την ανθρώπινη επικοινωνία ως μέσο ευτυχίας και επιτυχί-
ας (Ματσαγγούρας, 2003).

12. 12
Για όλους τους παραπάνω λόγους, η ομαδοσυνεργατική διδασκαλία είναι η πιο κατάλληλη από κάθε άλλη προσέγγιση, διότι αναπτύσσει
αποτελεσματικά δεξιότητες και στάσεις επικοινωνίας και συνεργασίας.
Κοινωνικο-οικονομικές και δημογραφικές αλλαγές
Η ανάπτυξη των νέων τεχνολογιών, οι οικονομικές αλλαγές και το πολυπολιτισμικό περιβάλλον της σύγχρονης κοινωνίας απαιτούν από το
άτομο να κατέχει σε υψηλό βαθμό τις ανώτερου επιπέδου κοινωνικές και γνωστικές δεξιότητες και στρατηγικές, που θα του επιτρέψουν να
συμμετέχει αποτελεσματικά στο πυκνό πλέγμα της αλληλεπικοινωνίας και της συλλογικής δράσης. Δεν είναι δυνατόν να αντιμετωπισθούν
από μεμονωμένα άτομα τα αυξημένα κοινωνικο-οικονομικά προβλήματα. Απαιτείται διεπιστημονική συλλογική δράση. Τέτοιες μορφές δρά-
σης, όμως, διδάσκονται και αναπτύσσονται μόνο μέσα στα πλαίσια της ομαδοσυνεργατικής διδασκαλίας. Η ατομική αυτονομία και η συλλογι-
κή δράση, που απαιτούν οι σύγχρονες κοινωνικο-οικονομικές συνθήκες, πρέπει συστηματικά να καλλιεργηθούν στο εκπαιδευτικό μας σύστη-
μα (Ματσαγγούρας, 2003), αφού η ομαδοσυνεργατική προσέγγιση αναπτύσσει και εμπεδώνει τις στάσεις και τις δεξιότητες της ατομικής αυ-
τονομίας και της συλλογικής δράσης (Χρυσαφίδης, 2000).
Αλλαγές στο παραδοσιακό σχολείο
Το παραδοσιακό σχολείο θεωρεί τη μάθηση ατομική υπόθεση και αγνοεί την κοινωνική της διάσταση και επειδή θεωρεί ότι ο ανταγωνισμός
δρα ως κίνητρο ενεργοποίησης των μαθητών, εφαρμόζει συχνότερα πρακτικές ανταγωνισμού παρά συνεργασίας. Το παραδοσιακό σχολείο
οργανώνει τη διδακτική διαδικασία γύρω από τις σχέσεις δασκάλου-μαθητών και δημιουργεί ένα φάσμα διδακτικών προσεγγίσεων, που αρ-
χίζουν από τις μονολογικές διδασκαλίες και φθάνουν μέχρι τον κατευθυνόμενο διάλογο. Σε κάθε μία από αυτές τις διδακτικές μορφές, ο ρό-
λος του δασκάλου και ο βαθμός ελέγχου της όλης διαδικασίας διαφοροποιούνται, αλλά ο δάσκαλος παραμένει πάντοτε κυρίαρχος σε σχέση
με το συλλογικό ρόλο των μαθητών.
Αντίθετα, στο ομαδοσυνεργατικό κίνημα η οργάνωση και η διεξαγωγή της όλης διδακτικής διαδικασίας στηρίζεται στη δυναμική των δια-
μαθητικών σχέσεων και κυριαρχούν οι σχέσεις της οργανωμένης μαθητικής ομάδας. Το άτομο του δασκάλου δεν αντιτάσσει το άτομο του μα-
θητή (δασκαλοκεντρική / μαθητοκεντρική διδασκαλία), αλλά, αντίθετα, προτείνει την οργανωμένη μαθητική ομάδα (ομαδοκεντρική διδασκα-
λία). Πρώτος και βασικός διδακτικός λόγος που συνέβαλε στην εξάπλωση του ομαδοσυνεργατικού κινήματος είναι το γεγονός ότι η επιδίωξη
του σύγχρονου σχολείου να εξασφαλίσει την ενεργό συμμετοχή των μαθητών στη μαθησιακή διαδικασία προωθούνται με φυσικό και αβία-
στο τρόπο στα πλαίσια της ομαδοσυνεργατικής διδασκαλίας. Λέγοντας ενεργό εμπλοκή των μαθητών στη μαθησιακή διαδικασία, η σύγχρο-
νη διδακτική βιβλιογραφία περιγράφει άμεσα ή έμμεσα σχολικές τάξεις όπου οι μαθητές ερωτούν, εξηγούν, σχολιάζουν, επικοινωνούν, ανταλ-
λάσσουν απόψεις και πληροφορίες, υποστηρίζουν και ελέγχουν την ακρίβεια των στοιχείων, αντιπαραθέτουν και ανταπαντούν διαλεκτικά στο
σκεπτικό διαφορετικών θέσεων, υποθέτουν, ερευνούν, πειραματίζονται και, τέλος, καταλήγουν σε τεκμηριωμένες απόψεις, λύσεις και προτά-
σεις. Τα στοιχεία αυτά, όμως, δεν υπάρχουν στην παραδοσιακή τάξη, όπου επικρατεί ο πληροφοριακός μονόλογος του δασκάλου, οι ερωτή-
σεις ελέγχου της κατανόησης και οι ατομικές ασκήσεις, που περιορίζουν τις δυνατότητες αυτενέργειας των μαθητών.
Αποτέλεσμα των συνθηκών και διαδικασιών εργασίας μέσα στη συνεργαζόμενη ομάδα είναι η ερευνητικά τεκμηριωμένη διαπίστωση ότι η
ομαδοσυνεργατική διδασκαλία συμβάλλει σημαντικά στην ανάπτυξη της γνωστικής, κοινωνικής και ηθικής αυτονομίας και έκφρασης της προ-
σωπικής δημιουργικότητας του ατόμου, που αποτελούν την ατομοκεντρική πλευρά της αποστολής του σχολείου, αλλά και στην ανάπτυξη των
συλλογικών πρακτικών και στάσεων. Η ομαδοσυνεργατική διδασκαλία επιλύει ικανοποιητικά τρία βασικά οργανωτικά προβλήματα, που είναι
(α) το πρόβλημα της αξιοποίησης του χρόνου ενεργού εμπλοκής των μαθητών στο μάθημα, (β) τα προβλήματα συμπεριφοράς και πειθαρχίας
που συνεπάγεται η μη εμπλοκή τους στο μάθημα και (γ) το πρόβλημα της ανομοιογένειας της τάξης (Ματσαγγούρας, 2003).
Η συνεργατική μάθηση αποτελεί μια ευρέως αποδεκτή εκπαιδευτική προσέγγιση των τρεχόντων εκπαιδευτικών δρώμενων, η οποία θεω-
ρείται ότι ενισχύει τη μάθηση και την επίδοση των μαθητών (Gillies & Ashman, 2000) καθώς επίσης και την κοινωνική τους αλληλεπίδραση, βο-
ηθώντας τους να καλλιεργήσουν θετικές στάσεις απέναντι στους συμμαθητές-συνεργάτες τους (Johnson & Johnson, 1986. Stevens & Slavin,
1995).
Σε πολλές περιπτώσεις τα ίδια τα μέλη μιας ομάδας αποτελούν το κίνητρο για συνεργασία, ως ένδειξη των κοινωνικών τους δεξιοτήτων και
της μεταξύ τους θετικής αλληλεπίδρασης (Stevens, Slavin & Farnish, 1991). Τα άτομα τα οποία αλληλεπιδρούν (και συνεργάζονται) συχνά με
άλλους γνωρίζουν κάποιες επιπρόσθετες πληροφορίες για τους/τις συνεργάτες/τιδές τους, τις οποίες μπορούν να χρησιμοποιήσουν για να πα-
ρέχουν κίνητρα (Bénabou &Tirole, 1999). Σε μερικές περιπτώσεις η προσπάθεια αυτή συνδέεται και με το προσωπικό συμφέρον αυτού που πα-
ρέχει το κίνητρο, ούτως ώστε να ολοκληρωθεί με επιτυχία η δραστηριότητα. Η ανάγκη για παροχή κινήτρων είναι πιο έντονη στις περιπτώσεις
όπου η συνεργασία είναι πολύ μειωμένη ή και ανύπαρκτη σε φάσεις δηλαδή όπου οι μαθητές/τριες χάνουν το ενδιαφέρον τους για τη δραστη-
ριότητα, είτε λόγω της δυσκολίας του έργου, είτε λόγω δικών τους δυσκολιών, που προέρχονται από στερεοτυπικές αντιλήψεις, φοβίες και αρ-
νητικές εμπειρίες και οι οποίες οδηγούν στην αδυναμίας τους να ακολουθήσουν το ρυθμό του συνεργάτη (Stevens & Slavin, 1995).
Έτσι, για να επανακτηθεί η συμμετοχή του ενός, ο άλλος συνεργάτης πρέπει να βρει τρόπους να τον/την επαναφέρει στο έργο.
Αυτό αποδεικνύει ότι οι ίδιοι αντιλαμβάνονται πόσο σημαντικό είναι να διατηρήσουν καλές δια-προσωπικές σχέσεις εντός της
ομάδας τους και να διατηρήσουν το ενδιαφέρον ο ένας του άλλου για να επιτύχουν τους στόχους τους (Topping, 2005), αφήνο-

13. 13
ντας κατά μέρος οποιαδήποτε στερεότυπα και προκαταλήψεις. Τα παιδιά επωφελούνται σε μεγάλο βαθμό από την εμπειρία της διαφορετικό-
τητας (Abbott, et al.,2004).
Η χρήση στρατηγικών παροχής κινήτρων και αύξησης της αυτοπεποίθησης μέσω της ομάδας πηγάζει μέσα από την αναγνώριση των ίδιων
των παιδιών της σημασίας την παρότρυνσης και ανατροφοδότησης προς τους συνεργάτες τους (Bénabou & Tirole, 1999), αλλά και την ανάγκη
τους να επιτύχουν ως ομάδα το σκοπό τους. Μέσα από αυτές τις προσπάθειες, τα παιδιά μπορούν να αναπτύξουν στρατηγικές οι οποίες αυξά-
νουν τον ενθουσιασμό της συμμετοχής και παράλληλα προωθούν τους στόχους της ισότητας και της κοινωνικο-συναισθηματικής αποδοχής
των συμμαθητώντριών, ενισχύοντας το κοινωνικό κέρδος της συνεργατικής μάθησης (Murphy, Grey & Honan, 2005).
Η ομαδοσυνεργατική διδασκαλία βοηθά στη συνύπαρξη στην ίδια τάξη μαθητών διαφορετικής φυλετικής και εθνογλωσσικής προέλευσης.
Το φαινόμενο αυτό έγινε εντονότερο και στη χώρα μας τα τελευταία χρόνια. Η ομαδοσυνεργατική διδασκαλία εξασφαλίζει για όλες αυτές τις
περιπτώσεις το καταλληλότερο πλαίσιο ένταξής τους στην κυρίαρχη ομάδα. Με άλλα λόγια, στην ομαδοσυνεργατική τάξη οι μαθητές μαθαί-
νουν πώς να συνεργάζονται και συνεργάζονται για να μαθαίνουν, γεγονός που περιορίζει δραστικά τα προβλήματα συμπεριφοράς.
Η συνεργατική μαθητική ομάδα
Μαθητική ομάδα ορίζεται το σύνολο των μαθητών που βρίσκονται σε θετική αλληλεξάρτηση και αλληλεπίδραση και αναπτύσσουν συντο-
νισμένες συνεργατικές προσπάθειες, για να επιτύχουν κοινούς μαθητικούς στόχους (Γέωργας, 1995. Δερβίσης, 1998) (όπως αναφέρονται στο
Ματσαγγούρας, 2003).
Μέγεθος και σύνθεση της συνεργατικής μαθητικής ομάδας
Η έρευνα έχει δείξει ότι, όσο αυξάνεται το μέγεθος της ομάδας οι διαδικασίες γίνονται πιο χρονοβόρες, το σύστημα επικοινωνίας πολυπλο-
κότερο, η πίεση προς τα μέλη για συμμόρφωση μεγαλύτερη και η ενεργός συμμετοχή όλων των μελών μικρότερη. Γι’αυτό θα πρέπει στις μι-
κρές ηλικίες και στα πρώτα στάδια εφαρμογής της ομαδοσυνεργατικής διδασκαλίας ο/η δάσκαλος/α να δημιουργεί εταιρικές ομάδες των δύο
ατόμων και σταδιακά να περνά στην ομάδα των τριών, για να καταλήξει τελικά στην ομάδα των τεσσάρων μελών. Καλά κριτήρια για τον καθο-
ρισμό του μεγέθους της ομάδας αποτελούν η φύση του μαθησιακού έργου, ο διαθέσιμος χρόνος και το επίπεδο κατοχής των δεξιοτήτων από
τους/ις μαθητές/τριες που απαιτεί η συνεργατική μάθηση (Ματσαγγούρας, 2003).
Η σύνθεση της ομάδας είναι επίσης πολύ σημαντικός παράγοντας, για να εξασφαλίσει η συνεργατική διδασκαλία το πλαίσιο στήριξης των
αδύνατων και κοινωνικά αποκλεισμένων μαθητών. Συνιστάται η δημιουργία ανομοιογενών ομάδων, οι οποίες στα πλαίσια των τετραμελών
ομάδων αποτελούνται συνήθως από ένα καλό, δύο μέτριους και έναν αδύνατο μαθητή. Η ύπαρξη καλού και μέτριων μαθητών/τριών εξασφα-
λίζει τη δυνατότητα φροντιστηριακής βοήθειας (tutoring) προς τον/την αδύνατο/η μαθητή/τρια. Τα συνεργατικά σχήματα βοηθούν στη διε-
ρεύνηση των παιδαγωγικών-μαθησιακών δυνατοτήτων μέσω της διδασκαλίας μικρότερων παιδιών από μεγαλύτερους (peer teaching) (Ehly,
Stewart, & Larsen, 1980. Goodlad, Sinclair & Beverly Hirst, 1989).
Η λειτουργικότητα της συνεργατικής μαθητικής ομάδας
Για να καταστεί συνεκτική και να λειτουργήσει αποτελεσματικά η συνεργατική μαθητική ομάδα, θα πρέπει να υπάρχουν ορισμένες προϋπο-
θέσεις, ώστε να ξεπεραστούν τα παρακάτω προβλήματα στη λειτουργικότητα της ομάδας, που εστιάζονται:
• στον τρόπο συζήτησης,
• στην άνιση συμμετοχή,
• στην υποβολή ερωτήσεων,
• στην απάντηση ερωτήσεων,
• στη συναισθηματική στήριξη,
• στην αξιοποίηση του διαθέσιμου δυναμικού,
• στον έλεγχο του θορύβου και
• στην ολοκλήρωση των εργασιών (Kagan 1995, Johnson and Johnson 1994).
Στα ομαδοσυνεργατικά σχήματα τα παραπάνω προβλήματα συνήθως αναδύονται κατά τη διάρκεια της διδασκαλίας, με αποτέλεσμα ο/η
δάσκαλος/α να απογοητεύεται και να ακολουθεί τη γνωστή δασκαλοκεντρική παραδοσιακή προσέγγιση διδασκαλίας. Θα πρέπει οπωσδήπο-
τε, για να ακυρωθούν οι παραπάνω κίνδυνοι, ο/η δάσκαλος/α να δημιουργήσει στην τάξη του τις παρακάτω προϋποθέσεις:
Η πρώτη προϋπόθεση έχει να κάνει με τη δυναμική της μαθητικής ομάδας. Ο/η δάσκαλος/α για τη λειτουργικότητα της ομάδας θα πρέπει:
• να δημιουργήσει σχέσεις αλληλεξάρτησης μεταξύ των μελών της ομάδας,
• να θεσμοθετήσει δραστηριότητες παρωθητικής αλληλεπικοινωνίας,
• να μεταβιβάσει μεγάλο μέρος της εξουσίας και των ρόλων του προς τις ομάδες και
• να εντάξει στη συλλογική εργασία διαδικασίες απόδοσης λόγου (Ματσαγγούρας 2003).
Η δεύτερη προϋπόθεση για τη λειτουργικότητα της ομάδας είναι η κατοχή εκ μέρους των μαθητών/τριών συγκεκριμένων

14. 14
δεξιοτήτων και στάσεων που προϋποθέτει η αλληλεπικοινωνία και η συλλογική εργασία (Mercer 1995).
Για την κατοχή αυτών των δεξιοτήτων και στάσεων χρησιμοποιούνται οι παρακάτω τεχνικές στήριξης:
Τεχνική της παράφρασης
Σύμφωνα μ’αυτή την τεχνική ο κάθε καινούριος ομιλητής στην ομάδα είναι υποχρεωμένος να ανακεφαλαιώσει την άποψη του προηγούμε-
νου ομιλητή και να συνεχίσει με τη δική του, π.χ.: «Ανάφερες Πέτρο, ότι η μόνη αιτία είναι..Έχω όμως, τη γνώμη ότι...»
Τεχνική της διαδοχικής συμμετοχής
Η τεχνική αυτή αποσκοπεί στο να εξασφαλίσει τη συμμετοχή όλων στη συζήτηση, γι’αυτό και επιτρέπει σε κάποιον που ήδη μίλησε να ξα-
ναμιλήσει, μόνο όταν όλοι πάρουν το λόγο τουλάχιστον μια φορά και έτσι μόλις τελειώσει τη φράση του καταθέτει το μολύβι του στη μέση του
τραπεζιού και ξαναμιλά μόνο όταν όλοι καταθέσουν τα μολύβια τους.
Τεχνική της ελάχιστης ουσιαστικής συμμετοχής
Η τεχνική αυτή αποσκοπεί να εξασφαλίσει ότι κάθε μέλος θα συμμετάσχει τουλάχιστον με 3-4 παρεμβάσεις, γι’αυτό ο δάσκαλος δίνει ταινί-
ες με επιγραφές όπως υπέβαλα μια ερώτηση, απάντησα σε ερώτηση, έδωσα μια ιδέα, κ.λ.π. και ο κάθε μαθητής μαρκάροντας την ταινία που
έχει μπροστά του κάθε φορά που παίρνει το λόγο, καταλαβαίνει τη συχνότητα συμμετοχής του.
Τεχνική της κατανομής ρόλων
Αυτή η τεχνική βοηθά στη λειτουργικότητα της ομάδας. Ο αριθμός και το είδος των ρόλων εξαρτώνται από την ηλικία των παιδιών, το μέγε-
θος της ομάδας και το είδος της συλλογικής εργασίας: συντονιστής, υπεύθυνος εργασίας, γραμματέας, παρατηρητής, εμψυχωτής, φροντιστής.
Τεχνική ατομικής και συλλογικής αυτο-αξιολόγησης
Με τις τεχνικές αυτές χρησιμοποιούνται δελτία αυτοαξιολόγησης του μαθητή και της ομάδας που δίνουν την ευκαιρία να συζητηθούν τα
προβλήματα, να τεθούν στόχοι και χρονοδιαγράμματα για τη βελτίωσή τους.
Τεχνικές συνεργατικών παιχνιδιών
Είναι διάφορα παιχνίδια για τα οποία προσφέρονται η θεατρική και η αισθητική αγωγή.(Ματσαγγούρας 2003)
Επίσης στο ξεπέρασμα των προβλημάτων που προαναφέρθηκαν, συμβάλλουν κατά σειρά, οι παρακάτω αναγκαίες δεξιότητες για τη συνερ-
γασία, οι οποίες πρέπει να αναπτυχθούν από τους/ις μαθητές/τριες και συστηματοποιούνται κατά τη διδασκαλία:
• Προσεκτική ακρόαση – Συμμετοχή στη συζήτηση
• Ενεργοποίηση και συντονισμός της συμμετοχής όλων
• Διατύπωση με ακρίβεια ερωτημάτων
• Παροχή επεξηγήσεων και οδηγιών
• Έκφραση ενθάρρυνσης και επαίνου
• Αίτηση και παροχή βοήθειας
• Χαμηλόφωνη συζήτηση
• Κατανομή και σύνθεση του συλλογικού έργου
• Υπόδυση ρόλου
• Εξεύρεση συμβιβαστικών λύσεων
• Αυτο-αξιολόγηση και ετερο-αξιολόγηση διαδικασιών και αποτελεσμάτων (Dishon and O’Leary 1994)
Βιβλιογραφικές Αναφορές
Abbott, L., Austin, R. Mulkeen, A., & Metcalfe, N. (2004).The global classroom: advancing cultural awareness in special schools through collaborative work using ICT. European Journal of Special Needs Education,
19 (2), 225 – 240.
Allport, G. (1954/1979).The nature of prejudice. Cambridge Mass.: Addison-Wesley.
Bénabou, R., &Tirole, J. (1999). Self-confidence and social interactions. Princeton EconomicTheory Papers, 00s2, 1 – 43.
Dishon, D., & O’Leary, P. (1994). Guideboolk for Cooporative Learning: A technique for creating more effective schools. Holmes Beach. Fl: Learning Publications. 1994
Ehly, Stewart,W. and Stephen C. Larsen (1980). PeerTutoring for Individualized Instruction. Boston: Allyn and Bacon Inc.
Gillies, R.M., & Ashman, A.F. (2000).The Effects of Cooperative Learning on Students with Learning Difficulties in the Lower Elementary School.The Journal of Special Education, 34 (1), 19 – 27.
Goodlad, Sinclair & Beverly Hirst (1989).Tutoring: A Guide to Learning byTeaching. NewYork: Nichols Publishing.
Johnson, D. and Johnson, R. (1994). Classroom instruction and cooperative learning. in H.Waxman and H.Walberg (eds.). Effective teaching: Current research. Berkeley. CA: McCutchan.
Johnson D.W., & Johnson R.T. (1986). Mainstreaming and Cooperative Learning Strategies. Exceptional Children, 52 (6) 553 – 661.
Καμαρινού, Δ. (2000). Βιωματική μάθηση στο σχολείο. Ξυλόκαστρο.

15. 15
KAGAN, S. (1995). Cooperative learning. San Juan Capistrano: Kagan Cooperative Learning.
Lewin, K. (1951). Field theory in social science. NewYork: Harper.
Ματσαγγούρας, Η. (2003). Ομαδοσυνεργατική Διδασκαλία και Μάθηση. Αθήνα: Μ.Π.Γρηγόρης.
Mercer, N. (1995).The guided construction of knowledge. Clevedon. UK: Multilingual Matters.
Murphy, E., Grey, I..M., & Honan, R. (2005). Co-operative learning for students with difficulties in learning: a description of models and guidelines for implementation. British Journal of Special Education, 32 (3)
157 – 164.
Stevens, R.J., & Slavin, R.E. (1995).The Cooperative Elementary School: Effects on Students’Achievement, Attitudes, and Social Relations. American Educational Research Journal, 32 (2), 321 – 351.
Stevens, R.J., Slavin, R.E., & Farnish, A.M. (1991).The Effects of Cooperative Learning and Direct Instruction in Reading Comprehension Strategies on Main Idea Identification. Journal of Educational Psychology, 83
(1), 8 – 16.
Topping, K.J. (2005).Trends in Peer Learning. Educational Psychology, 25 (6) 631 – 645.
Vygotsky, L. (1997). Νους στην κοινωνία (μτφρ. Σ. Βοσνιάδου). Αθήνα: Gutenberg.
Χρυσαφίδης, Κ. (2000). Βιωματικη-επικοινωνιακή διδασκαλία. Αθήνα: Gutenberg.
Έναενδιαφέρονπαράδειγμα:
Ομαδοσυνεαργατικήπροσέγγιση
στηνΠεριβαλλοντικήΕκπαίδευση
καιτηνΑισθητικήΑγωγή
Τίτλος Προγράμματος: «Εγώ-εσύ-εμείς»
Α. Εμπλεκόμενα μέλη – Γνωστικά αντικείμενα – Χρόνος εφαρμογής
Εμπλεκόμενα μέλη της σχολικής κοινότητας
Το πρόγραμμα «Εγώ-εσύ-εμείς» υλοποιήθηκε με τους 14 μαθητές του Ε2’ τμήματος του Δημοτικού Σχολείου Παληού Καβάλας το
σχ. έτος 2007-08 και παρουσιάστηκε στο σύλλογο διδασκόντων του σχολείου, καθώς και σε περίπου 200 δασκάλους της 2ης Περιφέρειας
του Ν. Καβάλας, σε ένα σεμινάριο που οργάνωσε ο σχολικός σύμβουλος με θέμα την ομαδοσυνεργατική διδασκαλία, το Φεβρουάριο του 2009,
ενώ είχε ήδη παρουσιαστεί σε συνέδριο του Δικτύου Σχολικής Καινοτομίας της Μορφωτικής Πρωτοβουλίας, το Νοέμβριο του 2008.
Γνωστικά αντικείμενα / τομέας σχολικής ζωής
Το μάθημα της Αισθητικής Αγωγής μέσα από το οποίο εξασκήθηκαν οι μαθητές σε δεξιότητες και στάσεις συνεργατικής μάθησης συνδέθη-
κε διαθεματικά με τη Γλώσσα και την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση, μια που στη συγκεκριμένη τάξη εκπονήθηκε ένα πρόγραμμα με θέμα: «Κλι-
ματικές αλλαγές, το κλίμα είναι στο χέρι σου» και οι περισσότερες δραστηριότητες του μαθήματος των Εικαστικών είχαν ως
θέμα τους το περιβάλλον.

16. 16
Χρόνος εφαρμογής
Η υλοποίηση του προγράμματος για την κατοχή από μέρους των μαθητών στάσεων και δεξιοτήτων για τη συνεργατική μάθηση, μέσα από
το μάθημα των Εικαστικών και της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης, είχε διάρκεια περίπου επτά μήνες, από το Σεπτέμβριο 2007, έως το Μάρ-
τιο 2008.
Β. Στόχοι του προγράμματος
Συνεργατική μάθηση
Να μπορούν οι μαθητές/τριες να συνεργάζονται σε εταιρικές ομάδες στην αρχή και σε μεγαλύτερες, ανομοιογενείς στη συνέχεια.
Να αναπτύξουν οι μαθητές/τριες την ικανότητα επικοινωνίας σε διαφορετικά πολιτισμικά πλαίσια, την ικανότητα της καλλιέργειας της εμπι-
στοσύνης, αλλά και της συναισθηματικής επικοινωνίας με άλλα άτομα.
Να ενθαρρυνθεί η συνεργασία, να καλλιεργηθεί η δημιουργική σκέψη και μέσα από κριτήρια συλλογικής σκέψης να ενθαρρυνθεί η κριτι-
κή σκέψη.
Να αναπτυχθεί η συνεργατική κουλτούρα.
Περιβαλλοντική ευαισθητοποίηση
Τα παιδιά μέσα από τα θέματα της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης και να ευαισθητοποιηθούν στα προβλήματα του περιβάλλοντος, να αγα-
πήσουν και να σεβαστούν τη φύση και να αποκτήσουν περιβαλλοντική συνείδηση.
Βιωματική προσέγγιση
Οι μαθητές/τριες να δραστηριοποιηθούν σύμφωνα με τα βιώματά τους και το κοινωνικό τους υποστηρικτικό περιβάλλον. Αυτή η διάσταση
είχε ιδιαίτερο ενδιαφέρον στο περιβαλλοντικό πρόγραμμα που εκπονήθηκε από την αρχή της χρονιάς, μια που οι φωτιές του προηγούμενου
καλοκαιριού στην Ελλάδα συγκλ wόνισαν κάθε ελληνική οικογένεια με αποτέλεσμα να υπάρχει μια έντονη συναισθηματική φόρτιση λόγω των
πρόσφατων βιωμάτων που είχαν τα παιδιά.
Συμμετοχική μάθηση
Να γνωστοποιούνται στους μαθητές/τριες οι στόχοι πριν από κάθε δραστηριότητα και από κοινού να λαμβάνεται, ή όχι, η απόφαση για την
υλοποίησή της. Επίσης να τροποποιείται κάποια δραστηριότητα μετά από συζήτηση όταν διαπιστωνόταν αδυναμία στην εκτέλεσή της.
Ευρετική και ανακαλυπτική μάθηση
Τα παιδιά ανάλογα με τις διαφορετικές τους οπτικές γωνίες να συνδέουν το γνωστικό αντικείμενο με ενδεχόμενα προβλήματα. Κατά τα δια-
λείμματα αναστοχασμού να συζητούνται τα προβλήματα και στη συνέχεια να καταλήγουν σε συμπεράσματα για την επίλυσή τους.
Δικτύωση σχολείου – κοινωνίας
Να παρουσιαστεί το πρόγραμμα σε γονείς, δασκάλους και φορείς της εκπαίδευσης, για την επίτευξη του στόχου του «ανοίγματος» του σχο-
λείου στην κοινωνία.
Γ. Εφαρμογή του προγράμματος - Δραστηριότητες
Οι δραστηριότητες που ακολουθήθηκαν σ’ όλη τη διάρκεια του μαθήματος
των Εικαστικών και της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης ήταν διαφορετικές στο
βαθμό συνεργασίας και στο βαθμό της παρεχόμενης καθοδήγησης και ήταν
προτεινόμενες από τα αντίστοιχα βιβλία των Εικαστικών της Ε’και Στ’τάξης.
Οργάνωση φυσικού χώρου
Στην ομαδοσυνεργατική διδασκαλία, ανάλογα με το σχήμα της αίθουσας, το
συνολικό αριθμό των μαθητών της τάξης και τον αριθμό των μελών κάθε ομά-
δας, η διευθέτηση των θρανίων μπορεί να πάρει διαφορετικές μορφές.
Στις μικρές ηλικίες και στα πρώτα στάδια εφαρμογής της ομαδοσυνεργτικής
διδασκαλίας ο δάσκαλος/α καλό θα είναι να δημιουργεί εταιρικές ομάδες των
δύο ατόμων και σταδιακά να περνά στην ομάδα των τριών, που αποτελεί και
την τυπική ομάδα, για να καταλήξει τελικά στην ομάδα των τεσσάρων μελών.
Στην τάξη που βλέπουμε στις εικόνες, οι 14 μαθητές χωρίζονται σε 3 ομάδες (2 των 5 παιδιών και 1 των 4). Στη συγκεκριμένη τάξη (Ε’τάξη)
σε κάθε ομάδα υπάρχουν 2 υποομάδες των 2 και των 3 μαθητών.
Ένα επίσης πολύ σημαντικό θέμα είναι η ομοιογενής ή ανομοιογενής σύνθεση της ομάδας, ώστε να κατορθώσει η ομαδοσυνερ-
γατική διδασκαλία να εξασφαλίσει το πλαίσιο στήριξης και ενεργού ένταξης στη μαθησιακή διαδικασία των αδύνατων και μειονο-
τικών μαθητών. Γι’αυτό συνιστάται από τους ερευνητές η δημιουργία ανομοιογενών ομάδων, οι οποίες στα πλαίσια των τετραμε-
λών ομάδων αποτελούνται συνήθως από ένα καλό, δύο μέτριους και ένα αδύνατο μαθητή, ώστε να εξασφαλίζεται η δυνατότητα
Εικόνα 1.: Οργάνωση του φυσικού
χώρου

17. φροντιστηριακής βοήθειας προς τον αδύνατο μαθητή.
Η σύνθεση των ομάδων σ’αυτή την Ε’τάξη στην αρχή της σχολικής χρονιάς
έγινε τυχαία και στη συνέχεια επιλέχτηκε το εταιρικό σχήμα με ένα καλό και
ένα ή δύο μέτριους μαθητές σε κάθε υποομάδα, με στόχο ως το τέλος της χρο-
νιάς να δουλέψουν οι μαθητές με 4μελή ή 5μελή ομαδοσυνεργατικά σχήματα.
Στο μάθημα των Εικαστικών οι δραστηριότητες πραγματοποιήθηκαν σε τρία
επίπεδα:
1ο Βήμα: Παράλληλες Δραστηριότητες
Οι δραστηριότητες στην απλούστερη μορφή τους ήταν οι «παράλληλες
δραστηριότητες», όπου οι μαθητές ζωγράφισαν το δικό τους έργο. Κατά τη
συνεργασία τους είχαν γνώση των δραστηριοτήτων των άλλων και ο/η κάθε
μαθητής/τρια παρουσίασε το έργο του/της εταίρου του/της στις ανομοιογενείς
εταιρικές ομάδες που είχαν συσταθεί.
Επειδή εκπονήθηκε το πρόγραμμα περιβαλλοντικής εκπαίδευσης, με θέμα:
«Κλιματικές αλλαγές – Το κλίμα είναι στο χέρι σου», τα παιδιά επέλεξαν θέμα-
τα από το περιβάλλον και τα επεξεργάστηκαν με υλικά και τεχνικές που προ-
τείνει το βιβλίο των Εικαστικών.
Η ατομική δραστηριότητα στην παρακάτω εικόνα με θέμα: «Το Δάσος»,
ήταν εμπνευσμένη από τις πυρκαγιές που συγκλόνισαν τη χώρα μας το καλο-
καίρι του 2007 και τα παιδιά χρησιμοποίησαν τέμπερες και λαδοπαστέλ, μα-
θαίνοντας ταυτόχρονα τα ζεστά και ψυχρά χρώματα, απ’το κεφάλαιο του βι-
βλίου: «Αναμειγνύοντας λαδοπαστέλ».
2ο Βήμα: Αθροιστικές Δραστηριότητες
Στο επόμενο επίπεδο «αθροιστικές δραστηριότητες» οι συνεργαζόμενοι
μαθητές εργάστηκαν ανεξάρτητα, αλλά τα προϊόντα της εργασίας τους αξιο-
ποιήθηκαν αθροιστικά, π.χ. δημιουργία κολλάζ με τη σύνθεση των επιμέρους εργασιών, ή η παραγωγή μακέτας, τα οποία εμφανίστηκαν ως το
κοινό έργο της ομάδας.
Με αφορμή την πρώτη ενότητα του βιβλίου της Γλώσσας της Ε’ τάξης σχετική με το περιβάλλον τα παιδιά για την τεχνική του κολλάζ χρη-
σιμοποίησαν άρθρα από εφημερίδες και περιοδικά, καθώς και άρθρα από το διαδίκτυο. Το υλικό που συγκέντρωσε η κάθε ομάδα το κόλλησε
σε χαρτόνι δίνοντας έναν συγκλονιστικό τίτλο όπως: «Κυριαρχεί κόλαση στο περιβάλλον» ή «Πύρινες φλόγες καταστρέφουν την Ελλάδα» και
το παρουσίασε στις υπόλοιπες ομάδες.
Εικόνα 2.: Υποομάδες των 2 και
των 3 μαθητών/τριών
Εικόνα 4.: Τα αποτελέσματα της
ατομικής τους δουλειάς
Εικόνα 5.: Κολλάζ από εφημερίδες
και περιοδικά
Εικόνα 3.: Παράλληλες δραστηρι-
ότητες

18. Η ίδια τεχνική κολλάζ απ’ το κεφάλαιο του βιβλίου των Εικαστικών με το όνομα:
«Τα περιοδικά ως πηγή χρωμάτων της παλέτας μας», ακολουθήθηκε και σε άλλες
δραστηριότητες, όπου χρησιμοποιήθηκαν μικρά κομματάκια από περιοδικά για την
παραγωγή συλλογικής δουλειάς, όπως αυτή περιγράφεται στο βιβλίο των Εικαστι-
κών. Η κάθε ομάδα επέλεξε ένα ζώο δελφίνι, άλογο και σκύλο και τα αποτελέσματα
ήταν πραγματικά εντυπωσιακά.
Κολλάζ με μικρά κομμάτια χαρτί.
Μία άλλη τεχνική κολλάζ, επίσης προτεινόμενη από το βιβλίο των Εικαστικών απ’
το κεφάλαιο: «Κολλάζ με χαρτιά σχισμένα στο χέρι», είναι με μεγάλα κομμάτια από
εικόνες περιοδικών. Το κοινό θέμα που επιλέχτηκε είναι «Ζώα προς εξαφάνιση – Αρ-
πακτικά πουλιά». Για το θέμα αυτό η αφορμή δόθηκε από την επίσκεψη του σχολεί-
ου στο πάρκο των αρπακτικών πουλιών στην Αγορά της Δράμας.
Κολλάζ με μεγάλα κομμάτια χαρτί: αετός, καλαμοκύρκος, κουκουβάγια
Για την ίδια τεχνική κολλάζ τα παιδιά προετοιμάστηκαν να δουλέψουν με ψηφί-
δες-ψηφιδωτά μια τεχνική από το κεφάλαιο του βιβλίου των Εικαστικών: «Ομαδικά
ψηφιδωτά έργα».
Εικόνα 6.: Κολλάζ με μικρά κομμα-
τάκια από περιοδικά
Εικόνα 7.: Κολλάζ με μικρά κομμά-
τια χαρτί: δελφίνι, άλογο, σκύλος
Εικόνα8.:Κολλάζμεμεγάλακομ-
μάτια χαρτί: αετός, καλαμοκύρ-
κος, κουκουβάγια

19. 19
Κόλλησαν κοχύλια σε χαρτόνια παράγοντας έργα με θέματα απ ’τη φύση.
Ψηφιδωτά με κοχύλια
…και παρήγαγαν:
3ο Βήμα: Δραστηριότητες συλλογικής προετοιμασίας και ατομικής ή συλλογικής εκτέ-
λεσης
Στο τρίτο επίπεδο «δραστηριότητες συλλογικής προετοιμασίας και ατομικής
εκτέλεσης» οι συνεργαζόμενοι μαθητές επικοινώνησαν και αλληλοβοηθήθη-
καν κατά τον προγραμματισμό και την προετοιμασία, αλλά τελικά
εργάστηκαν ατομικά. Οι μαθητές αντάλλαξαν απόψεις
για το πώς θα μπορούσαν καλλιτεχνικά να
εκφράσουν τις επιπτώσεις της
μόλυνσης του περιβάλλο-
ντος και στη συνέχεια ερ-
γάστηκαν ατομικά στη σύν-
θεση και στην επιλεκτική αξι-
οποίηση όσων συζήτησαν. Πα-
ρήγαγαν ατομικές ζωγραφιές και
κατασκεύασαν μακέτα.
Τα παιδιά συζητώντας για το περιβάλλον, αποφάσισαν ότι μπορούν να βο-
ηθήσουν στην προστασία του περιβάλλοντος προστατεύοντας και φροντίζο-
ντας τα ζώα. Έτσι ζωγράφισαν ατομικά, ζωγραφιές με θέμα: «Τα ζώα, μια σχέση
φροντίδας». Η αφορμή ήταν η συμμετοχή του σχολείου στην έκθεση ζωγραφι-
κής που διοργάνωσε ο σύλλογος: «Οι φίλοι του ιδρύματος Μ.Μερκούρη».
οι συνεργαζόμενοι μαθητές επικοινώνησαν και αλληλοβοηθήθη-οι συνεργαζόμενοι μαθητές επικοινώνησαν και αλληλοβοηθήθη-
3ο Βήμα: Δραστηριότητες συλλογικής προετοιμασίας και ατομικής ή συλλογικής εκτέ-
«δραστηριότητες συλλογικής προετοιμασίας και ατομικής
οι συνεργαζόμενοι μαθητές επικοινώνησαν και αλληλοβοηθήθη-
καν κατά τον προγραμματισμό και την προετοιμασία, αλλά τελικά
εργάστηκαν ατομικά. Οι μαθητές αντάλλαξαν απόψεις
για το πώς θα μπορούσαν καλλιτεχνικά να
Εικόνα 10.: Φοινικόδεντρο-νησί
και Νησί-θάλασσα
Εικόνα 11.: Ζώα στο αγρόκτημα
και Ζώα της θάλασσας

20. 20
Επίσης μέσα από την τεχνική: «Κατασκευή μακέτας», όπως αυτή προτείνεται από το βιβλίο των Εικαστικών, στο κεφ. «Κατασκευές με χοντρά
χαρτόνια», χρησιμοποιώντας χαρτόκουτα, όλη η τάξη κατασκεύασε ένα δάσος, με ένα ζώο, ένα δέντρο, ένα βουνό, μια καλύβα, όπως βλέπε-
τε στην παρακάτω φωτογραφία.
4ο Βήμα: Δραστηριότητες συλλογικής προετοιμασίας και ολοκλήρωσης του έργου
• Αποτελούν το ανώτερο είδος συνεργατικών δραστηριοτήτων.
• Ο δάσκαλος προετοιμάζει σετ 3 φακέλων (Α,Β,Γ) για τριμελείς ομάδες που περιέχουν κομμάτια από κύκλους. Έργο των μαθητών εί-
ναι να ανοίξουν τους φακέλους και να προσφέρουν τα κομμάτια στα άλλα μέλη, ώστε να σχηματίσουν ολοκληρωμένους κύκλους.
• Κερδίζουν οι ομάδες που τελειώνουν το έργο τους νωρίτερα.
Δ. Αποτίμηση του προγράμματος
Η επίτευξη των στόχων που τέθηκαν κατά το σχεδιασμό και των καινοτόμων διαστάσεων, που επιδιώχθηκε να προσεγγίσουμε, ήταν ικανο-
ποιητική καθ’ όλη τη διάρκεια του προγράμματος. Επιτεύχθηκαν οι στόχοι της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης, της βιωματικής προσέγγισης,
της συμμετοχικής, ευρετικής και ανακαλυπτικής μάθησης και κυρίως της συνεργατικής μάθησης – μάθησης σε ομάδες με την ανάπτυξη δεξι-
οτήτων, καλλιέργειας στάσεων και αξιών.
Πιο συγκεκριμένα, δύο νέες μαθήτριες που ήρθαν από άλλα σχολεία έγιναν αποδεκτές από τα άλλα παιδιά σε πολύ σύντομο χρονικό διάστη-
μα. Δύο μαθητές με μαθησιακά προβλήματα και ένας αλλοδαπός μαθητής που αισθανόταν μειονεκτικοί και περιθωριοποιημένοι, έγιναν ενερ-
γά μέλη των ομάδων τους, με περισσότερο αυτοπεποίθηση και περισσότερο αγάπη για τη μάθηση και το σχολείο, μια που η τάξη τους έγινε
χώρος παιχνιδιού, χαράς και δημιουργίας. Με τις παραπάνω τεχνικές που προτείνονται στο βιβλίο των Εικαστικών και μέσα από την Περιβαλ-
λοντική Αγωγή, τα παιδιά ασκήθηκαν στο να αποκτήσουν εκείνες τις συνεργατικές δεξιότητες που θα τους επιτρέψουν να εργαστούν ομαδικά
όχι μόνο στα μαθήματα της Αισθητικής Αγωγής, αλλά και στα υπόλοιπα μαθήματα του αναλυτικού προγράμματος, όπως Γλώσσα, Μαθηματι-
κά, Ερευνώ, Ιστορία, Γεωγραφία, Θρησκευτικά.
Κατάφεραν να αναπτύξουν οι μαθητές/τριες την ικανότητα επικοινωνίας σε διαφορετικά πολιτισμικά πλαίσια, την ικανότητα της καλλιέργει-
ας της εμπιστοσύνης, αλλά και της συναισθηματικής επικοινωνίας με άλλα άτομα. Επίσης, καλλιεργήθηκε η δημιουργική σκέψη και μέσα από
κριτήρια συλλογικής σκέψης αναπτύχθηκε η κριτική σκέψη.Τέλος, ενθαρρύνθηκε η συνεργασία και επιτεύχθηκε ο σπουδαιότερος στόχος του
προγράμματος που ήταν η διαμόρφωση της συνεργατικής κουλτούρας της τάξης.
Επίσης, οι γονείς ενημερώθηκαν για το πρόγραμμα μέσα από ένα CD-ROM με ένα power point που ετοιμάστηκε με τις δραστηριότητες που
εκτέλεσαν κατά την υλοποίησή του και όλο το πρόγραμμα παρουσιάστηκε σε συνέδριο σε 200 περίπου δασκάλους/ες της 2ης Περιφέρειας
του Ν. Καβάλας.
Θωμαϊς Καρτσιώτου
Δασκάλα, Μ.Sc. Π.M.Σ. του Πανεπιστημίου Αιγαίου,
33o Δημοτικό Σχολείο Παληού Καβάλας
tzoymasn@hol.gr
Εικόνα 12.: Κατασκευή μακέτας
με θέμα «Το δάσος»

21. 2121

22. 22
Η εμπειρική μάθηση γενικά ασχολείται με μάθηση που εξαρτάται από «εμπειρίες από πρώτο χέρι», οι οποίες συνδέουν το μαθητή με πραγ-
ματικούς ανθρώπους και πραγματικά ζητήματα. Συχνά συνδέεται με ανεπίσημη μάθηση, αν και δεν είναι απαραίτητα έτσι. Επιπλέον, θεωρείται
γενικά ως μία δια βίου διαδικασία, που ενσωματώνει εκπαίδευση, εργασία και ελεύθερο χρόνο.
Η εμπειρική μάθηση ορίζει ως αρχή ότι ο μαθητής μαθαίνει καλύτερα «κάνοντας» και μια από τις μεθόδους διδασκαλίας που συχνά εφαρ-
μόζεται βασίζεται σε προσεγγίσεις επίλυσης προβλήματος. Με αυτό τον τρόπο, η
εμπειρία γίνεται ο καταλύτης της μάθησης σε πολλούς άλλους παιδαγωγικούς στό-
χους-κλειδιά όπως π.χ. η διαμόρφωση της ταυτότητας του πολίτη και η προσωπι-
κή και κοινωνική εκπαίδευση/μόρφωση. Αυτό σημαίνει ότι η εμπειρική μάθηση έχει
άμεση σχέση με και βοηθά στην μετάβαση από την δευτεροβάθμια εκπαίδευση
στην ενήλικη ζωή και ενισχύει μια γκάμα από «προσωπικές και κοινωνικές δεξιότη-
τες» στους νέους ανθρώπους.
Είναι βοηθητικό ίσως να αναφερθούμε σε μοντέλα όταν αναλογιζόμαστε τα ζη-
τήματα αυτά:
(σχήμα1)
Ο κύκλος του Kolb μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να εξηγήσει εμπειρικούς τρό-
πους μάθησης. Το μοντέλο δεν ανταποκρίνεται πραγματικά στην πολυπλοκότητα
του μυαλού και στην ικανότητά του να επεξεργάζεται περίπλοκες πληροφορίες. Επί-
σης, υπονοεί ότι η εμπειρία και η περίσκεψη συμβαίνουν ανεξάρτητα η μια από την
άλλη, το οποίο είναι αμφισβητήσιμο. Παρόλα αυτά, παρέχει ένα πλαίσιο για να σκε-
φθούμε τις σχέσεις ανάμεσα στα διάφορα μέρη μιας διαδικασίας μάθησης. Συνε-
πώς, παρέχει ένα εργαλείο για να σκεφθούμε πώς θα δουλέψουμε με νέους ανθρώ-
πους.
Ας πάρουμε το μέρος του μοντέλου που μιλάει για την αρχική εμπειρία. Η πρόταση εδώ είναι ότι δεν είναι αρκετό για τους νέους ανθρώ-
πους να πάρουν μέρος σε υπαίθριες δραστηριότητες για να υποθέσει ο δάσκαλος ότι η εμπειρία θα μεταφραστεί αυτόματα σε ένα αποτέλε-
σμα μαθησιακό.Το μοντέλο αφήνει να εννοηθεί ότι η εμπειρία δεν μιλάει από μόνη της και η μάθηση δεν θα προκύψει αυτόματα σαν αποτέλε-
σμα συμμετοχής σε δραστηριότητες. Κατά συνέπεια, οι νέοι άνθρωποι πολύ πιθανόν να χρειαστούν βοήθεια στην ερμηνεία της εμπειρίας. Αυ-
τός είναι και ο ρόλος του εκπαιδευτή/δασκάλου και μπορεί να επιτευχθεί αποτελεσματικά με την ξαναθεώρηση της υπαίθριας δραστηριότη-
τας, σε σχέση με το εκπαιδευτικό αποτέλεσμα που έχουμε κατά νου. Ο νέος άνθρωπος επίσης είναι πιθανόν να χρειαστεί βοήθεια στη γενίκευ-
ση της εμπειρίας, πράμα το οποίο εμπεριέχει το να κατανοήσει την εμπειρία σε σχέση με το δικό του κοινωνικό περίγυρο (ο οποίος περίγυρος
συχνά δεν σχετίζεται με τον περίγυρο που έλαβε χώρα η εμπειρία). Έχοντας εσωτερικεύσει αυτή την εμπειρία, το μοντέλο ορίζει ότι ο μαθησι-
ακός κύκλος δεν είναι ολοκληρωμένος μέχρις ότου η νέα γνώση να εφαρμοστεί. Αυτό σημαίνει ότι ο μαθητής μπορεί να εφαρμόσει τη νέα του
σκέψη με ένα τρόπο που θα επιτρέψει να ληφθούν πιο ενημερωμένες αποφάσεις από ότι θα λαμβάνονταν αν δεν είχε προηγηθεί η εμπειρία.
Υπάρχει ένας ξεκάθαρος ρόλος για τον δάσκαλο/εκπαιδευτή, όπου ο σκοπός είναι να παρέχει μια δομή για να βοηθήσει τους νέους ανθρώ-
πους να μάθουν από τις εμπειρίες τους με έναν τέτοιο τρόπο που ή μάθηση δεν αφήνεται στην τύχη. Με αυτόν τον τρόπο μπορούμε να δια-
κρίνουμε ανάμεσα στην εμπειρική εκπαίδευση-εξάσκηση, που είναι ταιριαστή με την ιδέα του να αποκτούνται δεξιότητες μέσα από τις δρα-
στηριότητες και στην εμπειρική μάθηση όπου οι δραστηριότητες χρησιμοποιούνται με έναν τρόπο σαν όργανα για να προωθή-
σουν τα προσωπικά και κοινωνικά χαρίσματα. Περιληπτικά, δεν μπορούμε να παρέχουμε μια σειρά από δραστηριότητες για νέους
ανθρώπους και να περιμένουμε ότι θα εμποτιστούν με αρετές που σχετίζονται με την προσωπική και κοινωνική εκπαίδευση, απλά
και μόνο μέσα από την εμπειρία της συμμετοχής σε αυτές τις δραστηριότητες .
Εμπειρικήμάθηση
ΚύκλοςτουΚολμπ
γιατηνεμπειρικήμάθηση
Βιώνωκάτι
ερμηνεύω
τηνεμπειρία
γενικεύωτηνεμπειρία
εφαρμόζω
τηνεμπειρία

23. 23
Αυτό το μοντέλο μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να καταδείξει ότι οι άνθρωποι
ποικίλλουν στα προτιμώμενα στυλ μάθησης (Honey and Mumford, 1992). Υπο-
νοεί ότι οι άνθρωποι γενικά δείχνουν ροπή προς ένα ιδιαίτερο στυλ μάθησης,
είτε αυτό του ενεργητή, είτε του αναστοχαστή, του θεωρητή ή του πραγματιστή.
Βασίζεται στον κύκλο μάθησης του Κolb και έτσι ο «ενεργητικός» συσχετίζεται με
με το «βιώνω κάτι», ο «αναστοχαστής» με το « ερμηνεύω την εμπειρία» και ούτω
καθεξής. Συνεπώς, ο δάσκαλος χρειάζεται να έχει γνώση του ότι τα επιθυμητά
αποτελέσματα μπορεί να εξαρτώνται από διαφορετικές μεθόδους σε διαφορετι-
κούς ανθρώπους. Και εκεί μπορεί να φανούν χρήσιμα τα μοντέλα.
Βοηθούν τον δάσκαλο/εκπαιδευτή να εμπλακεί στον μαθησιακό κύκλο του
κάθε νέου ανθρώπου επιτρέποντάς του να αφυπνιστεί σε ένα πρώιμο στάδιο στο
εάν η διδασκαλία του είναι αποτελεσματική. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό ση-
μείο διότι είναι βασικό να διακρίνουμε ανάμεσα στις στρατηγικές διδασκαλίας
(αυτό που ο δάσκαλος θέλει να μάθει ο μαθητής) και στα μαθησιακά αποτελέσματα (αυτά που στην πραγματικότητα μαθαίνει ο νέος άνθρω-
πος). Επιπλέον, είναι φανερό ότι καθένας από εμάς (και κάθε μαθητής) είναι ικανός να μάθει με διάφορους τρόπους και για να μεγιστοποιήσου-
με τη γνώση που παίρνουμε από κάθε κατάσταση θα πρέπει να εμπλεκόμαστε στην εμπειρία και με τους τέσσερεις τρόπους (σαν ενεργητής,
αναστοχαστής, θεωρητής, πραγματιστής).
Και τα δύο αυτά μοντέλα βασίζονται σε μία κυκλική αντίληψη. Ενώ είναι χρήσιμο αυτό, δεν εισάγει στην πραγματικότητα μια προοδευτική
διάσταση στην μάθηση. Οπότε, ένας αριθμός ατόμων και υπηρεσιών έχουν ξανα-ερμηνεύσει το μοντέλο του Kolb σαν μια σπείρα, με τη βαρύ-
τητα να μεταφέρεται από το «βιώνω κάτι» στον πειραματισμό σε νέες καταστάσεις και άρα «βιώνω κάτι νέο ή διαφορετικό». Ενώ φανερά αυτό
θα πρέπει να σχετίζεται με εκείνη τη συγκεκριμένη δεξιότητα που μαθαίνεται εκείνη τη στιγμή.
Θα πρέπει επίσης να θυμάται κανείς ότι η εμπειρική μάθηση μπορεί να έχει εξουθενωτικό αποτέλεσμα. Όπως μπορούμε να διακρίνουμε ανά-
μεσα σε παιδαγωγικές και μη-παιδαγωγικές εμπειρίες, είναι δυνατόν να πει κανείς ότι κάποιες εμπειρίες παρακωλύουν την προσωπική ανάπτυ-
ξη. Αρκεί κανείς να σκεφτεί την ιδέα της δυς-εμπειρίας (Mortlock, 1984) για να αναγνωρίσει ότι όταν ένας εκπαιδευτής ή δάσκαλος αποτυγχά-
νει να διαλέξει τις κατάλληλες δραστηριότητες και το επίπεδο που θα τις εκτελέσουν, τότε η δραστηριότητα μπορεί να χαμηλώσει το αίσθημα
αυτοεκτίμησης παρά να το ανεβάσει. Κι αυτή είναι μια ζωτικής σημασίας πλευρά της καλής τακτικής/μεθόδου, επειδή μια εμπειρία που είναι
κατάλληλη για κάποια μέλη μιας ομάδας μπορεί να αποδειχτεί αρνητική για κάποια άλλα. Και αυτό στο οποίο καταλήγει το θέμα είναι ότι πρέ-
πει διαρκώς να αναρωτιόμαστε «γιατί κάνω αυτή τη δραστηριότητα με αυτά τα άτομα σε αυτό το χρόνο;»
Πολλαπλή νοημοσύνη
Πρόσφατη δουλειά του Howard Gardner (1993) που σχετίζεται στενά με την εκπαίδευση, έχει οδηγήσει στο συμπέρασμα ότι η απλοϊκή αντί-
ληψη μιας και μοναδικής νοημοσύνης είναι ξεπερασμένη. Υποστηρίζει ότι υπάρχουν τουλάχιστον επτά διαφορετικές όψεις της νοημοσύνης,
και ότι τις έχουμε αναπτύξει όλες σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό. Καταγράφει:
• μουσική νοημοσύνη
• σωματική-κιναισθητική νοημοσύνη
• λογική-μαθηματική νοημοσύνη
• γλωσσική νοημοσύνη
• χωρική νοημοσύνη
• διαπροσωπική νοημοσύνη
• ενδοπροσωπική νοημοσύνη
Αυτός και άλλοι κατακρίνουν το παραδοσιακό εκπαιδευτικό σύστημα γιατί ευνοεί την λογική-μαθηματική νοημοσύνη, υποστηρίζοντας ότι
περιορίζει τις δυνατότητες για τους μαθητές στους οποίους ταιριάζει καλύτερα να μαθαίνουν με άλλους τρόπους. Άλλοι έχουν πάει μακρύτε-
ρα, υποστηρίζοντας ότι αυτό οδηγεί σε δυσαρεστημένους μαθητές που γίνονται ταραξίες στο σχολείο και έχουν φτωχές εκπαιδευτικές προ-
οπτικές.
Μια τέτοια προσέγγιση στη μάθηση έχει φανερά πλεονεκτήματα καθώς παρέχει έναν τρόπο σκέψης για την πνευματι-
κή ανάπτυξη του ατόμου συνολικά. Αυτό το θέμα εξερευνάται περαιτέρω παρακάτω, όπου προτείνουμε να επεκτείνουμε
τις σκέψεις μας ώστε να συμπεριλάβουν διανοητικές, σωματικές, συναισθηματικές, αισθητικές και πνευματικές διαστάσεις.
Μαθησιακάστυλ(HoneyMumford)
Βιώνωκάτι(ενεργητής)
ερμηνεύω
τηνεμπειρία
(αναστοχαστής)
γενικεύωτηνεμπειρία(θεωρητής)
εφαρμόζω
τηνεμπειρία
(πραγματιστής)

24. 24
Τι αποτελεί «καλή πρακτική» στο να βοηθήσουμε τους άλλους να μάθουν;
Σύμφωνα με το Σκωτσέζικο Συμβούλιο για το σχολικό Πρόγραμμα (1996): «Η μάθηση είναι ακατάστατη. Σπάνια μαθαίνουμε κάτι με το να
προχωράμε σε ένα μοναδικό μονοπάτι με προκαθορισμένα αποτελέσματα». Φαίνεται ότι κατανοούμε τον κόσμο με το να συσχετίζουμε κομ-
μάτια πληροφοριών με άλλα και να προσπαθούμε να τα ενώσουμε όλα μαζί. Σαν πολυαισθητηριακά ζώα καταλαβαίνουμε τον κόσμο μέσα από
την όραση, την ακοή, την γεύση, την όσφρηση και την αφή. Επίσης συσχετιζόμαστε με γεγονότα με τρόπους διανοητικούς, σωματικούς, συ-
ναισθηματικούς, αισθητικούς και πνευματικούς. Ενώ μπορεί να είναι δυνατόν να βιώσουμε ένα γεγονός μέσα από μια μόνο αίσθηση και να το
μάθουμε με έναν και μόνο τρόπο (π.χ. να διαβάζω κείμενο και να το σκέφτομαι με το μυαλό) αυτή δεν είναι η νόρμα. Όσο πιο σύνθετη η εμπει-
ρία, τόσο περισσότερους τρόπους έχουμε για να την βιώσουμε και να την μάθουμε.
Υπό αυτό το πρίσμα φαίνεται ότι με όσο περισσότερους τρόπους μαθαίνεται ένα γεγονός, τόσο καλύτερες πιθανότητες έχει να γίνει κατα-
νοητό. Οπότε έχει νόημα για αυτούς που ασχολούνται με το να «βοηθούν τους άλλους να μάθουν» να παρέχουν εμπειρίες που θα επιτρέψουν
στο μαθητή να χρησιμοποιήσει όλες του τις αισθήσεις για να βιώσει και να «ενσωματώσει» τις εμπειρίες αυτές.
Προσπάθεια ή Απόδοση;
Κάποια στοιχεία υποστηρίζουν ότι υπάρχουν παιδαγωγικά οφέλη στο να βάζεις στα παιδιά προκλήσεις που απαιτούν σημαντική προσπά-
θεια από πλευράς του μαθητή παρά απλώς να είναι ικανοί να κάνουν κάτι ή όχι. Πολλοί δάσκαλοι φροντίζουν να επιβραβεύουν τις προσπά-
θειες που κάνουν μαθητές να πετύχουν. Αυτό μπορεί να είναι προβληματικό στην περίπτωση κάποιων νέων ανθρώπων στη σύγχρονη σχολι-
κή εκπαίδευση όπου το επίτευγμα μετριέται κυρίως με την επιτυχία στις εξετάσεις. Υιοθετώντας αυτό το θέμα ο Rubens (1997) διεξήγαγε ποι-
οτική έρευνα στις σχέσεις ανάμεσα στην υπαίθρια εκπαίδευση, την περιπέτεια και τη μάθηση, και έθεσε τα ευρήματά του σε ένα πλαίσιο δια-
μέσου μιας ολοκληρωτικής επισκόπησης της παιδαγωγικής και ψυχολογικής φιλολογίας. Διαπίστωσε ότι η τρέχουσα βιβλιογραφία που ασχο-
λείται με τα κίνητρα στη μάθηση υποστηρίζει την αξία μιας «άρτιας» προσέγγισης στη μάθηση και αντιπαραβάλλει τις έννοιες «στενή» και «ευ-
ρεία» θεώρηση της περιπέτειας. Εμπειρίες «στενής περιπέτειας» είναι κατ’ ουσίαν δραστηριότητες που είναι σύντομες σε διάρκεια και εστιά-
ζονται σε υψηλές συγκινήσεις, αλλά απαιτούν μικρή προσπάθεια από πλευράς του μαθητή, ο οποίος παίρνει ελάχιστη ευθύνη για τις πράξεις
του. Σε υπαίθριες περιπετειώδεις δραστηριότητες μπορούμε να παραθέσουμε ως παραδείγματα το εναέριο πέρασμα με σκοινί, κατάβαση από
βράχο και ισορροπία σε σκοινιά. Αντιπαραβάλλει αυτά με την «ευρεία περιπέτεια» που παρέχει το αντίθετο, αλλά κυρίως απαιτεί από το μα-
θητή να αναλάβει ευθύνη για τις πράξεις του και να διατηρήσει την προσπάθεια. Ως τέτοιες δραστηριότητες χαρακτηρίζονται για παράδειγ-
μα η διαδρομή με κανό ή με τα πόδια. Ο Rubens (1999)
υποστηρίζει με σθένος ότι η «ευρεία περιπέτεια» ενθαρ-
ρύνει μια προσέγγιση άρτιας γνώσης στην εκπαίδευση,
που οδηγεί τους μαθητές να είναι πρόθυμοι αργότερα
στη ζωή τους να αναλαμβάνουν την ευθύνη των πράξε-
ών τους. Η «στενή περιπέτεια» δεν φαίνεται να προσφέ-
ρει τέτοια οφέλη.
Διαστάσεις που Σχετίζονται με την Στενή και την
Ευρεία Αντίληψη της Περιπέτειας
Παρόλα αυτά, πολλά ανέκδοτα στοιχεία σε συνδυα-
σμό με τα δικά μας αποτελέσματα ερευνών (Nicol, 2001)
δείχνουν ότι η τάση στην υπαίθρια εκπαίδευση είναι στο
να παρέχει εμπειρίες μικρής διάρκειας και υψηλής συγκί-
νησης, σαν αυτές που αναφέρθηκαν πιο πάνω. Επιπλέον,
αυτές οι δραστηριότητες σπάνια έχουν πραγματικό κίν-
δυνο, αλλά συχνά τονίζουν φαινομενικό κίνδυνο. Φαντά-
ζει ανειλικρινές να αναπτύσσουμε τέτοιου είδους δρα-
στηριότητες που φαίνονται επικίνδυνες και να υποστηρί-
ζουμε ότι έχουν κάποια απροσδιόριστα παι-
δαγωγικά οφέλη, όταν το λιγότερο που κά-
νουν είναι να δίνουν στους συμμετέχοντες
ΔιαστάσειςπουΣχετίζονταιμετηνΣτενή
καιτηνΕυρείαΑντίληψητηςΠεριπέτειας
ΣτενήΘεώρηση
τηςΠεριπέτειας
ΕυρείαΘεώρηση
τηςΠεριπέτειας
Μικρή κλίμακα χρόνου
για την εμπειρία
Προκλήσεις
με υψηλή συγκίνηση
Απαιτείται μικρή
ή καθόλου προσπάθεια
Δεν αναπτύσσονται
υπευθυνότητες στους μαθητές
Μεγάλη κλίμακα χρόνου
για την εμπειρία
Πολλές και ποικίλες
προκλήσεις στη φύση
Απαιτείται κάποια
ή και αρκετή προσπάθεια
Αναπτύσσονται υπευθυνότητες
στους μαθητές

25. 25
μια λανθασμένη εντύπωση του ρίσκου και του κινδύνου. Αυτό είναι κρίσιμο στο να προσδιορίσει κανείς αν κάποια νεοανακαλυφθείσα αυτο-
γνωσία μπορεί να συνεισφέρει στην ανάπτυξη της κοινωνίας. Αυτό που η ιεραρχία βοηθάει να φανεί είναι ότι με το να αναλύουμε διεξοδικά
τις υποθέσεις που υποστηρίζουν τους στόχους μας, υπάρχει λόγος να παραμένουμε επιφυλακτικοί. Με άλλα λόγια είναι σημαντικό να έχουμε
κατά νου τι απαιτήσεις μπορούμε να έχουμε από ένα σύντομο (πχ πενθήμερο) πρόγραμμα.
Διευκολύνοντας τη μάθηση μέσα απόΆμεσες Εμπειρίες
Όπως σημειώθηκε νωρίτερα μια καλή μαθησιακή εμπειρία μπορεί να εμπλέκει μια ευρεία ποικιλία από ευκαιρίες μάθησης. Κάποιες φορές,
μια μορφή ανάπτυξης μπορεί να τύχει μεγαλύτερης έμφασης από άλλες (φορές) αλλά συχνά υπάρχει η δυνατότητα για να λάβει χώρα διανοη-
τική, σωματική, συναισθηματική, αισθητική και πνευματική ανάπτυξη. Η αναλογία θα ποικίλλει από άτομο σε άτομο και από χρόνο σε χρόνο.
Ο δάσκαλος ή εκπαιδευτής μπορεί να πάρει έναν αριθμό ρόλων σε αυτή τη διαδικασία. Πολλές από αυτές αναπαρίστανται διαγραμματικά
εδώ. Ο μαθητής αναπαρίσταται σαν πρίσμα και η εμπειρία σαν δέσμη φωτός. Ο ρόλος του δασκάλου ή εκπαιδευτή μπορεί να θεωρηθεί σαν
την ποιότητα του φίλτρου που μπαίνει ανάμεσα στο γεγονός και τον μαθητή.
Εκπαίδευση μέσα από άμεση εμπειρία: ο Ρόλος του Δασκάλου
α) Δεν υπάρχει ρόλος για τον δάσκαλο/εκπαιδευτή. Ο μαθη-
τής βιώνει το γεγονός χωρίς κανένα μεσάζοντα. Θα προκύψει
κάποιας μορφής βελτίωση ανάλογα με το ενδιαφέρον του μα-
θητή. Από το μαθητή εξαρτάται αν θα ερμηνεύσει την κατάστα-
ση ή αν δεν θα ασχοληθεί καθόλου.
β) Ο δάσκαλος/εκπαιδευτής ως «παγωμένο γυαλί». Το φως από την ακτίνα
διυλίζεται από την επιρροή του δασκάλου που επιλέγει και διαχωρίζει τις πλη-
ροφορίες που επιθυμεί να περάσει στον μαθητή. Δεν υπάρχει άμεση εμπει-
ρία και υπάρχει η πιθανότητα ότι η πραγματική φύση του βιώματος θα μειω-
θεί τόσο από την στάση που υιοθετεί ο δάσκαλος, που η αξία της για το μαθη-
τή θα πέσει σημαντικά.
γ) Ο δάσκαλος/εκπαιδευτής ως «φίλτρο». Αν το αρχικό γεγονός είναι
περίπλοκο, τότε μπορεί ο δάσκαλος/εκπαιδευτής να δρα με ένα θετι-
κό τρόπο επιλέγοντας την συγκεκριμένη άμεση εμπειρία που χρειάζε-
ται ο μαθητής και μετά εστιάζοντας εκεί για να τραβήξει την προσοχή
του μαθητή.
γεγονός
α)
μαθητής
διανοητική
σωματική
συναθσθηματική
αισθητική
πνευματική
β)
γεγονός
παγωμένο
γυαλί
μαθητής
γ)
γεγονόςφίλτρο
μαθητής
διανοητική
σωματική
συναθσθηματική
αισθητική
πνευματική

26. 26
δ) ο δάσκαλος/εκπαιδευτής και ο μαθητής μοιράζονται μια κοινή
εμπειρία. Σε αυτή την περίπτωση και ο δάσκαλος/εκπαιδευτής και ο
μαθητής αντιπροσωπεύονται ως πρίσματα. Η εμπειρία που ο καθένας
κερδίζει από το γεγονός είναι ξεχωριστή αλλά υπάρχει χώρος για σύ-
γκριση και μετέπειτα μεγαλύτερη κατανόηση και του γεγονότος και ο
ένας του άλλου.
Ο δάσκαλος/εκπαιδευτής και ο μαθητής θα είχαν διαφορετικές εμπειρίες μέχρι τότε. Είναι πιθανόν ο δάσκαλος/εκπαιδευτής να είχε μεγαλύ-
τερη γκάμα από εμπειρίες για να αντλήσει και οι νέες θα τοποθετηθούν μαζί με τις προηγούμενες. Το αποτέλεσμα είναι μοίρασμα της εμπειρί-
ας και μετέπειτα ανάπτυξη. Αυτό πιθανότατα θα είναι μεγαλύτερο για το μαθητή καθώς αυτός θα είναι αρχικά λιγότερο έμπειρος. Παρόλα αυτά,
καθώς ο μαθητής αποκτά περισσότερη κοινή και ανεξάρτητη εμπειρία, θα προκύπτει μικρότερη ανάγκη για το δάσκαλο/εκπαιδευτή να εμπλα-
κεί ή να ερμηνεύσει την εμπειρία. Αξίζει να σημειωθεί ότι και ο δάσκαλος/εκπαιδευτής μαθαίνει από αυτή τη διαδικασία.
Υπαίθρια Περιπετειώδης Εκπαίδευση και Βιωματική Μάθηση
Η υπαίθρια Περιπετειώδης Εκπαίδευση έχει ιδιαίτερα στενή σχέση με την Βιωματική Μάθηση. «Η Υπαίθρια Περιπετειώδης Εκπαίδευση» θε-
ωρείται ότι αντλεί από τρεις βασικές περιοχές, αυτές των υπαίθριων δραστηριοτήτων, της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης και της κοινωνικής
και προσωπικής ανάπτυξης. Ένας καλός υπαίθριος εκπαιδευτής μπορεί να εστιάζει την προσοχή σε ένα ή το άλλο από αυτά σε κάθε δεδομέ-
νη στιγμή αλλά θα εξακολουθεί να είναι ευαισθητοποιημένος ως προς τις ευκαιρίες να καθοδηγήσει μια εμπειρία σε κάποιο από τα συμπλη-
ρωματικά πεδία. Παρόλα αυτά, όλες οι εμπειρίες πρέπει να κινούνται μέσα σε ένα πλαίσιο ασφάλειας. Η κατάλληλη λήψη αποφάσεων και η δι-
ακριτική διατήρηση ενός ασφαλούς περιβάλλοντος μέσα στο οποίο λαμβάνουν χώρα οι υπαίθριες εμπειρίες είναι δείγμα επαγγελματισμού.
δ)
γεγονός
μαθητής
εκπαιδευτι
κός
διανοητική
σωματική
συναθσθηματική
αισθητική
πνευματικήπνευματική
αισθητική
συναισθηματική
σωματική
διανοητική
Υπαίθριες
Δραστηριότητες
Υπαίθρια
εκπαίδευση
Προσωπικήή
κοινωνικήανάπτυξη
Περιβαλλοντική
εκπαίδευση

27. 27
Αξίζει να εξερευνήσει κανείς τη λογική πίσω από την χρήση τους σαν μια συγκεκριμένη περίπτωση εμπειρικής μάθησης. Ενώ υπάρχουν πολ-
λοί τρόποι να χρησιμοποιηθούν τέτοιες εμπειρίες, υπάρχει ευρεία συμφωνία ότι η διαδικασία συμπεριλαμβάνει πολλά ή και όλα από τα παρα-
κάτω στοιχεία.
ο παιδαγωγικός σκοπός είναι να διεγείρουν την προσωπική και κοινωνική ανάπτυξη. Αυτοί που εργάζονται σε αυτό τον τομέα έχουν μαθη-
σιακές φιλοδοξίες για τους μαθητές τους πέραν της σωματικής ευεξίας, φιλοδοξίες ακαδημαϊκές, αισθητικές, πνευματικές, κοινωνικές και πε-
ριβαλλοντικές.
οι έννοιες «υπαίθριος», «περιβαλλοντικός» και «εκπαίδευση» είναι όλες σημαντικές σε κάποιο βαθμό στη διαδικασία, η οποία δεν πρέπει να
είναι απλά ψυχαγωγική, ούτε να λαμβάνει χώρα χωρίς μια μικρή τουλάχιστον εμπειρία του εξωτερικού χώρου. Η «περιπέτεια» σε αυτό το πλαί-
σιο σημαίνει ότι υπάρχει μια «διαδρομή έξω», (μια μετακίνηση σε νέο έδαφος) για να αγκαλιάσουμε την εμπειρία.
η διαδικασία που εφαρμόζεται είναι μια διαδικασία μάθησης «εμπειρικά». Για να μεγιστοποιήσουμε το αποτέλεσμα, η εμπειρία θα πρέπει
να είναι άμεση παρά διαμεσολαβημένη, με τον εμψυχωτή να δρα σαν οδηγός –καθοδηγητής παρά με την συνηθισμένη του ιδιότητα του δα-
σκάλου.
το αποτέλεσμα αυτής της εφαρμογής αυτής της προσέγγισης στο δυναμικό πλαίσιο του εξωτερικού χώρου είναι ότι πολλοί αναφέρουν ότι
η εμπειρία είναι αποτελεσματική σαν μέσο προσωπικής και κοινωνικής ανάπτυξης, και στην αύξηση της συνειδητοποίησης-γνώσης στο τι εί-
ναι κοινωνία και τι περιβάλλον.
Ενώ κάποιες πλευρές της εμπειρίας μπορεί να εμπλέκουν τη χρήση περιβάλλοντος όπου υπάρχουν φαινομενικοί ή και πραγματικοί κίνδυνοι,
η σωματική και συναισθηματική ασφάλεια του συμμετέχοντος είναι προστατευμένη μέσα από κατάλληλα επαγγελματικά στάνταρντ.
Το φυσικό περιβάλλον είναι συνήθως ο «χώρος εργασίας» και τα επαγγελματικά στάνταρντ πρέπει να εφαρμόζονται για να διασφαλίζουν
την προστασία του από υπερβολική χρήση.Τα προγράμματα Υπαίθριας Εκπαίδευσης θα πρέπει παράλληλα να ενθαρρύνουν τους συμμετέχο-
ντες να αναπτύσσουν σεβασμό προς το περιβάλλον.
Σαν αποτέλεσμα αυτής της εμπειρικής διαδικασίας, οι συμμετέχοντες θα πρέπει να αναλάβουν αυξημένη ευθύνη για τη μάθησή τους, και
κατά συνέπεια να αναπτύξουν αυξημένη εμπιστοσύνη στη δική τους κρίση και στην ικανότητα να κατευθύνουν τις ζωές τους
Pete Higgins and Robbie Nicol
School of Education
University of Edinburgh
Μετάφραση – απόδοση
στα ελληνικά
Θεοδοσάκη Ζωή

28. Καιότανθα‘ρθουνοικαιροί
πουθα‘χεισβήσειτοκερί
στηνκαταιγίδα,
Υπερασπίσουτοπαιδί
γιατίανγλυτώσειτοπαιδί
υπάρχειελπίδα.
ΛευτέρηςΠαπαδόπουλος
(Κάποτεθα‘ρθουνσασουπουν)
...καιτώραπαίζουμε!!!
Β’Μέρος

29. 2929
Τα παιχνίδια και οι δραστηριότητες που περιγράφονται σε αυτό το βιβλίο είναι αποτέ-
λεσμα εμπειρίας με τους μαθητές α/θμιας και β/θμιας εκπαίδευσης, με τους συμμετέχο-
ντες εκπαιδευτικούς σε προγράμματα και επιμορφώσεις και από διάφορα σεμινάρια αυ-
τού του είδους στη χώρα μας και στο εξωτερικό. Βαθμιαία και με τον καιρό κρατήσαμε
σε αρχείο τα παιχνίδια που είχαν την μεγαλύτερη επιτυχία και αποδοχή στις περισσότε-
ρες ομάδες.Τα παιχνίδια αυτά δίνουν έμφαση στο βίωμα
στην εμπειρία και το συναίσθημα. Τέτοιου είδους
δράσεις έχουν διάφορες κατευθύνσεις από
κατασκηνώσεις, θεατρικές, περιβαλλο-
ντικές ομάδες, ασκήσεις στη φύση,
στην αυλή και το σχολείο.
Κάθε παιχνίδι έχει 4 φάσεις.
Στην πρώτη φάση καθορίζο-
νται οι στόχοι και η κα-
τεύθυνση κάθε παι-
χνιδιού, δηλ.
Γενικέςπροσεγγίσεις-οδηγίες
γιαένακαλύτεροπαιχνίδι

30. 30
αν είναι γνωστικό, συνεργασίας..
Στην δεύτερη φάση έχουμε το σχεδιασμό της δράσης, την επιλογή του υλικού, την
διατύπωση κανόνων, τον έλεγχο του περιβάλλοντος χώρου.
Στην Τρίτη φάση πραγματοποιείται η δράση, αφού γίνει η περιγραφή της με
σαφή και κατανοητό τρόπο.
Στην τέταρτη φάση έχουμε την αξιολόγηση από την ομάδα και την περαιτέρω προ-
σαρμογή ή αλλαγή του παιχνιδιού από τον εμψυχωτή.
Ένα πολυσυζητημένο και ανοικτό θέμα είναι η κατηγοριοποίηση αυτών των παι-
χνιδιών. Πολλές φορές διαβάζοντας το βιβλίο θα συναντήσετε παιχνίδια με παρό-
μοια πλοκή, παραλλαγές παιχνιδιών ακόμη και πολλά γνωστά σας παιχνίδια. Εμείς
έχοντας εμπνευστεί μέσα από την εμπει-
ρία μας με μαθητές και μέσα από προ-
σωπικές εμπλοκές και συμμετοχή σε
διάφορα σεμινάρια καταφέραμε να
καταλήξουμε σε μια κατηγοριοποί-
ηση των παιχνιδιών μα βάση τον κυ-
ρίαρχο στόχο τους. Έτσι έχουμε τις
δίπλα κατηγορίες:
Το βιβλίο που κρατάτε
στα χέρια σας είναι χω-
ρισμένο σε κεφάλαια,
ανάλογα με το είδος-κατηγορία των παιχνιδιών που αναζητούμε. Η λεπτομερής
περιγραφή κάθε παιχνιδιού, μας δίνει βασικές πληροφορίες για την σωστή και
κατάλληλη χρήση του. Σε κάθε περίπτωση στο πάνω μέρος της σελίδας ανα-
γράφεται ο κυρίαρχος στόχος και για κάθε παιχνίδι υπάρχουν εικονίδια που
αποτυπώνουν τα κύρια χαρακτηριστικά του. Στο αριστερό μέρος της κάθε
δράσης διατυπώνονται στοιχεία για την αναγνώριση-διευκόλυνση διορ-
γάνωσης κάθε παιχνιδιού. Το γιατί αναφέρεται στους επιμέρους στόχους, το
πόσοι και με τι προσδιορίζει τον αριθμό των μαθητών και τα υλικά που προ-
τείνονται.Τα μυστικά επιτυχίας δηλώνουν την χρήση κάποιων τιπς και την απο-
φυγή προβληματικών καταστάσεων
Πριν αποφασίσουμε για την κατάταξη ενός παιχνιδιού στο πρόγραμμα
πρέπει να απαντήσουμε στις παρακάτω ερωτήσεις:
-Τι περιμένουμε από το παιχνίδι;
-Ποια σειρά παιχνιδιών είναι αποτελεσματική;
-Πώς να ξεκινήσουμε και πώς να τελειώσουμε ένα παιχνίδι;
-Ποιο χρονικό διάστημα έχουμε για την ολοκλήρωση του;
-Πως θα το αξιολογήσουμε;
-Πως θα αντιδράσουμε αν η ομάδα δεν ανταποκρίνεται στις απαι-
τήσεις μας;
Δεν έχουμε σαφή και συγκεκριμένη απάντηση στα παραπάνω ερω-
τήματα γιατί δεν υπάρχει σωστή και λάθος απάντηση αλλά όλα είναι
αποτέλεσμα σχέσεων, επαφών και προσωπικών εκτιμήσεων τόσο
του εκπαιδευτικού όσο και της ομάδας του.
Παρακάτω θα προσπαθήσουμε να δώσουμε κάποια
στοιχεία που μπορεί να φανούν χρήσιμα στην οργάνω-
ση και διεξαγωγή τέτοιων δράσεων.
Ένα παιχνίδι παρουσιάζεται στο κατάλληλο περιβάλλον την κατάλληλη στιγμή, π.χ.
ρία μας με μαθητές και μέσα από προ-
σωπικές εμπλοκές και συμμετοχή σε
διάφορα σεμινάρια καταφέραμε να
καταλήξουμε σε μια κατηγοριοποί-
ηση των παιχνιδιών μα βάση τον κυ-
ρίαρχο στόχο τους. Έτσι έχουμε τις
δίπλα κατηγορίες:
Το βιβλίο που κρατάτε
στα χέρια σας είναι χω-
ρισμένο σε κεφάλαια,
λεπτομερής
κάθε παιχνιδιού, μας δίνει βασικές πληροφορίες για την σωστή και
κατάλληλη χρήση του. Σε κάθε περίπτωση στο πάνω μέρος της σελίδας ανα-
και για κάθε παιχνίδι υπάρχουν εικονίδια που
του. Στο αριστερό μέρος της κάθε
στοιχεία για την αναγνώριση-διευκόλυνση διορ-
επιμέρους στόχους, το
υλικά που προ-
δηλώνουν την χρήση κάποιων τιπς και την απο-
Πριν αποφασίσουμε για την κατάταξη ενός παιχνιδιού στο πρόγραμμα
Δεν έχουμε σαφή και συγκεκριμένη απάντηση στα παραπάνω ερω-
τήματα γιατί δεν υπάρχει σωστή και λάθος απάντηση αλλά όλα είναι
Ένα παιχνίδι παρουσιάζεται στο κατάλληλο περιβάλλον την κατάλληλη στιγμή, π.χ.
-Παιχνίδιαγνωριμίας
-Παιχνίδιαγιαενεργοποίηση,
ζέσταματηςομάδας,σπάσιμοπάγου.
-Παιχνίδιασυνεργασίας
-Παιχνίδιαγνωστικά
-Παιχνίδιααισθήσεων-παρατήρησης
-Παιχνίδιαψυχοκινητικήςαγωγής
-Παιχνίδιααξιολόγησης
-Παιχνίδιαανατροφοδότησης
ανασκόπησης
κατηγορίες παιχνιδιών

31. 31
δεν χρειάζεται να παίξουμε ένα παιχνίδι γνωριμίας με μια ομάδα που τα μέλη της γνωρίζονται μεταξύ τους. Η κατάταξη των παιχνιδιών γίνεται
με βάση τις εμπειρίες, τα ένστικτα, τον τρόπο αντίληψης και παρουσίασης των περιεχομένων της. Κατά αρχήν πρέπει να γνωρίζουμε με σαφή-
νεια τον στόχο της δραστηριότητας. Η σωστή διαδοχή κρατά την ομάδα σε συνεχή ροή. Η μεγάλη διάρκεια και τα πολύπλοκά παιχνίδια μπερ-
δεύουν και δημιουργούν «κοιλιά» στην ομάδα.
Η επιλογή των παιχνιδιών και η διεξαγωγή τους εξαρτάται από την ομάδα που καλείται να το παίξει. Δεν χρειάζεται να ακολουθήσουμε κατά
γράμμα το κείμενο που περιγράφει το συγκεκριμένο παιχνίδι.Τα παιχνίδια δεν έχουν αναλλοίωτη δομή αλλά αντίθετα μπορούμε να τα παίζου-
με με διάφορες παραλλαγές, οι οποίες εξαρτούνται από τη στιγμή και την φαντασία μας.
Η δυσκολία των παιχνιδιών πρέπει να ανταποκρίνεται στο επίπεδο της ομάδας, την ηλικία των παικτών, στην αντοχή και την επιδεξιότητα
τους.
Η ομαδοποίηση των παικτών αναφέρεται σε ξεχωριστό κεφάλαιο του βιβλίου, καθώς συμβάλει ιδιαίτερα στην επιτυχία μιας δράσης.
Η ισάξια κατάταξη σε ομάδες ανάλογα με το βάρος, τη σωματική αντοχή και η δημιουργία ισάριθμων ομάδων θεωρούνται δεδομένες.
Πάντα σκεφτόμαστε ένα παιχνίδι στο οποίο θα συμμετέχουν όλοι οι παίκτες.
Κατά την περιγραφή της δράσης και επεξήγηση των κανόνων στο οπτικό μας πεδίο πρέπει να έχουμε όλους τους παίκτες. Προτείνεται η δι-
άταξη σε κύκλο.
Οι κανόνες θέτονται με σαφήνεια και σοβαρότητα.
Κατά την διεξαγωγή των παιχνιδιών πρέπει να αυξήσουμε τα μέτρα προστασίας του περιβάλλοντος. Δεν αφήνουμε σκουπίδια ή ότι άλλο θα
μπορούσε να ρυπαίνει την περιοχή. Δεν υπάρχει λόγος να κόβουμε λουλούδια και φυτά και αν χρειαστεί να μετακινήσουμε κάποια φυσικά υλι-
κά οφείλουμε να τα τοποθετήσουμε πάλι πίσω στην θέση τους.
Η ασφάλεια είναι πάντα σε πρώτη θέση. Ο διοργανωτής πρέπει να παίρνει όλα τα μέτρα ασφαλείας για να αποκλείσει την περίπτωση τραυ-
ματισμού. Πάντα έχουμε στην διάθεση μας το κιβώτιο α’βοηθειών και γνωρίζουμε που βρίσκεται το κοντινότερο νοσοκομείο.
Όλα τα παραπάνω είναι προτάσεις και τίποτα δεν είναι κανόνας. Βεβαίως υπάρχουν και πράγματα τα οποία παραλείψαμε ή δεν θυμηθήκα-
με ή απλά δεν ξέρουμε. Όμως για ένα είμαστε σίγουροι, για την επιτυχία τους.Τα παιχνίδια είναι εργαλείο στα χέρια των εκπαιδευτών. Μην φο-
βάστε να τα χρησιμοποιήσετε.
Πιστεύουμε ότι καθένας έχει την δυνατότητα να τα δείξει. Όμως είναι η προσωπικότητα του εμψυχωτή που επιδρά στην επιτυχία του παιχνι-
διού και τον ενθουσιασμό της ομάδας.
Ο ρόλος του εμψυχωτή είναι να είναι ενεργός, υπομονετικός, με ικανότητα άμε-
σης αντίδρασης και να διαθέτει φαντασία και ετοιμότητα για εκ-
μάθηση. Εξάλλου, ο άνθρωπος παίζει όταν μπορεί να ανταποκρι-
θεί στις συγκεκριμένες απαιτήσεις του παιχνιδιού και σε περιβάλ-
λον που νιώθει ασφάλεια.
Δημιουργίαομάδων.Η ομαδο συνεργατική μέθοδος, project, και η συνεργατική μάθηση στηρίζονται
στην ομαδική δουλειά. Πως όμως είναι δυνατό να χωρίσω τους μαθητές σε ομάδες
εύκολα και γρήγορα;
Ο τρόπος σχηματισμού ομάδων έχει σημαντικές παιδαγωγικές διαστάσεις και
μπορεί να επηρεάσει το βαθμό συμμετοχής, συνεργασίας των μαθητών και επιτυ-
χίας του μαθήματος.
Η συμμετοχή των μαθητών στις ομάδες πρέπει να γίνεται τυχαία εκτός αν υπάρχει
λόγος εσκεμμένης ομαδοποίησης.
Παρακάτω προτείνονται κάποιοι τρόποι και ίσως βρείτε κάποιον να ταιριάζει και
σε σας.
1. Ζητείστε από τα παιδιά να κάνουν ομάδες των 3, 4 ή 5ατόμων.Μετά φτιάξ-
τε καινούργιες ομάδες παίρνοντας ένα παιδί από κάθε ομάδα. Έτσι
συνήθως μοιράζονται οι πολύ καλοί μαθητές.
Με
την πρωτοβου- λία των
μαθητών. (Οι μαθητές από μόνοι
τους φτιάχνουν ομάδες μεταξύ τους.)
Με πρωτοβουλία του εκπαιδευτι-
κού. (Ο εκπαιδευτικός επιλέγει και χωρίζει
τις ομάδες.)
Τυχαία (με πολλούς και πρωτότυπους τρόπους)
Ο τυχαίος χωρισμού φαίνεται να δημιουρ-
γεί τα λιγότερα προβλήματα τόσο από
οργανωτικής όσο και από παιδαγωγικής
πλευράς.
Γενικά
υπάρχουν 3 βασι-
κές προτάσεις για σχη-
ματισμό ομάδων. Ο εκπαι-
δευτικός μπορεί να επι-
λέξει κατά περίπτωση.

32. 2. Ζητήστε από τα παιδιά να βρουν ένα ταίρι και να σταθούν αντικριστά σε δυο γραμμές. Τα παιδιά της μιας γραμμής είναι η μια ομάδα
και τα παιδιά της άλλης η ομάδα.
3. Πείτε να σταθούν πλάτη με πλάτη με κάποιον συμμαθητή τους. Ο πιο ψηλός, ο πιο μικρός, αυτός που φοράει μικρότερο νούμερο πα-
πούτσι κ.τ.λ. να πάει στο κέντρο του κύκλου. Έτσι σχηματίζονται δυο ομάδες.
4. Χρησιμοποιήστε κορδέλες, μαντήλια σε διάφορα χρώματα (5-6 αποχρώσεις).Κάθε χρώμα είναι και μια ομάδα.
5. Οι μαθητές γράφουν σε κάρτες το όνομα τους και από πίσω ή δίπλα ζωγραφίζουν ένα σκίτσο. Ανακατέψτε, τραβήξτε τυχαία και
φτιάξτε ομάδες.
6. Πλαστικοποιήστε χρωματιστά χαρτόνια. (4-6 χρώματα). Ρίξτε τα σε ένα κουτί και πείτε στα παιδιά να τραβήξουν από ένα.
7. Πείτε στους μαθητές να κάνουν ομάδες των 4 ατόμων. Τα παιδιά συνηθίζουν να κάνουν ομάδες με τους φίλους τους. Έπειτα βάλτε
την μια ομάδα δίπλα στην άλλη και το ένα παιδί πίσω από το άλλο. Οι 4 πρώτοι θα γίνουν μια ομάδα, οι 4 δεύτεροι μια δεύτερη ομάδα κ.τ.λ.
8. Τα παιδιά βγάζουν από ένα παπούτσι και σχηματίζουν ένα σωρό. Χωρίστε τα παπούτσια ε τόσες ομάδες όσες χρειάζεστε και πείτε
στα παιδιά απλώς να βρουν τα παπούτσια τους για να βρουν την ομάδα τους. Για να σχηματιστούν ζευγάρια, τα κορίτσια στέκονται με μάτια
κλειστά και τα αγόρια βγάζουν και τοποθετούν ένα παπούτσι στο κέντρο. Μπαίνουν τα κορίτσια, διαλέγουν ένα παπούτσι και ο κάτοχος τους
είναι το ζευγάρι τους.
9. Κόψτε κάρτες σε σχήμα αστεριού, ρόμβο, τρίγωνο, τετράγωνο, παραλληλόγραμμο, κύκλο. Χρησιμοποιήστε 6 διαφορετικά χρώματα.
Θα έχετε έξι διαφορετικά αστέρια, κύκλους,…Μπορείτε να κάνετε εύκολα ομάδες ανάλογα με το σχήμα ή με το χρώμα των καρτών.
10. Γράψτε σε κάρτες νούμερα, σκίτσα, κατηγορίες ζώων, φυτών, λουλουδιών….και χωρίστε σε ομάδες.
11. Αριθμήστε κώνους και τοποθετήστε τους στο χώρο. Οι μαθητές παίρνουν ένα νούμερο και πρέπει να βρουν το νούμερο τους και να
γίνουν ομάδα γύρω από τους κώνους. Οι αριθμοί μπορεί να είναι γραμμένοι σε μια διαφορετική γλώσσα ή να είναι κρυμμένοι σε ένα μαθημα-
τικό τύπο, ή να υπάρχει ένα πρόβλημα που να απαιτεί λύση.
12. Μοιράστε κάρτες καθηκόντων που θα εξηγούν πως πρέπει να οργανωθούν οι ομάδες. Η ομάδα που θα οργανωθεί πρώτη θα κερδί-
σει την αναγνώριση από την υπόλοιπη ομάδα. Παραδείγματα από καθήκοντα των ομάδων μπορεί να είναι να μπουν στον κύκλο με τα χέρια
ψηλά στο κεφάλι, χορεύοντας όλοι μαζί συρτό….
13. Τοποθετούμε ένα ύφασμα στο πάτωμα και λέμε ότι έχουμε ένα ποτάμι εδώ κάτω. Μετά οι μαθητές μπαίνουν μέσα στο ποτάμι ο ένας
πίσω από τον άλλο, προσέχοντας μη τυχόν και πατήσουν έξω από αυτό γιατί παραμονεύουν επικίνδυνα ζώα (το ποτάμι είναι μακρύ και στενό
όσο δυο πατούσες σε στάση προσοχής). Μετά τους λέμε να τοποθετηθούν μέσα στο ποτάμι με σειρά που θα προκύπτει από την χρονολογία
γέννησης τους. Όποιος δηλ. έχει γεννηθεί 1-Ιανουαρίου, μπαίνει πρώτος. Στο τέλος μπαίνει αυτός που γεννήθηκε στις 30-12. Μετά ακολουθώ-
ντας την σειρά χωρίσουμε την ομάδα αν 4-5 άτομα σε όσες ομάδες θέλουμε.
14. Κάνουμε ένα κύκλο στο έδαφος είτε με σχοινί ή τον ζωγραφίζουμε και βάζουμε όλα τα παιδιά μέσα στον κύκλο. Ανάλογα με τον αριθ-
μό των ομάδων που θέλουμε να χωρίσουμε τοποθετού- με κιβώτια περιμετρικά του κύκλου π.χ. 4
ομάδες; 4κιβώτια, 5 ομάδες; 5 κιβώτια κ.ο.κ. Δίνουμε στα παιδιά από ένα αντικείμενο
να κρατάνε στο χέρι, π.χ. χαρτί , πλαστικό μπου- κάλι, ή ότι άλλο
θελήσουμε και τους λέμε να τρέχουνε στον κύ-
κλο ανταλλάσοντας τα αντικείμενα. Με το
σύνθημα του εκπαιδευτικού τα παιδιά θα
πρέπει να δούνε τι αντικείμενο έχουνε στο
χέρι τους και αναλόγως να πάνε και να το το-
ποθετήσουνε στο κατάλληλο κουτί. Εννοείτε
ότι στα κουτιά έχουμε εκ των προτέρων γράψει
από έξω με μεγάλα γράμματα ένα από τα αντι-
κείμενα που κρατούν τα παιδιά στο χέρι τους.
Υ.Γ. τα αντικείμενα είναι τόσα όσος και ό αριθ-
μός των ομάδων που θέλουμε να χωρίσουμε,
π.χ. πεντάδες; 5 άτομα στα οργανικά, 5 άτομα
στο χαρτί, 5 άτομα στο μέταλλο κ.ο.κ.
15
-
-
-

33. 01.Παιχνίδιαγνωριμίας
Είναι χρήσιμα παιχνίδια
στην αρχή της σχολικής χρονιάς, γιατί
επισπεύδει την διαδικασία γνωριμίας, που ούτως η άλ-
λως θα συμβεί ανάμεσα στα παιδιά σε ένα εύλογο χρονικό διάστημα.
Γιατίναπαίξωπαιχνίδιαγνωριμίαςμετουςμαθητέςμου;
Τα παιχνίδια γνωριμίας σαν στόχο έχουν να γνωριστούν τα μέλη μιας ομάδας μεταξύ τους,
και να νιώσουν άνετα μέσα στην ομάδα. Επισπεύδουν τη διαδικασία γνωριμίας που παίρνει κά-
ποιο χρονικό διάστημα να συμβεί ανάμεσα στα παιδιά και αυτό βελτιώνει το κλίμα μέσα στην
τάξη και εξομαλύνει ή και αποτρέπει τυχόν εντάσεις που μπορεί να προκύψουν. Η γνωριμία
των μαθητών γίνεται σε κύκλο όπου μετέχει όλη η ομάδα αντί για μικρές κλειστές παρέες που
συμβαίνει συνήθως
Πότεναπαίξωπαιχνίδιαγνωριμίας;
Τα παιχνίδια γνωριμίας έχουν νόημα μόνο όταν υπάρχει μια ομάδα με μέλη άγνωστα μεταξύ
τους. Στην αρχή μιας σχολικής χρονιάς όπου συγκροτείται μια καινούρια τάξη, αλλά και κατά
τη σύσταση μιας ομάδας περιβαλλοντικής, θεατρικής κτλ, όπου τα μέλη είναι συνήθως από δι-
αφορετικά τμήματα ή και τάξεις και δεν γνωρίζονται μεταξύ τους

34. παιχνίδιαγνωριμίας

35. 3535
παιχνίδιαγνωριμίας
όνομαμεκίνηση
Ηλικία: Όλες οι ηλικίες
Με τι; Δεν χρειάζονται υλικά.
Πόσοι; 15-20 άτομα. Πως;:
Οι μαθητές κάνουν ένα
κύκλο και ο καθένας με τη
σειρά του λέει το όνομα του
και μετά κάνει μια χαρακτη-
ριστική χειρονομία. Ο επό-
μενος αφού επαναλάβει το
όνομα και την κίνηση του
προηγούμενου, λέει το δικό
του όνομα με τη δική του κί-
νηση. Αυτό επαναλαμβάνε-
ται από όλους. Ο τελευταίος
φυσικά πρέπει να επαναλά-
βει και μιμηθεί όλα τα προ-
ηγούμενα.
γιατί : εξάσκηση της μνήμης, δημιουργία θετικού κλίματος, άνοιγμα μετεχόντων.
Όσο μεγαλώνει ο αριθμός
των παικτών τόσο αυξάνεται
η δυσκολία απομνημόνευσης
ονομάτων και κινήσεων.

36. 36
παιχνίδιαγνωριμίας
Γιατί; : κίνηση, συντονισμός με ακουστικό ερέθισμα.
Ηλικία: Όλες οι ηλικίες
Με τι; Ένα τύμπανο
Πόσοι; Για να έχει επιτυχία η δράση χρειάζονται τουλάχιστον πάνω από 15 άτομα.
Βόλταγνωριμίας.
Πως; :
Οι μαθητές περπατούν ελεύθε-
ρα στο χώρο και στο άκουσμα του
ήχου από το τύμπανο, σταματούν
και κοιτούν στα μάτια όποιον είναι
ακριβώς απέναντι τους. Στο άκου-
σμα του δεύτερου ήχου συνεχί-
ζουν την βόλτα τους (έχει προσυμ-
φωνηθεί ότι ο ένας χτύπος στο τύ-
μπανο σημαίνει «περπατώ» ενώ
οι δύο χτύποι σημαίνουν «σταμα-
τώ»). Στο άκουσμα του χαρακτηρι-
στικού ήχου, σταματούν και πάλι,
κοιτούν στα μάτια τον απέναντι και
αυτή τη φορά του χαμογελούν. Συ-
νεχίζουν κάνοντας το ίδιο μόνο που
προσθέτουμε στο τέλος και χειρα-
ψία. Στον τέταρτο χρόνο πέρα από
όλα τα προηγούμενα προσθέτουμε
και διάλογο τύπου: «γεια χαρά, είμαι
ο Χρήστος, εσύ;……». Η διαδικασία
αυτή συνεχίζεται μέχρις ότου γνω-
ριστεί όλη η ομάδα.

37. 37
παιχνίδιαγνωριμίας
Γιατί;: επαφή, ανάπτυξη θετικού κλίματος στην ομάδα.
Ηλικία: όλες οι ηλικίες.
Με τι; Δεν χρειάζονται υλικά.
Πόσοι; Πάνω από δέκα άτομα.
Σπασμένοόνομα
Πως;:
Οι μαθητές σχηματίζουν μια
ευθεία γραμμή και κάθε ένας
με την σειρά του λέει ψιθυριστά
το όνομα του στο αυτί του επό-
μενου και δυνατά το όνομα του
προηγούμενου.

38. 38
παιχνίδιαγνωριμίας
Γιατί;: Ανακάλυψη ιδιοτήτων των ατόμων στην ομάδα, εύρεση κοινών προτιμήσεων, επαφή και
τριβή με όλη την ομάδα.
Ηλικία: Για μαθητές τελευταίων τάξεων γυμνασίου, λύκειο.
Με τι; Χαρτιά, μολύβια
Πόσοι;: Δεν υπάρχει περιορισμός στον αριθμό των συμμετεχόντων.
Βρέςκάποιονπου….
Πως;:
Ο εκπαιδευτικός φτιάχνει μια φόρμα όπου
πάνω αναγράφονται προτάσεις «βρες κάποιον
που…» και κάποιες δραστηριότητες, σκέψεις,
πιστεύω ή συνήθειες (βλ. παράρτημα πίσω). Οι
μαθητές πρέπει να βρουν και να καταγράψουν
3 τουλάχιστον άτομα που να ταιριάζουν στις πε-
ριγραφές που υπάρχουν στη σελίδα. Για να το
κάνουν αυτό θα πρέπει να ρωτούν κάθε άτομο
της ομάδας μεμονωμένα. Απαγορεύεται δηλ να
πει κάποιος φωναχτά «όποιος… να σηκώσει το
χέρι». Πρέπει να τους ανακαλύψουν έναν έναν
. Τέλος μαζεύονται σε κύκλο και ανακοινώνουν
με τη βοήθεια του εκπαιδευτικού τα ευρήματά
τους. Από τα αποτελέσματα που θα προκύψουν
μπορεί ο εκπαιδευτικός να προβεί και σε χωρι-
σμό ομάδων, ή κάποια κατηγοριοποίηση που
θέλει να κάνει.
15
Κάποιες συνήθειες που πρέπει να ψά-
ξουν να βρουν οι μετέχοντες στο παιχνί-
δι, πρέπει να είναι αρκετά εξεζητημένες,
έτσι ώστε να αναγκαστούν να ψάξουν όλοι
όλους για να καταφέρουν να βρουν αυτό που ψά-
χνουν.

39. 39
παιχνίδιαγνωριμίας
Γιατί;: κίνηση, ενεργοποίηση των αισθήσεων πέραν της όρασης ,απομνημόνευση, ανακάλυψη
ιδιοτήτων και χαρακτηριστικών των ατόμων.
Ηλικία: Για μαθητές τελευταίων τάξεων δημοτικού, γυμνάσιο.
Με τι; Μαντήλι.
Πόσοι;: Δεν υπάρχει περιορισμός στον αριθμό των συμμετεχόντων.
Αναγνώρισετοψάρι.
Μυστικά επιτυχίας: Όσο
περισσότεροι είναι οι μετέ-
χοντες τόσο αυξάνει και ο
βαθμός δυσκολίας του παι-
χνιδιού.
Πως;:
Οι μαθητές σχηματίζουν ένα κύκλο.
Αφού πούνε όλοι με την σειρά το όνομα
τους και κάποιο χόμπι τους, ο εκπαιδευ-
τικός καλύπτει με ένα μαντήλι τα μάτια
ενός μαθητή και του λέει ότι είναι ένας τυ-
φλός ψαράς και οι υπόλοιποι είναι τα ψά-
ρια. Τα ψάρια προσπαθούν να αγγίξουν
τον ψαρά δίχως αυτός να τους πιάσει. Αν
ο ψαράς πιάσει κάποιον τότε επιχειρεί να
μαντέψει ποιος είναι. Οι υπόλοιποι φωνά-
ζουν δυνατά το ενδιαφέρον του, δηλ. τι
του αρέσει. Αν δεν καταφέρει να μαντέψει
σωστά ο ψαράς έχει άλλη μια ευκαιρία, με
το να του πουν οι υπόλοιποι ένα ακόμη
χαρακτηριστικό του. Αν μαντέψει σωστά
αλλάζει ρόλους με το ψάρι. Αν δεν μαντέ-
ψει σωστά τότε του αποκαλύπτεται και το
ψάρι είναι ελεύθερο.

40. 40
παιχνίδιαγνωριμίας
Γιατί;: ανάπτυξη γλωσσικών δεξιοτήτων, ανάπτυξη δεξιότητας παρουσίασης, αύξηση της αυτοπεποί-
θησης σε μαθητές (όταν οι άλλοι τους θυμούνται και επαναλαμβάνουν λόγια τους), ανάπτυξη ιδιαίτε-
ρων σχέσεων μεταξύ των ατόμων (μοιραζόμαστε και θυμόμαστε με άλλους προσωπικές μας ιστορίες)
Ηλικία: Πάνω από 15 ετών.
Με τι; Ένα χαρτόκουτο.
Πόσοι;: Δεν υπάρχει περιορισμός στον αριθμό των συμμετεχόντων.
Σημαντικόαντικείμενο-ιδιαίτερηιστορία.
Ξεκινώντας ο εμψυχωτής
με την δική του ιστορία, δί-
νει και το στίγμα, το ύφος της
ιστορίας.
15
Πως;:
Οι μαθητές σχηματίζουν ένα κύκλο. Κα-
θένας με την σειρά του, έρχεται στο κέντρο
του κύκλου, λέει το όνομα του και παρου-
σιάζει ένα προσωπικό του αντικείμενο, το
οποίο έχει κάποια ιστορία. Λέει την ιστο-
ρία αυτή (που μπορεί να έχει να κάνει με
το ποιος του το χάρισε, τι του θυμίζει ή ό,τι
άλλο σκεφτεί ο μαθητής). Έπειτα το αφήνει
σε ένα κουτί που βρίσκεται στο κέντρο του
κύκλου και επιστρέφει στη θέση του. Αφού
μιλήσουν όλοι, ο εκπαιδευτικός παίρνει
το κουτί με τα αντικείμενα και τα σηκώνει
ένα –ένα. Για το κάθε ένα όποιος θυμάται
αναφέρει ποιανού είναι, την ιστορία του και
επιστρέφεται πίσω.

41. 41
παιχνίδιαγνωριμίας
Γιατί;: κίνηση, επαφή, συντονισμός με ακουστικό ερέθισμα.
Ηλικία: Όλες οι ηλικίες
Με τι; Ένα τύμπανο, κάρτες με σκίτσα από διάφορα είδη χαιρετισμών, από όλο τον κόσμο.
Πόσοι; Για να έχει επιτυχία η δράση χρειάζονται τουλάχιστον πάνω από 15 άτομα.
Βόλταγνωριμίαςμεδιάφορουςχαιρετισμούς.
Πως;
Μοιράζουμε σε κάθε μαθητή και
από μια κάρτα όπου πάνω της είναι
σχεδιασμένη μια χειραψία, ένας χαι-
ρετισμός. Μετά αφήνουμε τους μα-
θητές να περπατούν ελεύθερα στο
χώρο και στο άκουσμα του ήχου
από το τύμπανο σταματούν και γί-
νονται ζευγάρι με όποιον είναι ακρι-
βώς απέναντί τους. Τότε ο κάθε ένας
χαιρετά το ζευγάρι του με τον τρόπο
που δείχνει η κάρτα. Μόλις ακουστεί
το διπλό χτύπημα του τυμπάνου, οι
μαθητές συνεχίζουν πάλι να περπα-
τούν ελεύθερα στο χώρο. Η διαδικα-
σία αυτή συνεχίζεται μέχρι να γνωρι-
στούν όλοι μεταξύ τους.
15

42. 42
παιχνίδιαγνωριμίας
Γιατί;: ενεργοποίηση, ζέσταμα, κίνηση.
Ηλικία: Παιδιά προσχολικής ηλικίας.
Με τι; Δεν χρειάζονται υλικά.
Πόσοι;: Δεν υπάρχει περιορισμός στον αριθμό των συμμετεχόντων.
Ισορροπημένεςγνωριμίες
Πως;:
Οι μαθητές τρέχουν ελεύθερα στο χώρο και με το
παράγγελμα του εκπαιδευτικού κάνουν ένα
άλμα προς τα πάνω το οποίο θα καταλή-
γει σε μια στάση στην οποία και πρέ-
πει να ισορροπήσουν. Στη
συνέχεια ο εκπαιδευτικός
δείχνει ένα άτομο ενώ οι
υπόλοιποι, στρέφονται
προς αυτόν, τον δείχνουν,
παίρνουν την θέση ισορρο-
πίας του και ταυτόχρονα φω-
νάζουν το όνομα του.

43. 43
παιχνίδιαγνωριμίας
Γιατί;: κίνηση, έκφραση, άνοιγμα ατόμου στην ομάδα.
Ηλικία: Όλες οι ηλικίες
Με τι; Δεν χρειάζονται υλικά.
Πόσοι; Δεν υπάρχει περιορισμός στον αριθμό των συμμετεχόντων.
Μιμούμαιτοχόμπιμου.
Πως;
Οι μαθητές σχημα-
τίζουν κύκλο. Κάθε
ένας με την σειρά του
κάνει ένα βήμα προς
το κέντρο του κύκλου
λέει δυνατά το όνομα
του και αναπαριστά
με κινήσεις παντομί-
μας το χόμπι του ή ότι
συνήθως κάνει στον
ελεύθερο χρόνο του.
Οι υπόλοιποι πρέπει
να μαντέψουν το χό-
μπι του. Η διαδικασία
ξεκινά συνήθως από
τον εμψυχωτή του
παιχνιδιού.

44. 44
παιχνίδιαγνωριμίας
Γιατί : ενεργοποίηση, δημιουργία ζεστού κλίματος.
Ηλικία: Κυρίως για παιδιά προσχολικής ηλικίας .
Με τι; Μπάλα, μπαλάκι, σφουγγάρι…
Πόσοι; Δεν έχει σημασία ο αριθμός των μαθητών.
Πεςτομεμιαμπαλιά
Πως;:
Οι μαθητές σχηματίζουν κύκλο και ο καθένας
με την σειρά του, πετά σε κάποιον ή δίνει στον
διπλανό του ένα μπαλάκι, αφού πρώτα φωνάξει
δυνατά το όνομα του. Αν ο αριθμός των ατόμων
της ομάδας είναι μικρός, αφού όλοι φωνάξουν
το όνομα τους, συνεχίζουν φωνάζοντας το όνο-
μα αυτού στον οποίο στέλνουν την μπάλα.

45. 45
παιχνίδιαγνωριμίας
Γιατί; :
Ηλικία: Πάνω από 15 ετών.
Με τι; Δεν χρειάζονται υλικά.
Πόσοι; :
Ευχάριστηστιγμή-επόμενηπροσδοκία.
Πως;:
Σχηματίζεται κύκλος από τους
μαθητές και κάθε ένας με την
σειρά κάνοντας ένα βήμα προς
το κέντρο του κύκλου, λέει πρώ-
τα το όνομα του. Έπειτα αναφέ-
ρεται στην πιο ευχάριστη στιγμή
της ημέρας του και τέλος στην
προσδοκία του για την συνέχεια,
εξέλιξη της ημέρας .
15

46. 46
παιχνίδιαγνωριμίας
Γιατί;: Δημιουργία θετικού κλίματος, ενεργοποίηση μνήμης.
Ηλικία: Για όλες τις ηλικίες.
Με τι; Ένα μεγάλο σεντόνι, πανιά, μαντήλια όσα και οι συμμετέχοντες.
Πόσοι;: Δεν έχει σημασία ο αριθμός των συμμετέχόντων.
Ποιοςλείπει;
Πως;:
Η ομάδα είναι όρθια σε κύ-
κλο. Κάθε ένας με την σειρά
του λέει το όνομα του. Όλοι
κοιτάζονται προσεκτικά με-
ταξύ τους. Μετά κλείνουν τα
μάτια με ένα μαντήλι. (Αν δεν
υπάρχουν αρκετά μαντήλια,
μπορούμε να πούμε στους
συμμετέχοντες να γυρίσουν
και να κοιτάξουν προς τα έξω
από τον κύκλο. )Ο εμψυχω-
τής παίρνει ένα μαθητή και τον
κρύβει κάτω από ένα σεντό-
νι στο κέντρο του κύκλου. Οι
μαθητές ανοίγουν τα μάτια και
προσπαθούν να βρουν ποιος
λείπει. Ως παραλλαγή του παι-
χνιδιού μπορούμε να καλύ-
ψουμε με ύφασμα τα σώματα
των παιδιών και να αφήσου-
με να φαίνονται μόνο τα πόδια
και τα χέρια τους.

47. 47
παιχνίδιαγνωριμίας
Γιατί;: ενεργοποίηση, συμβάλει στην δημιουργία ζεστού κλίματος και καλής διάθεσης της ομάδας.
Ηλικία: Παιδιά προσχολικής ηλικίας.
Με τι; Μαντήλι, κομμάτι ύφασμα, τούλι.
Πόσοι;: Δεν έχει σημασία ο αριθμός των μαθητών.
Πέτατομαντήλι.
Πως;:
Οι μαθητές σχηματίζουν κύκλο.
Στο κέντρο του κύκλου κάθε ένα
παιδί με την σειρά του, πετάει ψηλά
το μαντήλι. Όση ώρα το μαντήλι εί-
ναι στον αέρα τα υπόλοιπα παιδιά
φωνάζουν δυνατά και ταυτόχρονα
το όνομα του.
Αν αντί για μαντήλι χρη-
σιμοποιήσουμε τούλι, αυξά-
νουμε την ώρα που θα αιω-
ρείται στον αέρα.

48. 48
παιχνίδιαγνωριμίας
Γιατί; ανάπτυξη προφορικού λόγου.
μαθαίνονταςταενδιαφέροντατωνπαιδιών
Πώς;:
Όταν ξεκινάμε για μια υπαίθρια
δραστηριότητα είναι πολύ σημα-
ντικό να προηγείται όλων η σωμα-
τική άσκηση. Βγαίνοντας από το λε-
ωφορείο (ή την αυλή του σχολείου)
λέμε απλώς «πάμε» και αρχίζουμε
να περπατάμε. Σε ένα δεδομένο ση-
μείο σταματάμε, καλεί τους μαθη-
τές να μπουν σε κύκλο και τους ζη-
τάει να πουν πρώτα το όνομα τους
και μετά την ιστορία της διαδρομής,
όπως ο καθένας την έζησε. Ξεκινάει
να μιλάει αυτός που είναι δίπλα στο
δάσκαλο και μόλις ο δάσκαλος χτυ-
πήσει παλαμάκια αρχίζει ο επόμε-
νος. Με αυτό τον τρόπο, ο δάσκαλος
βλέπει αυτά που τράβηξαν περισ-
σότερο την προσοχή των παιδιών
και κάνει μια πρώτη αναγνώριση
των ενδιαφερόντων τους, ώστε να
μπορέσει να τα χρησιμοποιήσει για
αφόρμηση στο μάθημά του. Επει-
δή τα παιδιά σίγουρα θα πέρασαν
τη διαδρομή μιλώντας, σε δεύτερη
φάση ο δάσκαλος ζητάει να συνεχί-
σουν το περπάτημα αλλά χωρίς να
μιλάνε. Μετά από 10 λεπτά, και πάλι
σε κύκλο λέει ο καθένας τί παρατή-
ρησε και δίνει το λόγο στον επόμε-
νο κοιτώντας τον στα μάτια (όχι με
παλαμάκια του δασκάλου πλέον).
Μπορεί να γίνει συζήτηση στο πώς
ένοιωσαν τα παιδιά στην ησυχία,
ποιος είναι ο κώδικας συμπεριφο-
ράς στο δάσος κτλ.

49. 49
παιχνίδιαγνωριμίας
Γιατί;: ανάπτυξη μουσικών δεξιοτήτων, εισαγωγή στην έννοια του ρυθμού
Ηλικία: Παιδιά προσχολικής ηλικίας.
Με τι; Μουσικά οργανάκια π.χ. ταμπούρλο ή φυσικά υλικά π.χ. ξυλάκια.
Πόσοι;: Δεν υπάρχει περιορισμός στον αριθμό των συμμετεχόντων.
Φωνούλεςκαιονόματα
Πως;:
Ο εκπαιδευτικός ζητά από τα παιδιά να πουν το όνο-
μα τους χτυπώντας την κάθε συλλαβή σε ένα ηχηρό
αντικείμενο. Έτσι, τα παιδιά με τη σειρά «τραγουδάνε»
το όνομά τους , παρουσιάζοντας έτσι τον εαυτό τους
στους υπόλοιπους.

51. 02.Παιχνίδιαγιαενεργοποίηση,
ζέσταματηςομάδας,σπάσιμο
πάγου.
Σκοπός αυτών
των παιχνιδιών είναι να λυ-
θούν οι μαθητές, να αποκτήσουν μια καλή
διάθεση να δέσουν περισσότερο τα μέλη μιας ομάδας και να
αυξήσουν την δυναμική της.
Γιατίναπαίξωπαιχνίδιαπροθέρμανσηςκαιενεργοποίη-
σης;
Η συναισθηματική κατάσταση στην οποία βρίσκεται ένας μαθητής είναι καθοριστική για το αν
θα απορροφήσει και θα αξιοποιήσει την πληροφορία που του δίνεται ή αν θα ενεργοποιηθεί για να
συμμετάσχει ενεργά στην εκπαιδευτική διαδικασία. Τα παιχνίδια αυτά στοχεύουν στο να δημιουρ-
γήσουν τέτοια συναισθηματική κατάσταση που να κινητοποιήσουν το μαθητή.
Πότεναπαίξωπαιχνίδια
προθέρμανσηςκαιενεργοποίησης;
Τα παιχνίδια αυτά παίζονται στην αρχή μιας συνάντησης της ομάδας για να μας «βάλουν στο κλί-
μα», στην αρχή μιας εκπαιδευτικής ενότητας ή όποτε πιστεύουμε ότι πρέπει να βοηθήσουμε τους
μαθητές να ενεργοποιηθούν. Μετά από πολύωρη καθιστική ή παθητική εργασία των μαθητών, μετά
από ένα διαγώνισμα για να μπορέσουν να μεταβούν στο επόμενο αντικείμενο κα.

52. παιχνίδιαγνωριμίας
5252
παιχνίδιαγιαενεργοποιηση,
ζεσταμαομάδας,σπάσιμοπάγου
Γιατί;: συντονισμός, επαφή μελών ομάδας, θετικό κλίμα, ενεργοποίηση αισθήσεων
Ηλικία: 8 ετών και άνω
Με τι; 3 οποιαδήποτε αντικείμενα, κατά προτίμηση από φυσικό υλικό
Πόσοι; Δεν υπάρχει περιορισμός στον αριθμό των συμμετεχόντων.
3επίπεδα-3αντικείμενα
Πως;:
Η ομάδα σχηματίζει κύκλο. Σε πρώ-
το χρόνο δίνεται ένα αντικείμενο το οποίο
πρέπει να μεταφέρεται όσο το δυνα-
τό πιο γρήγορα από τον ένα στον
άλλο στο ύψος του στήθους. Το
αντικείμενο αυτό περνάει από
χέρι σε χέρι και διαγράφει κύ-
κλους χωρίς να σταματάει. Σε
δεύτερο χρόνο δίνεται ένα δεύ-
τερο υλικό που πρέπει οι μαθητές
κατά όμοιο τρόπο να περνούν από
χέρι σε χέρι αλλά αυτή τη φορά
στο ύψος των ματιών. Έπειτα ένα
τρίτο που όμως πρέπει να περά-
σουν μπροστά από τα γόνατα. Αν
η ομάδα είναι ικανή, μπορεί ο εκ-
παιδευτικός να εισάγει και τέταρτο
ή ακόμα και πέμπτο αντικείμενο.

53. παιχνίδιαγνωριμίας
5353
παιχνίδιαγιαενεργοποιηση,
ζεσταμαομάδας,σπάσιμοπάγου
Γιατί;: επαφές, συνεργασία, θετικό κλίμα ομάδας.
Ηλικία: 8 ετών και άνω
Με τι; Δεν χρειάζονται υλικά
Πόσοι; 20-30
Πόδιστοπόδι
Πως;:
Σε κύκλο οι μαθητές πρέπει ο καθένας με τη σειρά να σηκώσουν το ένα από τα δυο πόδια
και να ακουμπήσουν το ένα από τα δύο πόδια του διπλανού του χωρίς να στηριχτεί επάνω του.
Όποιος χάνει την ισορροπία φεύγει από το παιχνίδι οπότε είναι ολοένα δυσκολότερο για αυτούς
που μένουν να φτάσουν το διπλανό τους.

54. παιχνίδιαγνωριμίας
5454
παιχνίδιαγιαενεργοποιηση,
ζεσταμαομάδας,σπάσιμοπάγου
Γιατί;: ενεργοποίηση, συνεργασία, ομαδικότητα, καλή διάθεση.
Ηλικία: Για μαθητές μεγάλων τάξεων δημοτικού, γυμνάσιο, λύκειο.
Με τι; Ένα σκοινί, ένα σημαιάκι.
Πόσοι;: Δεν υπάρχει περιορισμός στον αριθμό των μαθητών αρκεί οι αμάδες να είναι ισάριθμες.
Διελκυστίνδα
Πως;:
Η ομάδα χωρίζεται σε 2 υποομάδες. Οι μετέχοντες της κάθε ομάδας τοποθετούνται ο ένας πίσω από τον άλλο
και η μία ομάδα απέναντι από την άλλη σε απόσταση 10 περίπου μέτρων. Στο κέντρο των 10 μέτρων (δηλ. Στα
5 μέτρα) τοποθετούμε ένα σημάδι, μαντήλι, σημαιάκι. Κατά μήκος από τον τελευταίο της μιας ομάδας έως τον
τελευταίο της άλλης ο εκπαιδευτικός αφήνει ένα σκοινί (αρκετά χοντρό). Με το σύνθημα οι παίκτες πιάνουν το
σκοινί και προσπαθεί η κάθε ομάδα να τραβήξει την άλλη προς το μέρος της. Όποια ομάδα ξεπεράσει το σημά-
δι είναι και η χαμένη.

55. παιχνίδιαγνωριμίας
5555
παιχνίδιαγιαενεργοποιηση,
ζεσταμαομάδας,σπάσιμοπάγου
Γιατί;: Ενεργοποίηση, συνεργασία, διασκέδαση.
Ηλικία: Όλες οι ηλικίες.
Με τι; Δεν χρειάζονται υλικά.
Πόσοι;: Δεν υπάρχει περιορισμός στον αριθμό των συμμετεχόντων.
Ηαλυσίδα
Πως;:
Οι μαθητές διασκορπίζονται
στην αυλή ή σε κάποιο άλλο με-
γάλο χώρο. Ένα παιδί παίρνει το
ρόλο του φιδιού. Το φίδι βγαί-
νει από την φωλιά του και κυνη-
γά τους υπολοίπους. Κάθε ένας
που πιάνει το φίδι, ενώνεται με
το φίδι και συνεχίζουν το κυνή-
γι μαζί, με ενωμένα τα χέρια σε
αλυσίδα που πιάνουν τους υπό-
λοιπους με τα ελεύθερα χέρια
του πρώτου και του τελευταίου.
Με αυτό τον τρόπο το μήκος του
φιδιού μεγαλώνει συνεχώς. Αν
λυθεί η λαβή του φιδιού, οι υπό-
λοιποι τους καταδιώκουν έως
ότου φτάσουν στη φωλιά.

56. παιχνίδιαγνωριμίας
5656
παιχνίδιαγιαενεργοποιηση,
ζεσταμαομάδας,σπάσιμοπάγου
Γιατί;: Συνεργασία, ομαδικότητα, δέσιμο της ομάδας.
Ηλικία: 10 ετών και άνω.
Με τι; Μπαλόνια, μυτερά ξυλάκια, σπάγκο, μαντήλια για τα μάτια
Πόσοι;: Δεν υπάρχει περιορισμός στον αριθμό των συμμετεχόντων, αρκεί οι ομάδες να είναι
ισάριθμες.
Κάρφωσετηνκαρδιάτουδράκου.
Πως;:
Οι μαθητές χωρίζονται σε
ομάδες 4-6 ατόμων. Η κάθε
ομάδα ορίζει τον γενναιότε-
ρο ιππότη της και του κλεί-
νει τα μάτια. Ο ιππότης έχει
ως καθήκον να πάει και να
σκοτώσει το δράκο καρφώ-
νοντάς τον στην καρδιά. Την
καρδιά του δράκου αναπαρι-
στά ένα φουσκωμένο μπαλό-
νι τοποθετημένο σε κάποιο
σημείο της αυλής από τον
εκπαιδευτικό, ένα για κάθε
ομάδα, διαφορετικό χρώμα-
τος το καθένα. Όπλο του ιπ-
πότη ένα μυτερό ξυλάκι και
επειδή είναι τυφλός, βασίζε-
ται στην ομάδα του που με
φωνές και από απόσταση
πρέπει να τον καθοδηγήσει
για να βρει την καρδιά του
δράκου.

57. παιχνίδιαγνωριμίας
5757
παιχνίδιαγιαενεργοποιηση,
ζεσταμαομάδας,σπάσιμοπάγου
Γιατί;: Επαφές, ενεργοποίηση, θετικό κλίμα, ανάπτυξη παρατηρητικότητας.
Ηλικία: 10 ετών και άνω
Με τι; Χαρτονάκια από ρολό κουζίνας για όλη την ομάδα
Πόσοι; Δεν υπάρχει περιορισμός στον αριθμό των συμμετεχόντων.
κρυφτόστονκύκλο
Πως;:
Ο εκπαιδευτικός οριοθετεί έναν
κύκλο. Ο κύκλος πρέπει να είναι
τόσο μικρός ώστε να χωράει ορι-
ακά τους συμμετέχοντες. Όλοι
όσοι συμμετέχουν γίνονται ζευγά-
ρια και μπαίνουν μέσα στον κύκλο
σκόρπια και μακριά καθένας από
το ζευγάρι του. Με το σύνθημα αρ-
χίζει το κρυφτό. Το ένα μέλος του
ζευγαριού κρύβεται ενώ το άλλο
τον ψάχνει. Οι μετακινήσεις επι-
βάλλονται δίχως όμως να βγει κα-
νείς έξω από τον κύκλο.
Σαν επιπρόσθετο βαθμό δυσκο-
λίας μπορεί ο εκπαιδευτικός να
δώσει σε αυτόν που ψάχνει κάτι
που να του περιορίζει την όραση
π.χ. ένα ρολό κουζίνας για να βλέπει
μέσα από εκεί και το άλλο μάτι κλειστό.
-Όσο περισσότερα άτομα συμμετέχουν τόσο
αυξάνεται και ο βαθμός δυσκολίας του παιχνι-
διού.

58. παιχνίδιαγνωριμίας
5858
παιχνίδιαγιαενεργοποιηση,
ζεσταμαομάδας,σπάσιμοπάγου
Γιατί;: Συντονισμός, συνεργασία, εμπιστοσύνη, τόνωση αυτοσυναισθήματος ομάδας, ενθουσια-
σμό.
Ηλικία: 10 ετών και άνω
Με τι; Δεν χρειάζονται υλικά
Πόσοι; 10-30
Κυκλοκαθίσματα
Πως;:
ΟΙ μαθητές σχηματίζουν έναν
κύκλο τόσο σφιχτό που οι ώμοι
τους να ακουμπούν. Μετά στρέ-
φουν τα σώματα τους έτσι ώστε
να βλέπουν την πλάτη του μπρο-
στινού τους. Τα χέρια τους τα το-
ποθετούν στους ώμους του μπρο-
στινού τους. Με το πρόσταγμα
του εκπαιδευτικού αργά- αργά και
συντονισμένα κάθονται όλοι ταυ-
τόχρονα στα γόνατα αυτού που
βρίσκεται πίσω τους. Σε δεύτε-
ρο χρόνο και αφού σταθεροποιη-
θούν μπορούν να αφήνουν τα χέ-
ρια τους ή τα σηκώνουν ψηλά .
Πρέπει όλοι να εμπιστευτούν
ότι ο πίσω τους θα τους κρατήσει
και να αφεθούν. Αν κάποιος φο-
βηθεί και προσπαθήσει να απο-
συρθεί, χαλάει όλη η προσπά-
θεια και πέφτει όλη η ομάδα.

59. παιχνίδιαγνωριμίας
5959
παιχνίδιαγιαενεργοποιηση,
ζεσταμαομάδας,σπάσιμοπάγου
Γιατί;: Δημιουργία θετικού κλίματος στην ομάδα, ενεργοποίηση, ανακάλυψη κοινών προτιμήσεων,
διασκέδαση, λύσιμο μαθητών.
Ηλικία: Πάνω από 12 ετών.
Με τι; Καρέκλες ή κάτι που να οριοθετεί την θέση του καθενός, π.χ. υφάσματα, στρωματάκια….
Πόσοι;: Δεν υπάρχει περιορισμός στον αριθμό των συμμετεχόντων.
Νασηκωθούνκαιναμετακινηθούνόσοι….
Πως;:
Όλοι κάθονται στις καρέκλες τους
σε σχήμα κύκλου, εκτός από 1, που
σε πρώτη φάση είναι ο εκπαιδευτικός,
επειδή οι καρέκλες είναι κατά μια λιγό-
τερες από τους συμμετέχοντες. Αυτός
που είναι όρθιος προσπαθεί να σηκώ-
σει κάποιους για να βρει ο ίδιος θέση.
Δίνει λοιπόν ένα πρόσταγμα του τύπου
«να σηκωθούν όσοι…» και αναφέρε-
ται είτε σε κάποιο εξωτερικό χαρακτη-
ριστικό, είτε σε κάποια σκέψη, επιθυ-
μία, προτίμηση η οτιδήποτε μπορεί να
σκεφτεί (π.χ. όσοι δεν τρώνε ψάρι, όσοι
φοράνε μαύρα παπούτσια, όσοι ακού-
νε κλασσική μουσική κ.ο.κ). Αυτοί που
θα σηκωθούν ψάχνουν μια διαφορετι-
κή καρέκλα για να καθήσουν (όχι πάλι
στην ίδια) και σε αυτό το διάστημα, αυ-
τός που έδωσε το πρόσταγμα πρέπει
να προλάβει να κάτσει επίσης σε μια
από τις κενές καρέκλες. Οπότε όποιος
βρεθεί δίχως καρέκλα δίνει και την
επόμενη εντολή.
15

60. παιχνίδιαγνωριμίας
6060
παιχνίδιαγιαενεργοποιηση,
ζεσταμαομάδας,σπάσιμοπάγου
Γιατί;:
Ηλικία: 10 ετών και άνω
Με τι; Καρέκλες όσες και οι ομάδες, παπούτσια (4 για κάθε καρέκλα), μαντήλια
Πόσοι; 10-30
Παπουτσωμένηκαρέκλα
Πως;:
ΟΙ μαθητές χωρίζονται σε ομάδες 4-6 άτομα. Για κάθε ομάδα τοποθετούμε 1 καρέκλα
σε μια γωνιά της αυλής, του δωματίου κτλ. Η κάθε ομάδα επιλέγει έναν παίκτη του οποί-
ου κλείνει τα μάτια και ο εκπαιδευτικός αφήνει στο πάτωμα 4 παπούτσια για κάθε παίκτη.
Όταν δοθεί το σύνθημα οι παίκτες πέφτουν στα 4 και αρχίζουν να ψάχνουν τα παπούτσια
με την αφή. Κάθε φορά που κάποιος παίκτης βρίσκει ένα παπούτσι, πρέπει να πάει μέχρι
την καρέκλα και να φορέσει το παπούτσι στην καρέκλα.Τα υπόλοιπα μέλη της ομάδας πρέ-
πει να μένουν πίσω και να καθοδηγούν με τις φωνές τον παίκτη τους, δίνοντας του οδηγί-
ες. Νικητής η ομάδα που θα φορέσει πρώτη παπούτσια στην καρέκλα

61. 61
Γιατί;: Συνεργασία, ευκινησία, ταχύτητα, δημιουργικότητα, θετικό κλίμα.
Ηλικία: 10 ετών και άνω
Με τι; Χαρτόνια, σπάγκος, μανταλάκια, μαρκαδόροι.
Πόσοι; Δεν υπάρχει περιορισμός στον αριθμό των μαθητών. Ένα νούμερο κάτω του 15 όμως θα έχει σαν απο-
τέλεσμα ένα παιχνίδι υποτονικό.
Περιβαλλοντικήμπουγάδα
Πως;:
Οι μαθητές χωρίζονται σε 2
ομάδες. Μπροστά από κάθε
ομάδα τοποθετούνται χαρ-
τόνια (ίσος αριθμός από χαρ-
τόνια). Το κάθε χαρτόνι έχει
γραμμένο και από ένα γράμ-
μα και το σύνολο των χαρτο-
νιών σχηματίζει μια φράση.
Κάθε μαθητής σε μορφή σκυ-
ταλοδρομίας πρέπει να πά-
ρει το σωστό γράμμα, να τρέ-
ξει σε μια απόσταση όπου ο
εκπαιδευτικός έχει δέσει ένα
σπάγκο και να κρεμάσει (με
μανταλάκια που βρίσκονται
κάτω από το σπάγκο) το γράμ-
μα στη σωστή θέση έτσι ώστε
να συμπληρωθεί μια πρόταση,
φράση που έχει από πριν προ-
αποφασιστεί.
Π.χ. Η πρώτη ομάδα γράφει:
«Δράσε για το»
Η δεύτερη ομάδα γράφει:
«περιβάλλον»
Χρειάζεται να βρεθεί το κα-
τάλληλο μήνυμα έτσι ώστε
κάθε μαθητής να αντιστοιχεί
και σε ένα γράμμα. Εάν το μήνυ-
μα το βγάλουν οι μαθητές τονώ-
νεται το αυτοσυναίσθημα (γιατί νιώ-
θουν ότι συμμετέχουν-οργανώνουν ενερ-
γά το παιχνίδι).

62. παιχνίδιαγνωριμίας
6262
παιχνίδιαγιαενεργοποιηση,
ζεσταμαομάδας,σπάσιμοπάγου
Γιατί;: η δραστηριότητα αυτή μπορεί να γίνει και στο μάθημα της ξένης γλώσσας για εκμάθηση
αριθμών και μερών του σώματος.
Ηλικία: Όλες οι ηλικίες
Με τι; Ένα τύμπανο
Πόσοι; Δεν υπάρχει περιορισμός στον αριθμό των συμμετεχόντων.
Σημείοεπαφής
Δίνοντας πρωτότυπα και
περίεργα παραγγέλματα αυ-
ξάνουμε τον βαθμό δυσκο-
λίας και το ενδιαφέρον των
μαθητών.
Πως;:
Οι μαθητές κινούνται ελεύθερα
στο χώρο, περπατώντας, χορεύο-
ντας, όπως ο καθένας νομίζει. Μόλις
ο εκπαιδευτικός χτυπήσει το τύμπα-
νο μια φορά, όλοι πρέπει να μείνουν
ακίνητοι και να τον ακούσουν. Ο εκ-
παιδευτικός δίνει ένα παράγγελμα
που περιλαμβάνει έναν αριθμό και
ένα μέρος του σώματος. Οι μαθη-
τές τότε πρέπει να οργανωθούν έτσι
ώστε να ενώσουν τόσα μέρη του σώ-
ματος όσος και ο αριθμός που άκου-
σαν (π.χ. αν πει «δεκαπέντε δάχτυλα
μπορούν να ενωθούν ανά δύο άτο-
μα και να ενώσουν 15 δάχτυλα, ή
τρία και να δώσουν από πέντε κοκ,
ενώ αν πει «πέντε μύτες θα πρέπει να
ενωθούν σε πεντάδες). Με το διπλό
χτύπημα από το τύμπανο συνεχί-
ζουν την περιφορά τους στον χώρο
και περιμένουν το επόμενο πρό-
σταγμα. Σαν επιπρόσθετο βαθμό δυ-
σκολίας, ο εκπαιδευτικός μπορεί στο
πρόσταγμά του να ορίσει και επίπε-
δο που θα ενωθούν τα μέρη του σώ-
ματος αυτά (π.χ. «πάνω από το κεφά-
λι», «κάτω το πάτωμα»).

63. παιχνίδιαγνωριμίας
6363
παιχνίδιαγιαενεργοποιηση,
ζεσταμαομάδας,σπάσιμοπάγου
Γιατί;:
Ηλικία: 8 ετών και άνω
Με τι; Δεν χρειάζονται υλικά
Πόσοι; 20-30
Τοφίδικαιηουράτου
Πως;:
Οι μαθητές χωρίζονται σε 2 ομά-
δες. Σε κάθε ομάδα πιάνονται μεταξύ
τους από την μέση. Κάθε ομάδα ανα-
παριστά ένα φίδι. Το κάθε φίδι προ-
σπαθεί να δαγκώσει την ουρά του άλ-
λου. Για να γίνει κάτι τέτοιο πρέπει ο
πρώτος παίκτης της σειράς να αγγίξει
τον τελευταίο της άλλης.

65. 65
03.Παιχνίδιασυνεργασίας
Γιατίναπαίξωπαιχνίδια
εμπιστοσύνηςκαισυνεργασίας;
Μια ομάδα λειτουργεί καλύτερα σαν ομάδα όταν αναπτύσσεται η αίσθηση της εμπιστοσύνης με-
ταξύ των μελών. Όταν ο καθένας νιώσει ότι μπορεί να βασιστεί στον άλλο και έτσι μοιράζεται και δεν
κρατάει τα πράγματα για τον εαυτό του. Επίσης, τα παιχνίδια αυτά έχουν μέσα και την έννοια της σω-
ματικής εξοικείωσης, που θα φέρουν τα μέλη πιο κοντά
Πότεναπαίξωπαιχνίδιαεμπιστοσύνηςκαισυνεργασίας;
Η εμπιστοσύνη και η συνεργατικότητα είναι κάτι που χτίζεται στην αρχή της σχολικής χρονιάς και
διευκολύνει το έργο του εκπαιδευτικού στη διάρκεια της χρονιάς. Τα παιχνίδια που προτείνονται
έχουν διαβαθμίσεις ως προς την εφαρμογή, γιατί και η εμπιστοσύνη είναι κάτι που χτίζεται βήμα
προς βήμα.

66. παιχνίδιαγνωριμίας
6666
παιχνίδιασυνεργασίας
Γιατί;:
Ηλικία: Για μεγάλες τάξεις γυμνασίου, λύκειο.
Με τι; Δεν χρειάζονται υλικά
Πόσοι; Δεν υπάρχει περιορισμός στον αριθμό των μαθητών αρκεί να είναι μονός, έτσι ώστε να
σχηματιστούν τριάδες.
Τοεκρεμμές
Πως;:
Οι μαθητές χωρίζονται σε ομά-
δες των 3 ατόμων. Σε κάθε τριάδα
ο ένας μπαίνει στο κέντρο και πρέ-
πει να μείνει άκαμπτος και να αφή-
σει τον εαυτό του να «πέσει» προς
κάποια κατεύθυνση, είτε προς τα
εμπρός είτε προς τα πίσω. Οι άλ-
λοι δύο οφείλουν να τον στηρί-
ξουν για να μην πέσει κάτω και να
τον ωθήσουν προς την άλλη κα-
τεύθυνση, δημιουργώντας ένα αν-
θρώπινο εκκρεμές που πηγαίνει
πέρα δώθε. Σαν επιπρόσθετο βαθ-
μό δυσκολίας μπορεί ο εκπαιδευ-
τικός να ζητήσει από τα «εκκρε-
μή» να έχουν κλειστά τα μάτια. Και
οι τρεις μαθητές της ομάδας θα γί-
νουν με τη σειρά τους εκκρεμή.
Ο μαθητής που είναι στο κέντρο πρέπει να έχει το σώμα σφιχτό και άκαμπτο σαν ένα κομμάτι ξύλο.
-Οι άλλοι δυο της ομάδας πρέπει να εμπνέουν την εμπιστοσύνη, παρέχοντας στον παίκτη στην μέση σταθερή και
άμεση λαβή.
-Εάν αφήσουμε τον μαθητή στην μέση να πέσει αρκετά προς το μέρος μας τότε θα πρέπει να καταβάλουμε περισ-
σότερη δύναμη για να τον σπρώξουμε προς την αντίθετη μεριά, γιατί γίνεται βαρύτερος.
15

67. παιχνίδιαγνωριμίας
6767
παιχνίδιασυνεργασίας
Γιατί;: επαφή, ενίσχυση πρωτοβουλιών, δέσιμο της ομάδας.
Ηλικία: Από 15 ετών και πάνω.
Με τι; Δεν χρειάζονται υλικά.
Πόσοι; 10-15 άτομα. Αν ο συνολικός αριθμός των ατόμων είναι μεγάλος, σχηματίζουμε 2 ομάδες και δου-
λεύουμε παράλληλα την ίδια δράση.
Γόρδιοςδεσμός.
Πως;:
Η ομάδα σχηματίζει κύκλο
έτσι ώστε οι ώμοι του καθένα να
ακουμπούν με τους ώμους των
διπλανών του. Κλείνουν τα μάτια
και φέρνουν τα χέρια προς τα
εμπρός (στην πρόταση) και στο
κέντρο του κύκλου. Καθένας δί-
νει το χέρι του και πιάνει όποιο
ελεύθερο χέρι βρει. Αφού πια-
στούν όλα τα χέρια ένα με ένα οι
μαθητές ανοίγουν τα μάτια και
συνειδητοποιούν ότι σχηματί-
ζουν μια αλυσίδα, ένα μπερδε-
μένο κουβάρι από χέρια και σώ-
ματα που όμως είναι μπλεγμένα
και πρέπει να ξεμπλεχτούν. Χω-
ρίς να αφήσουν τα χέρια λοιπόν
και με συνεργασία και υπομονή
προσπαθούν να ξεμπλεχτούν.
Μυστικά επιτυχίας: Για να πε-
τύχει το παιχνίδι πρέπει να το-
νίσετε ότι ένα χέρι πιάνει ένα
άλλο χέρι και ποτέ δεν μπο-
ρώ να πιάσω το ίδιο χέρι με κά-
ποιον άλλο.

68. παιχνίδιαγνωριμίας
6868
παιχνίδιασυνεργασίας
Γιατί;: ανάπτυξη σχέσεων εμπιστοσύνης, δέσιμο ομάδας, διασκέδαση.
Ηλικία: Για μαθητές τελευταίων τάξεων γυμνασίου, λύκειο.
Με τι; Δεν χρειάζονται υλικά
Πόσοι; Τουλάχιστον 6 για να συσταθεί μια ομάδα.
ηλιακόρολόι
Αυτός που είναι στο κέντρο πρέ-
πει να έχει σκληρό και άκαμπτο το
σώμα του σαν ένα κομμάτι ξύλο. Οι
υπόλοιποι πρέπει να εμπνέουν την
σιγουριά και ασφάλεια όντας σε ετοι-
μότητα και έχοντας κράτημα σταθε-
ρό.
Πώς;:
ΟΙ μαθητές σχηματίζουν κύκλους
των 5 ατόμων και ένας μπαίνει στη
μέση αυτού του κύκλου (ο έκτος).
Αυτός που είναι στη μέση αφήνει
τον εαυτό του ελεύθερο να πέσει
προς μια κατεύθυνση χωρίς να κάμ-
ψει τον κορμό καθόλου. Οι άλλοι
μαθητές πρέπει να κρατήσουν το
βάρος του και να κάνουν το σώμα
του να περιστραφεί σαν μοχλός σε
όλο τον κύκλο προς τη φορά των
δεικτών του ρολογιού, όπως η σκιά
από το ηλιακό ρολόι στη διάρκεια
της ημέρας.
15

69. παιχνίδιαγνωριμίας
6969
παιχνίδιασυνεργασίας
Γιατί;: επαφή, ενίσχυση πρωτοβουλιών, δέσιμο της ομάδας.
Ηλικία: Από 15 ετών και πάνω.
Με τι; Μπάλα.
Πόσοι; 10-15 άτομα. Αν ο συνολικός αριθμός των ατόμων είναι μεγάλος, σχηματίζουμε 2 ομάδες
και δουλεύουμε παράλληλα την ίδια δράση.
Ισορροπώτημπάλα
Για να πετύχει το παιχνίδι πρέπει η μπάλα
να περνά στο ύψος του πήχη για να υπάρχει
περισσότερος έλεγχος της κίνησης και ταχύ-
τητας της μπάλας.
-Σε δεύτερο χρόνο, αν θέλουμε να αυξή-
σουμε το βαθμό δυσκολίας, τους βάζουμε να
κάνουν το ίδιο καθισμένοι χαμηλά.
Πως;:
Οι μαθητές κάνουν ένα
κύκλο. Οι ώμοι του ενός
ακουμπάνε με του διπλα-
νού τους. Κατόπιν εκτεί-
νουν τα χέρια μπροστά τε-
ντωμένα. O εκπαιδευτικός
ρίχνει μια μπάλα στα χέρια
του ενός (δηλ στους βρα-
χίονες, όχι στις παλάμες).
Στόχος του παιχνιδιού εί-
ναι να συνεργαστούν σαν
ομάδα ώστε η μπάλα να
κάνει κύκλο χωρίς να πέ-
σει κάτω.
15

70. παιχνίδιαγνωριμίας
7070
παιχνίδιασυνεργασίας
Γιατί;: συνεργασία, συντονισμός, ανάπτυξη αισθήσεων.
Ηλικία: 10 ετών και άνω
Με τι; Μαντήλια.
Πόσοι; Δεν υπάρχει περιορισμός στον αριθμό των μαθητών αρκεί οι ομάδες να είναι ισάριθμες. Χρει-
άζονται πάνω από 10 άτομα για να λειτουργήσει η κάθε ομάδα.
Οτελευταίοςοδηγεί.
Πως;:
Οι μαθητές σχηματίζουν 2 ομάδες. Ορίζεται μια συγκεκριμέ-
νη διαδρομή και για τις δυο ομάδες. Κάθε ομάδα φτιάχνει μια
ευθεία γραμμή, ακουμπώντας τα χέρια στους ώμους του μπρο-
στινού. Οι μαθητές καλύπτουν τα μάτια τους εκτός από τον τε-
λευταίο κάθε ομάδας. Οι τελευταίοι των δυο ομάδων είναι αυτοί
που μπορούν να δουν, δεν επιτρέπεται να μιλήσουν και πρέπει
να κατευθύνουν την ομάδα τους. Οι οδηγίες βάσει των οποίων
καθοδηγούνται οι ομάδες δίνονται με συν-
θηματικά χτυπήματα στον ώμο του
μπροστινού του ο καθένας και που
θα μεταφερθούν (ξεκινώντας από τον
τελευταίο) από τον ένα στον άλλο μέ-
χρι τον πρώτο της ομάδας. Ένα χτύ-
πημα στον ώμο σημαίνει ότι πρέπει
να κατευθυνθεί προς την μεριά του
χτυπήματος, δηλ. δεξιά ή αριστερά.
Δυο χτυπήματα σημαίνουν ότι πρέπει
να σταματήσουν. Ταυτόχρονα χτυπή-
ματα και στους δυο ώμους σημαίνει ότι
συνεχίζω ευθεία για τόσα βήματα όσα
είναι και τα χτυπήματα. Σκοπός του παι-
χνιδιού να διασχίσουν οι ομάδες την κα-
θορισμένη απόσταση σε κάποιο χρό-
νο ή σε συναγωνισμό.

71. παιχνίδιαγνωριμίας
7171
παιχνίδιασυνεργασίας
Γιατί;: επαφή, σπάσιμο πάγου, ενεργοποίηση των μαθητών
Ηλικία: 10 ετών και άνω
Με τι; δυο πορτοκάλια
Πόσοι; Δεν υπάρχει περιορισμός στον αριθμό των μαθητών, αρκεί οι ομάδες να είναι ισάριθμες.
Πορτοκάλιστολαιμό
Πως;:
Οι μαθητές χωρίζονται σε 2 ομάδες
και οι ομάδες αυτές σχηματίζουν 2
κύκλους. Ο εκπαιδευτικός δίνει στην
κάθε ομάδα από ένα πορτοκάλι. Το
παιχνίδι ξεκινά από ένα μαθητή που
θα κρατήσει το πορτοκάλι με τον λαι-
μό του, στερεώνοντας το ανάμεσα
στο σαγόνι και το στήθος του. Με το
σύνθημα πρέπει να το δώσει στον δι-
πλανό του, χωρίς να χρησιμοποιήσει
τα χέρια. Σκοπός του παιχνιδιού είναι
κάθε ομάδα να κάνει πρώτη το πορ-
τοκάλι να φέρει έναν κύκλο, καταλή-
γοντας εκεί από όπου ξεκίνησε.

72. παιχνίδιαγνωριμίας
7272
παιχνίδιασυνεργασίας
Γιατί;: συγχρονισμό- συντονισμό κίνησης, ανάπτυξη ταχύτητας, ευστροφία, διασκέδαση.
Ηλικία: Για μαθητές τελευταίων τάξεων γυμνασίου, λύκειο.
Με τι; Δεν χρειάζονται υλικά.
Πόσοι;: Δεν υπάρχει περιορισμός στον αριθμό των μαθητών αρκεί ν είναι μονός έτσι ώστε
να σχηματιστούν τριάδες.
Ρομπότ
Η ικανότητα προσανατολι-
σμού και η ταχύτητα κίνησης
του τεχνικούπορείας είναι κα-
θοριστικοί παράγοντες για
την επιτυχία του παιχνιδιού.
Πως;:
Η ομάδα σχηματίζει τριά-
δες. Σε κάθε τριάδα, οι δύο εί-
ναι ρομπότ και ο τρίτος (τεχνι-
κός πορείας) προσπαθεί να κά-
νει τα ρομπότ να συναντηθούν.
Τα ρομπότ με την έναρξη του
παιχνιδιού είναι πλάτη με πλά-
τη και ξεκινάνε να περπατά-
νε με σταθερό ρυθμό. Με το
ένα χτύπημα στον ώμο το ρο-
μπότ είναι προγραμματισμέ-
νο να κάνει στροφή 90 μοιρών
και να συνεχίσει να περπατά-
ει. Ο άνθρωπος τρέχει από ρο-
μπότ σε ρομπότ να τα στρέψει
έτσι ώστε να έρθουν πρόσωπο
με πρόσωπο.
15

73. παιχνίδιαγνωριμίας
7373
παιχνίδιασυνεργασίας
Γιατί;: Συντονισμός- συγχρονισμός, διασκέδαση, θετικό κλίμα, δέσιμο της ομάδας.
Ηλικία: Πάνω από 12 ετών.
Με τι; Δεν χρειάζονται υλικά.
Πόσοι;: Δεν υπάρχει περιορισμός στον αριθμό των μαθητών αρκεί να έχουμε ισάριθμες ομάδες.
σαρανταποδαρούσα
Ο πρώτος της κάθε σαρανταποδαρούσας (της κάθε σειράς), εί-
ναι ο συντονιστής των κινήσεων και πρέπει να έχει την ικανότητα
να δίνει σαφείς και ακριβείς εντολές κίνησης. π.χ. Ο πρώτος μπο-
ρεί να σηκώνει το δεξί χέρι ψηλά και να φωνάζει δεξί μπρος και
όλοι μαζί να κάνουν ένα βήμα με το δεξί μπροστά.
Πως;:
Οι μαθητές χωρίζονται σε
2 ομάδες (ή και τρεις αν εί-
ναι μεγάλος αριθμός). Κάθε
ομάδα παρατάσσει τους παί-
κτες σε ευθεία γραμμή τον
ένα πίσω από τον άλλο. Μετά
έρχονται οι συμμετέχοντες σε
βαθύ κάθισμα και πιάνει ο κα-
θένας τους αστραγάλους του
μπροστινού. Με το σύνθημα
η σαρανταποδαρούσα κινεί-
ται με αργά και προσεκτικά
με σταθερά και συντονισμέ-
να βήματα. Στόχος του παι-
χνιδιού είναι να μπορέσει η
ομάδα να κινηθεί σε μια ορι-
σμένη διαδρομή πιο γρήγορα
από την άλλη και δίχως να πέ-
σει κανείς κάτω ή να αφήσει
τα χέρια του από τους αστρα-
γάλους του μπροστινού του.

74. παιχνίδιαγνωριμίας
7474
παιχνίδιασυνεργασίας
Γιατί;: συντονισμός, ανάπτυξη αισθήσεων χώρου, χρόνου αντίδρασης, δέσιμο της ομάδας.
Ηλικία: 12 ετών και άνω
Με τι; 2 σεντόνια, δυο μπάλες
Πόσοι; Δεν υπάρχει περιορισμός στον αριθμό των μαθητών, αρκεί να σχηματίζουν ισάριθμες
ομάδες.
Βόλειμεσεντόνι
Πως;:
Οι μαθητές χωρίζονται
σε 2 ομάδες. Η κάθε ομά-
δα κρατά ένα σεντόνι τε-
ντωμένο και πάνω στο κάθε
σεντόνι ρίχνουμε μια μπά-
λα. Η κάθε ομάδα προσπα-
θεί με συντονισμένες κινή-
σεις να κάνει την μπάλα να
αναπηδήσει πάνω στο σε-
ντόνι. Έπειτα οι ομάδες προ-
σπαθούν να ανταλλάξουν
τις μπάλες τους σαν να παί-
ζουν βόλει.

75. παιχνίδιαγνωριμίας
7575
παιχνίδιασυνεργασίας
Γιατί;: συντονισμός, συγχρονισμός, ενίσχυση αυτοσυναισθήματος και δέσιμο της ομάδας.
Ηλικία: 10 ετών και άνω
Με τι; Δεν χρειάζονται υλικά
Πόσοι; Δεν υπάρχει περιορισμός στον αριθμό των μαθητών αρκεί να σχηματίζουν ισάριθμες ομάδες.
Σχήματακαιαρθμοί
-Βασική αρχή σε κάθε παιχνίδι είναι ο σταδιακός βαθμός δυσκολί-
ας των δράσεων. Ξεκινάμε λοιπόν λέγοντας τους να κάνουν μια ευ-
θεία γραμμή και κατόπιν περνάω σε πιο σύνθετα σχήματα, π.χ. τρί-
γωνο.
-Για να έχει επιτυχία ο σχηματισμός και η κίνηση του έλικα, πρέπει
να δώσουμε στην ομάδα χρόνο να συντονιστεί και να κρατάμε τον
ρυθμό για να κινηθεί ομοιόμορφα.
Πως;:
Οι μαθητές είναι αρχικά σε έναν κύ-
κλο. Ο εκπαιδευτικός λέει ένα σχήμα,
ένα γράμμα ή έναν αριθμό και οι μα-
θητές πρέπει να το σχηματίσουν όλοι
μαζί σαν σύνολο με τα σώματά τους
αυτό που ζήτησε ο εκπαιδευτικός. Για
να συντονιστούν επιτρέπεται να χρη-
σιμοποιήσουν μόνο νοήματα και όχι
φωνή. Εναλλακτικά ο εκπαιδευτικός
μπορεί να χωρίσει τους μαθητές σε
δυο ομάδες και να τους καλεί να σχη-
ματίσουν το ίδιο πράγμα αλλά αντα-
γωνιστικά αυτή τη φορά (ποια ομάδα
θα φτιάξει πρώτη ένα… κεφαλαίο Π;)
Σε δεύτερο χρόνο μπορούμε να
βάλουμε τις ομάδες να συνεργα-
στούν μεταξύ τους, λέγοντας τους
να σχηματίσουν έναν σταυρό. Μετά
τους λέμε ότι όλοι πρέπει να γυρί-
σουν κατά ένα τέταρτο το σώμα
τους δεξιόστροφα, έτσι ώστε να βλέ-
πουν την πλάτη αυτού που βρίσκεται
μπροστά τους. Τέλος τους λέμε να κι-
νηθούν σαν έλικας. Αργά- αργά στην
αρχή και γρηγορότερα μετά.

76. παιχνίδιαγνωριμίας
7676
παιχνίδιασυνεργασίας
Γιατί;: επαφή, εφευρετικότητα, διασκέδαση.
Ηλικία: 12 ετών και άνω.
Με τι; Δεν χρειάζονται υλικά
Πόσοι; Δεν υπάρχει περιορισμός στον αριθμό των μαθητών αρκεί οι ομάδες να είναι ιάριθμες.
Πως;:
Οι μαθητές χωρίζο-
νται σε ισάριθμες ομάδες.
Στο έδαφος σχηματίζου-
με τόσα τετράγωνα, κύ-
κλους όσα και οι ομάδες.
Με εντολή του εκπαιδευ-
τικού οι μετέχοντες προ-
σπαθούν να χωρέσουν
όλοι (με οποιοδήποτε τρό-
πο π.χ. ο ένας πάνω στην
πλάτη του άλλου) στα τε-
τράγωνα και να κρατη-
θούν εκεί για 2’-3’.
Τονησί
15

77. παιχνίδιαγνωριμίας
7777
παιχνίδιασυνεργασίας
Γιατί;: Επαφή, εφευρετικότητα, διασκέδαση, δέσιμο ομάδας.
Ηλικία: 12 ετών και πάνω.
Με τι; Χαρτάκια, μολύβια.
Πόσοι; Δεν υπάρχει περιορισμός στον αριθμό των μαθητών.
Τοχαρτάκιψηλά
Πως;:
Οι μαθητές χωρίζονται
σε 4-5 ισάριθμες ομάδες.
Σε κάθε ομάδα δίνεται ένα
χαρτάκι στο οποίο η ομά-
δα θα γράψει το όνομα της
ή κάποιο σύνθημα που θα
έχουν αποφασίσει. Κάθε
ομάδα προσπαθεί να κολ-
λήσει το χαρτάκι όσο πιο
ψηλά μπορεί σε ένα τοίχο.

79. 79
04.Παιχνίδιααισθήσεων-
παρατηρητικότητας
Γιατίναπαίξω
παιχνίδιαενεργοποίησηςτων
αισθήσεωνμετουςμαθητέςμου;
Όταν λέμε μάθηση συνήθως εννοούμε τη μετάδοση μιας νέας πληροφορίας που στο σχολείο συ-
νήθως επιτελείται με τη χρήση βιβλίων και άλλων οπτικοαουστικών μέσων και απευθύνεται στην
ικανότητα λογικής επεξεργασίας του μαθητή. Συνήθως αφορά την όραση και την ακοή.Τα παιχνίδια
που ενεργοποιούν τις αισθήσεις και οξύνουν την παρατηρητικότητα έχουν σαν στόχο πάλι να μετα-
δώσουν μια πληροφορία, αλλά χρησιμοποιώντας σαν μέσο άλλες αισθήσεις, όπως αφή και όσφρη-
ση. Δεν απευθύνονται αποκλειστικά και μόνο στο λογικό αναλυτή του μαθητή.
Πότεναπαίξωπαιχνίδιαενεργοποίησηςτωναισθήσεων;
Τα παιχνίδια αυτά μπορούν να χρησιμοποιηθούν σαν αφόρμηση και εισαγωγή σε μια διδακτι-
κή ενότητα. Τα χρησιμοποιούμε για να στρέψουμε την προσοχή των μαθητών προς το αντικείμενο
που θέλουμε να διδάξουμε, να τους ενεργοποιήσουμε συναισθηματικά και να κάνουμε μια πρώτη
εισήγηση στο αντικείμενο αυτό.

80. παιχνίδιαγνωριμίας
8080
παιχνίδιααισθήσεαν-
παρατηρητικότητας
Γιατί;: Όξυνση της παρατήρησης, εξάσκησης της γλώσσας και της καλλιτεχνικής έκφρασης, αφόρ-
μηση για να γνωρίσουν χλωρίδα και πανίδα της περιοχής όπου βρίσκονται, μέσα από ερωτήσεις που
οι ίδιοι θα θέτουν, καθώς προσπαθούν να ανακαλύψουν λέξεις.
Ηλικία: Από 10 ετών και πάνω.
Με τι; Χαρτί, μολύβια.
Πόσοι; Δεν υπάρχει περιορισμός στον αριθμό των μαθητών.
ακροστοιχίδατηςφύσης
Πως;:
Ο εκπαιδευτικός δίνει στους
μαθητές ένα κομμάτι χαρτί. Κά-
θετα και με κεφαλαία γράμμα-
τα γράφουν το μικρό τους όνο-
μα. Για κάθε γράμμα του ονό-
ματός τους πρέπει να αναζη-
τήσουν κάτι γύρω τους, που να
ξεκινάει από αυτό το γράμμα.
Δίπλα στη λέξη πρέπει να φτιά-
ξουν και τη ζωγραφιά αυτού
του πράγματος.

81. παιχνίδιαγνωριμίας
8181
παιχνίδιααισθήσεαν-
παρατηρητικότητας
Γιατί;: όξυνση της προσοχής, αύξηση της παρατηρητικότητας, ανάπτυξη κριτικής σκέψης.
Ηλικία: 15 χρονών και πάνω.
Με τι; Φύλλα εργασίας, μολύβια, διάφορα μη φυσικά αντικείμενα
Πόσοι; Δεν υπάρχει περιορισμός στον αριθμό των μαθητών.
α-φύσικομονοπάτι.
Πως;:
Ο εκπαιδευτικός τοποθετεί σε
ένα μονοπάτι αντικείμενα που
δεν ανήκουν στο φυσικό χώρο.
Κατόπιν με τους μαθητές περιδια-
βαίνει αυτό το μονοπάτι και τους
καλεί να εντοπίσουν και να κατα-
γράψουν τα αντικείμενα που θεω-
ρούνότι«δενανήκουν»καιναμας
αιτιολογήσουν αυτή τους την επι-
λογή. Δραστηριότητα-αφόρμηση
για συζήτηση επάνω στο θέμα
των απορριμμάτων, της ανθρώπι-
νης παρέμβασης κτλ. Ο εκπαιδευ-
τικός μπορεί να έχει έτοιμα φύλ-
λα εργασίας με ερωτήσεις κατευ-
θυντικές ως προς το τι να παρα-
τηρήσουν ή και να έχει ερωτήσεις
τύπου κυνήγι θησαυρού για να
εντοπίσουν τα αντικείμενα αυτά.
Τα αντικείμενα μπορούν να είναι
εμφανή επάνω στο μονοπάτι ή να
βρίσκονται παράπλευρα.
15

82. παιχνίδιαγνωριμίας
8282
παιχνίδιααισθήσεαν-
παρατηρητικότητας
Γιατί;: εμπιστοσύνη, ενεργοποίηση των αισθήσεων, αφόρμηση για συζήτηση πάνω στα δέντρα αλλά
και σε άλλα ζητήματα πχ. άτομα με ειδικές ανάγκες, μοναδικότητα του κάθε ατόμου κ.α.
Ηλικία: 12 ετών και άνω
Με τι; Μαντήλια
Πόσοι; Δεν υπάρχει περιορισμός στον αριθμό των μαθητών.
Βρεςτοδέντροσου
Για να αποπροσανατολίσετε και να μπερδέψετε το ζευγάρι
σας, πριν του λύσετε τα μάτια, γυρίστε τον γύρω από τον εαυ-
τό του πολλές φορές.
-Βρείτε ένα μέρος με πολλά και παρόμοια δέντρα, έτσι ώστε
να αυξηθεί ο βαθμός δυσκολίας του παιχνιδιού.
Πως;:
Οι μαθητές χωρίζονται σε ζευγά-
ρια. Ο εκπαιδευτικός λέει στους μαθη-
τές ότι μπορούν να υιοθετήσουν ένα
δέντρο από την περιοχή όμως πρώτα
πρέπει να αποδείξουν ότι το αξίζουν.
Ο ένα από τους δύο κλείνει τα μάτια
με ένα μαντήλι και ο άλλος είναι οδη-
γός. Ο οδηγός επιλέγει ένα συγκεκρι-
μένο δέντρο και οδηγεί το ζευγάρι του
εκεί. Τον αφήνει να περιεργαστεί το
δέντρο αυτό με την αφή του, να ανα-
γνωρίσει τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά
του και μετά τον οδηγεί πίσω στο ση-
μείο εκκίνησης. Του λύνει τα μάτια και
τον καλεί να βρει αυτό το δέντρο. Μό-
λις το βρει, μπορεί να το «υιοθετήσει»
και στο εξής να το ονομάζει «το δέ-
ντρο μου». Μετά οι μαθητές στα ζευ-
γάρια αλλάζουν ρόλους δηλ. γίνεται ο
άλλος οδηγός.
Συμπεράσματα-θέματα προς συ-
ζήτηση: από μακριά όλα τα δέντρα
μοιάζουν ίδια αλλά από κοντά έχουν
διαφορές.
κάθε «άτομο» δέντρο έχει ιδιαίτερα
χαρακτηριστικά που το κάνουν μονα-
δικό μπορούμε να «βλέπουμε» και χω-
ρίς μάτια

83. παιχνίδιαγνωριμίας
8383
παιχνίδιααισθήσεαν-
παρατηρητικότητας
Γιατί;: παρατήρηση ήχων, όξυνση αισθήσεων, εισαγωγή στη μουσική
Ηλικία: 12 ετών και πάνω.
Με τι; λευκές κόλλες χαρτί, πολύχρωμοι μαρκαδόροι.
Πόσοι; Δεν υπάρχει περιορισμός στον αριθμό των μαθητών.
Ηχοχάρτης
Πως;:
O εκπαιδευτικός δίνει σε κάθε παιδί ένα χαρ-
τάκι και ένα μολύβι και του ζητάει να βρει ένα
σημείο όπου να μπορεί να καθίσει σε ησυχία.
Εκεί, θα πρέπει να συγκεντρωθεί στους ήχους
που ακούει γύρω του και να προσπαθήσει να
μαντέψει σε τι ή ποιόν ανήκουν.
Μετά τους ζητάμε να ζωγραφίσουν ένα χάρ-
τη του μέρους όπου βρίσκονται τοποθετώ-
ντας κάπου στο χάρτη τον εαυτό τους. Μόλις
τελειώσουν τους ζητάμε να απεικονίσουν τους
ήχους που ακούν στα σημεία του χάρτη που
νομίζουν ότι οι ήχοι προέρχονται. Για κάθε δι-
αφορετικό ήχο, για κάθε διαφορετικό τόνο,
ύψος, διάρκεια μπορούν να χρησιμοποιούν δι-
αφορετικά χρώματα.
Επίσης, το χαρτί μας μπορεί να έχει και ερω-
τήσεις του τύπου: «ποιος ήχος σου άρεσε πε-
ρισσότερο και γιατί;», «με ποια επίθετα θα τον
χαρακτήριζες;» για εξάσκηση της γλώσσας και
της έκφρασης.
Στη συνέχεια μπορούμε να τους ζητήσου-
με να αναπαραστήσουν τους ήχους που κατέ-
γραψαν, φτιάχνοντας μια συναυλία. Αν θέλου-
με μπορούμε να το καταγράψουμε σαν ηχητι-
κό κομμάτι.
Nα αποφεύγετε να κάθονται
κοντά μεταξύ τους μαθητές για-
τί έχουν πολλές φορές την ανά-
γκη να επικοινωνήσουν. Τα παι-
διά πρέπει να βρίσκουν ένα σημείο
μακριά από όλους

84. παιχνίδιαγνωριμίας
8484
παιχνίδιααισθήσεαν-
παρατηρητικότητας
Γιατί;: Όξυνση της παρατηρητικότητας, του προσανατολισμού, της συνεργασίας.
Ηλικία: 15 ετών και πάνω.
Με τι; Δεν χρειάζονται υλικά.
Πόσοι; Δεν υπάρχει περιορισμός στον αριθμό των μαθητών.
Ηκάμερακαιοφωτογράφος
Πως;:
Οι μαθητές χωρίζονται σε ζευ-
γάρια. Στο κάθε ζευγάρι ένας
παριστάνει τον φωτογράφο και
ένας την φωτογραφική μηχα-
νή. Ο φωτογράφος οδηγεί την
φωτογραφική μηχανή, που έχει
κλειστά τα μάτια σε 5 συγκεκρι-
μένα σημεία που επιλέγει, την
τοποθετεί εκεί ακριβώς που θέ-
λει και μετά βγάζει φωτογραφία
δηλ. της ανοίγει τα μάτια (με ένα
κλικ ένα συνθηματικό χτύπημα
ή ήχο) έτσι ώστε να δει στιγμιαία
τι υπάρχει μπροστά της. Μετά
την βόλτα και την φωτογράφι-
ση των 5 σημείων, την επιστρέ-
φει στο αρχικό σημείο εκκίνη-
σης και η κάμερα ψάχνει να βρει
τα σημεία αυτά που είδε, φωτο-
γράφισε.
15

85. παιχνίδιαγνωριμίας
8585
παιχνίδιααισθήσεαν-
παρατηρητικότητας
Γιατί;: Δημιουργικότητα, ομαδικότητα, ανάπτυξη καλλιτεχνικής διάθεσης, οίστρο.
Ηλικία: Για μαθητές από 15 χρονών και πάνω.
Με τι; 2 Σεντόνια.
Πόσοι; Δεν υπάρχει περιορισμός στο αριθμό ων μαθητών.
Πίνακας–ζωντανήφύση
15
Πως;:
Συνέχεια της δραστηριότητας «κάμερα & φωτογράφος». Ο καθένας που επισκέφθηκε μέρη σαν
κάμερα, πρέπει να πάρει ένα «ενθύμιο»από αυτά τα μέρη. π.χ. ένα χορταράκι, κάποια πετρούλα….
Κατόπιν οι μαθητές χωρίζονται σε 2 μεγάλες ομάδες και πάνω σε ένα σεντόνι τοποθετούν τα φυ-
σικά υλικά που συλλέξανε και προσπαθούν να κάνουν μια καλλιτεχνική σύνθεση που η άλλη ομά-
δα να μαντέψει τι είναι.

86. παιχνίδιαγνωριμίας
8686
παιχνίδιααισθήσεαν-
παρατηρητικότητας
Γιατί;: παρατήρηση χρωμάτων και υφής, καλλιτεχνική έκφραση, ανακάλυψη φυσικών υλικών.
Ηλικία: Από 10 ετών και πάνω.
Με τι; χαρτονάκια 5Χ5 εκ., κόλα, οτι μαζέψουν από το γύρω χώρο
Πόσοι; Δεν υπάρχει περιορισμός στον αριθμό των μαθητών.
Πίνακαςμεφυσικάυλικά
Πως;:
O εκπαιδευτικός δίνει στους μα-
θητές ένα κομμάτι χαρτόνι (περί-
που 5Χ5 εκ). Αφού το καλύψει τε-
λείως με κόλλα για χαρτί ζητά-
ει από τους μαθητές να φτιάξουν
ένα μικρό πίνακα κολλώντας πάνω
στο χαρτάκι τους πράγματα που
βρίσκουν γύρω τους (φυσικά υλι-
κά εφόσον βρισκόμαστε στο δά-
σος) φροντίζοντας να: α)μη χρησι-
μοποιήσουν κομμάτια μεγαλύτερα
από το νύχι τους β)μην αφήσουν
κανένα σημείο του χαρτονιού λευ-
κό γ)κάνουν τον πίνακά τους όσο
πιο ποικιλόχρωμο
Εναλλακτικά, οι μαθητές θα
μπορούσαν να συνεργαστούν σε
ομάδες και τα κομματάκια χαρτό-
νι που ο καθένας γεμίζει να απο-
τελούν μέρη μιας μεγαλύτερης ει-
κόνας που θα έχουν προσχεδιάσει.
Να φτιάξουν δηλ. συλλογικά ένα
κολάζ με φυσικά υλικά.
Πρέπει να βιαστούν να
κολλήσουν τα υλικά πάνω
στο χαρτάκι πριν στεγνώ-
σει η κόλλα.

87. παιχνίδιαγνωριμίας
8787
παιχνίδιααισθήσεαν-
παρατηρητικότητας
Γιατί;: Αναγνώριση χλωρίδας, ανατροφοδότηση γνώσεων, ανάπτυξη αισθήσεων και καλλιτεχνι-
κών ικανοτήτων.
Ηλικία: 15 ετών και πάνω.
Με τι; άδειες θήκες από σλάιντ
Πόσοι;
κυλιόμενασλαιντ
Πως;:
O εκπαιδευτικός δίνει στον κάθε μα-
θητή από μια μικρή κορνίζα (ένα χαρτο-
νάκι που ανοίγει σαν κάρτα και το κέ-
ντρο του είναι ένα κενό τετράγωνο ή μια
θήκη που βάζουμε σλάιντς) και τους ζη-
τάει να ψάξουν και να βάλουν μέσα ότι
τους τράβηξε περισσότερο την προσο-
χή. Μετά μαζευόμαστε σε κύκλο σηκώ-
νουμε το χέρι με το σλάιντ ψηλά και κοι-
τάμε την εικονίτσα μας απέναντι στο
φως, παρατηρώντας τα χρώματα, τα
σχήματα κτλ. Με το πρόσταγμα όλοι δί-
νουν το σλάιντ που κρατάνε στον διπλα-
νό τους από τη μια πλευρά και παίρνουν
αυτό που τους δίνει ο διπλανός από την
άλλη πλευρά. Έτσι, όλοι παρατηρούν τα
σλάιντ των υπολοίπων. Μετά μπορεί να
ακολουθήσει συζήτηση γύρω από χρώ-
ματα, σχήματα, χλωρίδα, τέχνη κ.τ.λ.
Σε δεύτερο χρόνο μπορούν αφού τα
δουν όλα τα σλαιντ, να μπουν σε μια σει-
ρά που τους αρέσει και να προσπαθή-
σουν να φτιάξουν μια λογική συνέχεια.
Τα πράγματα που θα βά-
λουν μέσα πρέπει να είναι
πεπλατυσμένα έτσι ώστε να
κλείνει η θήκη.
15

88. παιχνίδιαγνωριμίας
8888
παιχνίδιααισθήσεαν-
παρατηρητικότητας
Γιατί;: Ανάπτυξη αισθήσεων, ανατροφοδότηση γνώσεων.
Ηλικία: 15 ετών και πάνω.
Με τι; Κυπελλάκια πλαστικά ή μεταλλικά, κάρτες, βιβλία.
Πόσοι; Δεν υπάρχει περιορισμός στον αριθμό των μαθητών.
κοκτέιλαπόμυρωδιές
Πως;:
Δίνουμε ένα πλαστικό κυπελάκι σε κάθε
μαθητή ή ομάδα μαθητών και πρέπει να το
γεμίσουν με τέτοια πράγματα που να φτιά-
ξουν μια μυρωδική σύνθεση. Μετά, αφού
επιστρέψουμε σε εσωτερικό χώρο, μυρί-
ζουμε όλοι το κάθε κύπελο και προσπαθού-
με να μαντέψουμε από τί είναι φτιαγμένο
το «κοκτέιλ».
Το παιχνίδι αυτό μπορεί να είναι εύκολο
ή δύσκολο ανάλογα με την ηλικία και τους
στόχους. Αν θέλουμε να διδάξουμε και κάτι
για τα φυτά, οι μαθητές που συγκεντρώ-
νουν υλικά θα μπορούσαν να τα αναγνωρί-
ζουν σε βιβλία ή σε κάρτες που τους έχουμε
δώσει και στη συνέχεια, όταν μυρίζουμε το
κάθε κοκτέιλ να εξηγούν τι περιέχει.
Απαραίτητη προϋπόθεση να τους πάμε
σε ένα μέρος που ξέρουμε τι χλωρίδα φι-
λοξενεί και να έχουμε κάνει μια προεργα-
σία πάνω στην αναγνώριση αυτής της χλω-
ρίδας.

89. 89
05.ΓνωστικάΠαιχνίδια
Γιατίναπαίξωγνωστικά
παιχνίδια;
Τα παιχνίδια που προτείνονται σε αυτήν την ενότητα έχουν σαν στόχο να δημιουργή-
σουν το ερέθισμα στον μαθητή για να μάθει κάτι. Η μάθηση έχει να κάνει σε μεγάλο βαθ-
μό με την συναισθηματική ενεργοποίηση. Με άλλα λόγια μαθαίνουμε κάτι που μας κινεί
το ενδιαφέρον. Δημιουργώντας μια ευχάριστη κατάσταση γύρω από το γνωστικό αντι-
κείμενο που θέλουμε να διδάξουμε, κινητοποιούμε το μαθητή να απορροφήσει την πλη-
ροφορία που του παρατίθεται. Ακόμα, ο μαθητής μπαίνει σε ενεργητικό ρόλο και δεν εί-
ναι απλώς ο παθητικός δέκτης μιας πληροφορίας αλλά ο ανακαλύπτης της πληροφορί-
ας αυτής
Πότεναπαίξωγνωστικάπαιχνίδια;
Τα παιχνίδια αυτά μπορούν να χρησιμοποιηθούν σαν αφόρμηση για να διδαχθεί στη
συνέχεια μια καινούρια έννοια. Η μπορεί να λειτουργήσουν και σαν μια ολόκληρη διδα-
κτική ενότητα. Γενικά, τα χρησιμοποιούμε για να εισάγουμε μια έννοια και πριν την θεω-
ρητική προσέγγιση γιατί αν δεν ενεργοποιηθεί ο μαθητής για να ενδιαφερθεί για το μάθη-
μα, έχουν χάσει το στόχο τους.
ο εκπαιδευτικός πρέπει να επιστήσει την προσοχή των μαθητών στο
να διαχειρίζονται τα αντικείμενα με σεβασμό. Π.χ. να μην κόψουν πε-
ρισσότερα από όσα τους είναι απαραίτητα κατόπιν συνεννόησης
με τα μέλη της ομάδας, να μην ξεριζώνουν τα λουλούδια παρά
να κόβουν τις κορφές και να προσπαθήσουν όσο μπορούν
να επιλέγουν πράγματα που ήδη είναι πεσμένα κάτω.

91. 91
παιχνίδιαγνωριμίας
9191
παιχνίδιαγνωστικά
Γιατί;: εξέλιξη ζωής, ιστορικών γεγονότων.
Ηλικία: 15 ετών και άνω
Με τι; Σκοινί, κάρτες.
Πόσοι; Το ιδανικό θα ήταν οι κάρτες να είναι όσοι και οι μαθητές. Αν ο αριθμός των μαθητών είναι με-
γάλος τους χωρίζουμε σε ομάδες με κοινή κάρτα- σταθμό και τους αφήνουμε να δουλέψουν ομαδικά.
Ηεξέλιξηζωήςστονπλανήτη.
Πως:
οι μαθητές παίρνουν κάρτες πάνω στις οποίες γράφονται διάφορα σημεία σταθμοί στην εξέλιξη στον
πλανήτη. Απλώνουμε ένα σκοινί μήκους 4,5 μέτρων και λέμε ότι η γη δημιουργήθηκε πριν 4,5 δις χρόνια.
Άρα το 1 εκ συμβολίζει 1 εκατομμύριο χρόνια. Οι μαθητές καλούνται να τοποθετήσουν τις κάρτες στα
διάφορα σημεία πάνω στο σκοινί, ανάλογα με την χρονολογία στην οποία συνέβησαν. Έτσι δημιουργεί-
ται ένα σχήμα που απεικονίζει το σύνολο της εξέλιξης της ζωής στον πλανήτη. Το σχήμα αυτό μπορούν
να το διαβάσουν περπατώντας δίπλα του.
15

92. παιχνίδιαγνωριμίας
9292
παιχνίδιαγνωστικά
Γιατί;: όξυνση παρατήρησης, ενεργοποίηση των αισθήσεων, γνωριμία με τη χλωρίδα της περιοχής.
Ηλικία: 10 ετών και άνω
Με τι; Μαντήλια, φυσικά υλικά.
Πόσοι; Δεν υπάρχει περιορισμός στον αριθμό των μαθητών.
Ημάχητουφυσιοδίφη.
Πως;
Οι μαθητές χωρίζονται σε 2 ομάδες. Για την κάθε ομάδα υπάρχει και ένα μαντήλι στρωμένο στο
έδαφος. Οι ομάδες αυτές πρέπει να συλλέξουν 10 διαφορετικά φυσικά υλικά και να τα τοποθετή-
σουν επάνω στο μαντήλι τους. Μόλις τελειώσει αυτή η διαδικασία, οι μαθητές των δυο ομάδων πη-
γαίνουν και παρατηρούν τι μάζεψε η άλλη ομάδα και κατόπιν τρέχουν να βρουν ένα όμοιο αντικεί-
μενο και να το τοποθετήσουν δίπλα σε αυτό που παρατήρησα, επάνω στο μαντήλι της άλλης ομά-
δας. Κερδίζει όποιος βρει τα περισσότερα όμοια με την άλλη ομάδα. Ο εκπαιδευτικός κατά την αξιο-
λόγηση των ομοιοτήτων μπορεί να γνωρίσει στους μαθητές μέρος της χλωρίδας της περιοχής, αφού
τα περισσότερα αντικείμενα που θα φέρουν θα είναι είτε φύλλα,
είτε καρποί, είτε αγριολούλουδα.
Συμπεράσματα-θέματα προς συζήτηση:
Υπάρχουν πανομοιότυπα πράγματα
στη φύση;
Κάθε ένα πράγμα είναι ιδιαίτερο,
μοναδικό, όπως και οι άνθρω-
ποι μεταξύ τους.
Πόση ποικιλία υπάρχει
σε χρώματα, σχέδια
και μεγέθη

93. παιχνίδιαγνωριμίας
9393
παιχνίδιαγνωστικά
Γιατί;: εξασκεί την παρατηρητικότητα, κίνηση, μπορεί αντί για σχέδια να χρησιμοποιήσει κάτι που
θέλει να διδάξει, μαθηματικούς ή χημικούς τύπους, είδη φύλλων ή φυτών, το χάρτη μιας περιοχής
κοκ.
Ηλικία: 8 ετών και άνω
Με τι;: κάρτες με εικόνες, xαρτάκια, μολύβια.
Πόσοι; Δεν υπάρχει περιορισμός στον αριθμό των μαθητών αρκεί να σχηματιστούν ισάριθμες ομά-
δες.
Βρεςτιςόμοιεςκάρτες.
Πως;:
Τοποθετούμε στο χώρο 10 κάρτες
που έχουν λεπτομέρεια ενός σχεδί-
ου. Οι κάρτες αυτές υπάρχουν εις δι-
πλούν. Στην μια σειρά οι κάρτες είναι
αριθμημένες με αριθμούς και στην
άλλη σειρά οι κάρτες είναι αριθμημέ-
νες με γράμματα. Οι δυο σειρές τοπο-
θετούνται σε αρκετή απόσταση μετα-
ξύ τους η μια από την άλλη. Οι μαθη-
τές με μολύβι και χαρτί τρέχουν από
το ένα άκρο στο άλλο για να αντιστοι-
χίσουν τον αριθμό με το γράμμα.
προσπαθήστε να ορίσετε διαφορετική διαδρομή για αυτούς που πηγαίνουν και για αυτούς που επιστρέ-
φουν ώστε να μη συγκρούονται
- επιλέξτε σημείο που να έχει ενδιαφέρον στη διαδρομή π.χ. ανηφόρα, στροφή, ένα κορμό δέντρου ή
άλλο εμπόδιο που πρέπει να περάσουν
- Ως σχέδια σε κάρτες, ο εκπαιδευτικός συνιστάται να κόψει μικρά κομματάκια από μια εικόνα, ώστε το
ένα κομματάκι να μην έχει συγκεκριμένο σχέδιο. Οι μαθητές θα πρέπει να συγκρατήσουν στη μνήμη τους
μικρές λεπτομέρειες. Όσο περισσότερες κάρτες συγκρατούν την κάθε φορά, τόσο πιο γρήγορα θα τε-
λειώσουν. Τους δίνει φυσικά ένα χαρτάκι να σημειώνουν την αντιστοίχηση γραμμάτων αριθμών και μετά
– αφού τελειώσουν όλοι – κάνει επαλήθευση.

94. παιχνίδιαγνωριμίας
9494
παιχνίδιαγνωστικά
Γιατί;: θεωρία για την μεταφορά ενέργειας από το ένα επίπεδο της πυραμίδας ενέργειας στο επόμενο, κί-
νηση, ανατροφοδότηση, τροφικές σχέσεις.
Ηλικία: 10 ετών και άνω
Με τι; μαντήλια
Πόσοι; Τουλάχιστον 15 άτομα για να σχηματιστούν 3 ομάδες των 5 ατόμων.
Μεταφοράενέργειας
Πως:
O εκπαιδευτικός χωρίζει τους μαθητές σε ομάδες των τεσσάρων ατόμων. Οι ομάδες παρατάσσονται σε θέση
σκυταλοδρομίας σε μια απόσταση 5-10 μέτρων ο ένας από τον επόμενο. Τα μέλη της κάθε ομάδας αναπαρι-
στούν οργανισμούς από την κάθε βαθμίδα της τροφικής πυραμίδας. δηλ ο πρώτος είναι ένα φυτό ή αλλιώς
«παραγωγός», ο δεύτερος είναι ένα φυτοφάγο ζώο ή αλλιώς «πρωτογενής καταναλωτής», ο τρίτος είναι ένα
σαρκοφάγο ζώο ή αλλιώς «δευτερογενής καταναλωτής» και ο τέταρτος και τελευταίος είναι ένα σαρκοφάγο
ζώο που όμως δεν καταναλώνεται από άλλο ή αλλιώς «κορυφαίος καταναλωτής». Δίπλα στον πρώτο της κάθε
ομάδας υπάρχει ένας κουβάς με νερό.Το νερό αναπαριστά την ενέργεια που δέχεται η γη από τον ήλιο. Σε αυτό
το σημείο μπορούμε να αναφέρουμε ότι αυτή η ενέργεια που μένει στον πλανήτη είναι το 1% της συνολικής
ακτινοβολίας που δέχεται η γη και το μεγαλύτερο μέρος της αντανακλάται και χάνεται στο σύμπαν.
Ο κάθε μαθητής κρατά ένα άδειο μπουκαλάκι ή ποτήρι. Σκοπός του παιχνιδιού είναι να μεταγγίσουν ο ένας
στον άλλο το νερό (δηλ. την ενέργεια) που έχουν γεμίσει οι πρώτοι. Με λίγα λόγια το φυτό μεταφέρει την ενέρ-
γεια του στο φυτοφάγο ζώο, το φυτοφάγο ζώο στο σαρκοφάγο ζώο, και το σαρκοφάγο ζώο σε ένα άλλο σαρ-
κοφάγο που όμως δεν τρώγεται από κανέναν. Όμως εμείς θα πρέπει να φροντίσουμε το μπουκάλια ή τα ποτή-
ρια των μαθητών να έχουν τρύπες στον πάτο τους έτσι ώστε σταδιακά το νερό (ενέργεια) κατά την μεταφορά
του από τον ένα καταναλωτή στον επόμενο να χάνεται.

95. παιχνίδιαγνωριμίας
9595
παιχνίδιαγνωστικά
Γιατί;: αφόρμηση για να διδαχθούν οι κατηγορίες ζώων, οι ιδιότητες τους, μίμηση, ψυχοκινη-
τική διέγερση.
Ηλικία: προσχολικής ηλικίας.
Με τι; Κάρτες-φιγούρες ζώων.
Πόσοι; Δεν υπάρχει περιορισμός στον αριθμό των μαθητών.
Μιμούμαιτοζωο
Πως;:
Οι μαθητές κάθονται οκλα-
δόν σε κύκλο. Ο εκπαιδευτι-
κός δείχνει στα παιδιά χαρ-
τονάκια –εικόνες με φιγούρες
ζώων που έχουν συγκεκριμέ-
νο τρόπο κίνησης και τους ζη-
τάει να κινηθούν στο χώρο
όπως τα ζώα αυτά (περπα-
τάει, πετάει, έρπει, κολυμπά-
ει κτλ). Καθώς ο εκπαιδευτι-
κός αλλάζει κάρτες, οι μαθη-
τές πρέπει να έχουν την προ-
σοχή τους τεταμένη ώστε να
αλλάξουν κίνηση.

96. παιχνίδιαγνωριμίας
9696
παιχνίδιαγνωστικά
Γιατί;: Διαχωρισμός υλικών, κατηγοριοποίηση, ταχύτητα, κίνηση, ενθουσιασμός.
Ηλικία: 10 ετών και άνω.
Με τι;: 5 Χαρτόκουτα (ένα χαρτοκούτι στο κέντρο ως χωματερή και τα υπόλοιπα χαρτοκούτια αντι-
στοιχούν σε κάθε μια κατηγορία δηλ. στο 1ο
γράφουμε από έξω «χαρτί», στο 2ο
γράφουμε «μέταλλο»,
στο 3ο
γράφουμε «γυαλί», και στην τελευταία κούτα γράφουμε «πλαστικό» ), διάφορα υλικά (γυαλί,
μέταλλο, χαρτί, πλαστικό), τύμπανο, ξυλάκια ή πανάκια ή καρέκλες, cd.
Πόσοι; Δεν υπάρχει περιορισμός στον αριθμό των μαθητών.
Μουσικέςκαρέκλεςσεανακύκλωση
Πως;:
Οι μαθητές μαζεύονται σε κύκλο. Μπροστά
από τον κάθε μαθητή τοποθετούμε μια καρέκλα
(εναλλακτικά ένα ξυλάκι ή πανάκι). Οι καρέκλες
είναι κατά ναι λιγότερες από τον αριθμό των μα-
θητών. Στο κέντρο του κύκλου τοποθετούμε ένα
μεγάλο κουτί που θα ονομάσουμε «χωματερή».
Εκεί μέσα τοποθετούμε όλα τα υλικά που έχου-
με ανακατωμένα (χαρτιά, μέταλλα, πλαστικά, γυα-
λιά). Σε 4 σημεία έξω από τον κύκλο τοποθετού-
με τα 4 κουτιά μας. π.χ. τοποθετούμε το 1ο
κου-
τί στον Βορά, το 2ο
κουτί στον Νότο, το 3ο
κουτί
στην Ανατολή και το 4ο
κουτί στην Δύση. Οι μαθη-
τές αρχίζουν να κινούνται έξω από τον κύκλο τρέ-
χοντας μόλις ακούσουν μουσική. Με την παύση
της μουσικής πρέπει να τρέξουν στο κέντρο του
κύκλου να πάρουν στην τύχη ένα υλικό από την
‘’χωματερή’’και να το τοποθετήσουν γρήγορα στο
αντίστοιχο κουτί έξω από τον κύκλο. π.χ. εάν ένας
μαθητής πάρει από την χωματερή ένα πλαστικό
πρέπει να τρέξει και να το τοποθετήσει στο κουτί
έξω από τον κύκλο που γράφει «πλαστικό». Μετά
πρέπει να γυρίσει αμέσως στον κύκλο και να καθί-
σει σε μία καρέκλα. Αναπόφευκτα κάποιος μαθη-
τής θα μείνει έξω από το παιχνίδι, μιας και οι κα-
ρέκλες πρέπει να είναι πάντα κατά μια λιγότερες.
Το κουτί που θα τοποθετήσετε στο κέντρο, δηλ. η
χωματερή, θα πρέπει να είναι αρκετά μεγάλο έτσι ώστε
να αποφευχθούν τα ατυχήματα και ο συνωστισμός .
-Οι καρέκλες πρέπει να είναι γυρισμένες προς την
εξωτερική πλευρά του κύκλου, δηλ. να βλέπουν προς
τα έξω, για μεγαλύτερη ευκολία και αποφυγή ατυχημά-
των.
-Φροντίστε έτσι ώστε τα υλικά να είναι αρκετά και σε
αναλογία μεταξύ τους, δηλ. να μην είναι όλα πλαστικά.
-Τα υλικά που είναι από γυαλί πρέπει να είναι όσο το
δυνατό γερά και άθραυστα, για αποφυγή ατυχημάτων.

97. παιχνίδιαγνωριμίας
9797
παιχνίδιαγνωστικά
Γιατί;: Ψυχοκινητική διέγερση, μίμηση, ανατροφοδότηση.
Ηλικία: 5-10 ετών
Με τι; Κάρτες με φιγούρες ζώων
Πόσοι; Δεν υπάρχει περιορισμός στον αριθμό των μαθητών, αρκεί να σχηματιστούν ισάριθμες
ομάδες.
Παντομίμαμεζωα
Πως;:
Οι μαθητές χωρίζονται σε μι-
κρές ομάδες (4-5 άτομα). Ο εκ-
παιδευτικός κρατάει κάρτες με
φιγούρες ζώων και καλεί ένα
άτομο από την πρώτη ομά-
δα να διαλέξει μια κάρτα στην
τύχη, χωρίς να τη δείξει στους
υπόλοιπους της ομάδας του. Ο
μαθητής της ομάδας πρέπει να
αναπαραστήσει το ζώο αυτό
χωρίς να μιλήσει έτσι ώστε να
δώσει στα μέλη της ομάδας του
να καταλάβουν ποιο ζώο είναι.
Τα μέλη της ομάδας έχουν τρείς
προσπάθειες. Το παιχνίδι συνε-
χίζει με την επόμενη ομάδα
που επιλέγει μια κάρτα.
Οι ομάδες θα μπορούσαν να δου-
λεύουν ταυτόχρονα και παράλληλα
το παιχνίδι, έτσι ώστε να είναι απα-
σχολημένοι όλοι οι μαθητές και να
περιοριστεί η περίπτωση βαρεμάρας
που οδηγεί σε προβληματικές συμπερι-
φορές και καταστάσεις.

98. παιχνίδιαγνωριμίας
9898
παιχνίδιαγνωστικά
Γιατί;: όξυνση παρατήρησης, ενεργοποίηση των αισθήσεων, γνωριμία με τη χλωρίδα της περιοχής
Ηλικία: 10 ετών και άνω.
Με τι; μαντήλια
Πόσοι; 10-15
Πεςμουτοδέντρο,βρεςτοφύλλο.
Μυστικά επιτυχίας: Οι καλούμενοι παίκτες έρχονται να
πάρουν τα φυσικά υλικά από το σεντόνι τρέχοντας και η
στιγμή που συναντιούνται είναι αποφασιστική. Και οι δυο
εφαρμόζουν διάφορα κόλπα για να αποσπάσουν την προ-
σοχή του αντιπάλου, ώστε να πάρουν γρήγορα το υλικό.
Πως:
Οι μαθητές χωρίζονται σε 2 ισάριθμες ομά-
δες. Κάθε ομάδα παρατάσσει τους παίκτες της
τον ένα δίπλα στον άλλο. Μετά η μια ομάδα
τοποθετείται απέναντι από την άλλη σε από-
σταση . Οι παίκτες μοιράζονται τα ονόματα
κάποιων δέντρων της περιοχής.
Τα ίδια ονόματα δέντρων παίρνουν και οι
παίκτες της άλλης ομάδας
Στο κέντρο, ανάμεσα στις δύο ομάδες,
υπάρχει ένα σεντόνι επάνω στο οποίο έχουμε
τοπ20 μέτρων περίπου. Στην μέση της από-
στασης , ανάμεσα στις δύο ομάδες, βρίσκεται
ο εμψυχωτής και μπροστά του υπάρχει ένα
σεντόνι επάνω στο οποίο βρίσκονται διάφο-
ρα φύλλα ή καρποί από δέντρα της περιοχής.
Τα φυσικά αυτά υλικά πρέπει να είναι τόσα
ώστε σε κάθε ζευγάρι μαθητών να αντιστοιχεί
και από ένα φύλλο ή ένας καρπός.
Κάθε αντικείμενο σχετίζεται με κάποιο δέ-
ντρο. Καλούμε τυχαία ένα δέντρο, π.χ. καρυ-
διά και οι παίκτες από τις δυο ομάδες με αυτό
το όνομα δέντρου τρέχουν όσο πιο γρήγορα
μπορούν να πάρουν το αντίστοιχο-σχετικό
φυσικό υλικό από το σεντόνι και να το φέρουν
γρήγορα πίσω στην ομάδα τους. Όποιος κα-
ταφέρει να το πάρει χωρίς να τον πιάσει ακου-
μπώντας τον ο αντίπαλος του, η ομάδα του
κερδίζει έναν πόντο.
Παραλλαγή: Οι συσχετισμοί πέρα από τα
δέντρα, μπορούν να έχουν να κάνουν με τα
ζώα και τα μικρά τους ή τα αυγά τους ή ότι
άλλο θέλει ο εκπαιδευτικός να διδάξει.

99. παιχνίδιαγνωριμίας
9999
παιχνίδιαγνωστικά
Πως;:
Οι μαθητές σχηματίζουν έναν κύκλο. Ο εκπαι-
δευτικός κάνει μια πρώτη εισαγωγή για το πώς ξε-
κίνησε η ζωή στον πλανήτη με μονοκύτταρους
οργανισμούς. Ζητάει από τους μαθητές να ανα-
παραστήσουν την κίνηση ενός μονοκύτταρου
οργανισμού (αμοιβάδα), όπως τη φαντάζονται.
Μετά συζητούν για το τι είδους οργανισμοί δια-
δέχτηκαν τους μονοκύτταρους και ανάλογα με
τις υπάρχουσες γνώσεις των μαθητών και το γνω-
στικό επίπεδο, ο εκπαιδευτικός καταλήγει σε 3-4
κατηγορίες (π.χ. αμοιβάδες, ψάρια, δεινόσαυροι)
και φυσικά τονίζει ότι στο τέλος αυτής της πορεί-
ας εμφανίστηκε ο άνθρωπος. Η ομάδα συμφωνεί
από κοινού για το πώς θα αναπαριστάται η κίνη-
ση του καθενός από αυτές τις κατηγορίες οργανι-
σμών. Και το παιχνίδι ξεκινά. Αρχικά όλοι οι μαθη-
τές κινούνται ελεύθερα στο χώρο με την κίνηση
της αμοιβάδας και συναντιούνται τυχαία ένας με έναν μετά από κάποιο ηχητικό έναυσμα από το εμψυχωτή.
Οι δυο που θα συναντηθούν πρέπει να παίξουν «πέτρα-ψαλίδι-χαρτί»* και όποιος κερδίσει προχωρά ένα επί-
πεδο επάνω στην εξέλιξη ενώ ο άλλος παραμένει αμοιβάδα. Κατόπιν με ένα νέο ηχητικό έναυσμα ξεκινά πάλι
το παιχνίδι και οι παίκτες συνεχίζουν να προχωρούν, ο καθένας με τη χαρακτηριστική του κίνηση πλέον και
ψάχνουν να συναντήσουν κάποιον όμοιό τους (το ψάρι ψάχνει να συναντήσει ψάρι). Όταν τα δυο ψάρια που
θα συναντηθούν παίζουν και αυτά «πέτρα-ψαλίδι-χαρτί» κάποιος κερδίζει και ανεβαίνει επίπεδο ενώ κάποιος
χάνει και πηγαίνει ένα επίπεδο πίσω, δηλ από ψάρι ξαναγίνεται αμοιβάδα. Σκοπός όλων είναι να φτάσουν στο
επίπεδο του ανθρώπου.
* «πέτρα-ψαλίδι-χαρτί»: παραδοσιακό παιχνίδι όπου οι δύο που παίζουν με το ένα δύο τρία εμφανίζουν ταυ-
τόχρονα το ένα τους χέρι να αναπαριστά είτε μια πέτρα (γροθιά), είτε ένα ψαλίδι (δύο δάχτυλα μπροστά) είτε
χαρτί (παλάμη ανοιχτή τεντωμένη). Αυτά τα τρία πράγματα έχουν ένα που κερδίζουν και ένα που τους κερδί-
ζει. Το χαρτί κερδίζει την πέτρα γιατί την τυλίγει αλλά χάνει από το ψαλίδι. Το ψαλίδι χάνει από την πέτρα που
το σπάει.
Γιατί;: αφόρμηση για να διδαχθεί η διαδοχή των οργανισμών, μίμηση, ανατροφοδότηση.
Ηλικία: 15 ετών και άνω
Με τι; Δεν χρειάζονται υλικά.
Πόσοι; Πάνω από 20 άτομα.
Πέτρα-ψαλίδι-χαρτί
15

100. παιχνίδιαγνωριμίας
100100
παιχνίδιαγνωστικά
Γιατί;: εισαγωγή στην έννοια της ποίησης, εξασκεί γλωσσικές δεξιότητες, απομυθοποιεί την έννοια
του ποιήματος και δίνει την αυτοπεποίθηση στα παιδιά ότι είναι «ποιητές»
Ηλικία: 10 ετών και άνω
Με τι; Μαντήλια, χαρτί, μολύβια.
Πόσοι; 10-15
Τοδέντρο-φίλοςμου
Πως:
O εκπαιδευτικός βρίσκει ένα δέντρο που εί-
ναι μεγάλο και ενδιαφέρον. Ζητάει από τους
μαθητές να καθίσουν σε όποιο σημείο θέλουν
σε σχέση με το «φίλο» τους. Μπορούν δηλ.
να καθίσουν επάνω του, δίπλα του, απέναντι
του…. Μετά από ολιγόλεπτη ησυχία τους ζη-
τείτε να σκεφτούν μια λέξη ή μια μικρή φρά-
ση που τους έρχεται στο μυαλό σε σχέση με
το δέντρο αυτό. Κατόπιν, καταγράφει μια- μια
αυτές τις λέξεις ή φράσεις και το αποτέλεσμα
είναι ένα ποίημα που μιλάει για το δέντρο.
Το αποτέλεσμα είναι πάντα ωραίο, και
με σωστή ανάγνωση από τον εκπαιδευτικό
ακούγεται εντυπωσιακό.
Θα μπορούσε αντί του δέ-
ντρου να χρησιμοποιήσου-
με ένα μεγάλο βράχο ή κάτι
άλλο εντυπωσιακό, αν και το
δέντρο είναι κάτι το ζωντανό.

101. παιχνίδιαγνωριμίας
101101
παιχνίδιαγνωστικά
Πως;:
Ο εκπαιδευτικός χωρίζει τους μαθητές σε 3 ομάδες.
Λύκοι-πρόβατα-μαρούλια. Σε κάθε ομάδα αντιστοιχεί
και ένα χρώμα. Έπειτα μοιράζει ρόλους στους μαθητές
και βάφει το πρόσωπό τους με τα αντίστοιχα χρώματα
ή τους φοράει ένα διακριτικό μαντήλι με το ίδιο χρώμα..
Π.χ. οι μπλε είναι οι λύκοι, οι κόκκινοι είναι τα πρόβατα
και οι κίτρινοι είναι τα μαρούλια. Φροντίζει η αναλογία
να είναι περίπου 1 λύκος για τρία πρόβατα για 5-6 μα-
ρούλια. Η μορφή είναι πυραμοειδείς δηλ. η βάση της πυ-
ραμίδας είναι τα μαρούλια που είναι και πιο πολλά. Ακο-
λουθούν τα πρόβατα και τέλος στην κορυφή της πυραμίδας είναι οι λύκοι που είναι και οι λιγότεροι. Στη συνέ-
χεια οι μαθητές πρέπει να κυνηγήσουν και να πιάσουν αυτόν από τον οποίο τρέφονται. Δηλ οι λύκοι τρέχουν
να πιάσουν τα πρόβατα ενώ ταυτόχρονα τα πρόβατα τρέχουν να πιάσουν τα μαρούλια, τα οποία απλώς τρέ-
χουν να σωθούν. Όποιον τον πιάσουν μια φορά βγαίνει από το παιχνίδι και περιμένει στην άκρη. Σε λίγη ώρα
οι λύκοι έχουν πιάσει όλα τα πρόβατα και μοιραία το παιχνίδι σταματά. Ο εκπαιδευτικός ρωτά τα παιδιά γιατί
συνέβη αυτό και ξεκινά μια συζήτηση.
Παραλλαγή: Αντί να βγαίνουν όσοι πιάνονται, μπορούν να μεταπηδούν σε κατηγορία, δηλ. αν ένας λύκος
πιάσει ένα πρόβατο το πρόβατο γίνεται λύκος.
Αυτά παρακάτω νομίζω ότι περιέχονται στο γιατί;
Θέματα που μπορούν να θιχτούν:
γιατί σταμάτησε το κυνηγητό;
Τι θα γίνει τώρα που τέλειωσαν τα πρόβατα; Τι θα πάθουν οι λύκοι; Τι θα πάθουν τα μαρούλια;
Γιατί στη φύση δεν τελειώνουν ποτέ τα πρόβατα; Πώς συμπεριφέρεται ο λύκος;
Γιατί;: φυσική άσκηση, αφόρμηση για συζήτηση πάνω στην αρχή της αειφορίας που διέπει τα
οικοσυστήματα.
Ηλικία: 8-12 ετών
Με τι; Χρώματα για πρόσωπο ή μαντήλες σε τρία χρώματα
Πόσοι; 15-30
Τροφικήαλυσίδα

102. παιχνίδιαγνωριμίας
102102
παιχνίδιαγνωστικά
Γιατί;: Ανατροφοδότηση, αναγνώριση ειδών και τροφικών σχέσεων.
Ηλικία: Για μαθητές πάνω από 15 χρονών.
Με τι; Μανταλάκια, καρτέλες.
Πόσοι; Ο αριθμός των μαθητών πρέπει να είναι αντίστοιχος με τον αριθμό των καρτών. Μια ομά-
δα πάνω από 15 άτομα είναι ιδανική.
Τροφικόπλέγμα
Πως;:
Οι μαθητές σχηματίζουν κύκλο.
Δίνουμε στον κάθε μαθητή να φο-
ρέσει από μια κάρτα που έχει το
όνομα ενός μέρους του οικοσυ-
στήματος που θέλουμε να μελετή-
σουμε. Κατόπιν δίνουμε μερικά μα-
νταλάκια στον κάθε μαθητή. Τα μα-
νταλάκια στην άκρη τους είναι δε-
μένα με σπάγκο. Ο σπάγκος κατα-
λήγει σε μια θηλιά και από κει μέσα
περνάνε το χέρι τους. Μετά κάθο-
νται σε κύκλο και ο καθένας πρέπει
να πιάσει με το μανταλάκι αυτόν ή
αυτούς από τους οποίους τρέφεται.
Δημιουργείται ένα μπέρδεμα, ένα
τροφικό πλέγμα από σχέσεις αλ-
ληλεξάρτησης. Στη συνέχεια αφαι-
ρούμαι ένα μέρος του πλέγματος
και συζητάμε τις συνέπειες στους
υπόλοιπους.
15

103. 06.Μουσικοκινητικά
-ψυχοσωματικάπαιχνίδια
Μουσικοκινητική-ψυχοσωματική
αγωγή;
Τι γίνεται όταν ενώσεις τον ρυθμό, την μουσική, την κίνηση και τον
λόγο σε μια παιδαγωγική διαδικασία; Το αποτέλεσμα είναι η απελευθέρωση των δημιουρ-
γικών ικανοτήτων του ατόμου, ακολουθώντας τη σύγχρονη μορφή εκπαίδευσης.
Η παιδαγωγική που επηρεάζεται από αυτήν την ιδέα στηρίζεται στη βιωματική επικοινωνιακή διδασκαλία και στην αδι-
αίρετη ενότητα των μορφών της τέχνης.
Αυτή η βιώσιμη εμπειρία που έχει ως σκοπό της να ενεργοποιήσει το γνωστικό, συναισθηματικό, ψυχοκινητικό κόσμο
των παιδιών και όχι να παράγει στείρα γνώση, μπορεί να πραγματοποιηθεί μέσω των μουσικοκινητικών – ψυχοκινητικών
δράσεων που παρουσιάζονται παρακάτω. Ο εκπαιδευτικός μπορεί να διαλέξει αν θα χρησιμοποιήσει ένα απλό κλιμακωτό
ανάγνωσμα ως αφόρμηση για την διδασκαλία του ή εάν θα προσπαθήσει να εμπλέξει στην παιδαγωγική διαδικασία τους
μαθητές δίνοντας τους ρόλους και μπλέκοντας τους σε εικαστικές δημιουργίες, κατασκευές μουσικών οργάνων και αναζη-
τήσεις μέσα από μουσικές σχέσεις και καλλιτεχνικές οδούς.
Γιατίναασχοληθώμετηνμουσικοκινητική-ψυχοκινητικήαγωγή;
Η μίμηση και η δραματοποίηση, ο αυτοσχεδιασμός, η εξερεύνηση και ο πειραματισμός είναι βασικά στοιχεία της μουσι-
κο-ψυχο-κινητικής αγωγής. Χρησιμοποιώντας τέτοιου είδους τακτικές πετυχαίνουμε την μάθηση εύκολα, αβίαστα και δη-
μιουργικά.
Τα παραμύθια, οι ιστορίες και τα αναγνώσματα που επιλέχθηκαν εξυπηρετούν συγκεκριμένους διδακτικούς σκοπούς και
έχουν γνωστικό αντικείμενο δεδομένο όπως και κυρίαρχο σκοπό αλλά και επιπρόσθετους διδακτικούς στόχους.
Κάθε ένα από αυτά τα παραμύθια προτείνεται σαν ερέθισμα και μπορεί να προσαρμοστεί ανάλογα με τις ανάγκες και προ-
τιμήσεις του εμψυχωτή.
Στο σχολείο στα πλαίσια της διαθεματικότητας και της ομαδοσυνεργατικής μεθόδου, προτείνεται η συνεργασία διαφό-
ρων ειδικοτήτων εκπαιδευτικών.
Τιείναιταμουσικάπαραμύθια;
Τα μουσικά παραμύθια μπορεί να είναι λαϊκά αναγνώσματα, παραμύθια ή ακόμη και αυτοσχέδια κείμενα που μπορούν να
συνδυάσουν την αφήγηση με την κίνηση και την παραγωγή ήχων και μουσικής.
Τι είναι οι ηχοιστορίες;
Οι ηχοιστορίες μπορεί να είναι λαικά παραμύθια, αυτοσχέδιες ιστορίες, ποιήματα τα οποία μπορούν να αποδοθούν πα-
ράλληλα με την χρήση ήχων από μουσικά όργανα, αυτοσχέδιων αντικειμένων, ήχων του σώματος και μουσικής.
Τι είναι τα κλιμακωτά ποιήματα;
Τα κλιμακωτά ποιήματα, είναι κάποια ποιήματα, αναγνώσματα που έχουν την μορφή της κλιμακωτής γραφής, της συνέ-
χειας δηλαδή και της αλληλουχίας που υπάρχει όταν το ένα γεγονός προκαλεί το άλλο σε μια ιστορία. Αυτή η επιλογή έγινε
σκόπιμα γιατί κατά τον ίδιο τρόπο υπάρχει μια συνέχεια, μια διαδοχή και μια ακολουθία πραγμάτων και καταστάσεων στη
φύση και το ευρύτερο περιβάλλον.
Έτσι λοιπόν παρακάτω περιγράφονται :
1. Ένα κλιμακωτό παραδοσιακό ποίημα: «Ντίλι-ντίλι»
2. Δυο ηχοϊστορίες : «η σουσουράδα»
3. «Το δάσος»
4. Ένα μουσικό-κινητικό παραμύθι: «Στης μηλιάς την αγκαλιά»

105. 105
παιχνίδιαγνωριμίας
105105
Μουσικοκινητικάψυχοσωματικά
παιχνίδια
Κλιμακωτό παραδοσιακό ποίημα
Ντίλι-ντίλι-ντίλι
Γιατί;: Τροφική αλυσίδα/τροφικό πλέγμα/ κίνδυνοι και προστασία δάσους/είδη που απειλού-
νται με εξαφάνιση.
Αύξηση της παρατηρητικότητας, εξάσκηση της ακουστικής, ετοιμότητα, συγκέντρωση, ανά-
πτυξη φαντασίας και δημιουργικότητας, εξάσκηση γλωσσικών ικανοτήτων.
Ηλικία: για μαθητές προσχολικής ηλικίας και πρώτων τάξεων δημοτικού σχολείου.
Με τι; Πιθανώς χαρτιά, μπογιές, πινέλα, πηλός…ανάλογα με το τι θα επιλέξει ο κάθε εκπαιδευ-
τικός να κάνει.
Πόσοι; Δεν υπάρχει περιορισμός στον αριθμό των συμμετεχόντων.
Πως; :
Παρακάτω δίνονται διάφοροι τρόποι για να επεξεργαστείτε το συγκεκριμένο ανάγνωσμα. Μπορείτε να
επιλέξετε όποιον ταιριάζει στο σύνολο της τάξης, στην προτίμηση σας αλλά και να βρείτε κάποιους νέους
τρόπους προσαρμοσμένους στα δικά σας δεδομένα. Απαγγελία από τον εμψυχωτή/ ανάγνωση κάθε δίστι-
χου από διαφορετικό μαθητή και επανάληψη ρεφραίν χορωδιακά από όλους τους μαθητές/ανάθεση ρόλων
και εμψύχωση-δραματοποίηση/ ανακάλυψη και αποτύπωση σχέσεων και κανόνων που διέπουν τη φύση
μέσα από συζήτηση για τον κύκλο της ίδιας της ζωής, της φύσης/ απόδοση με την ζωγραφική ή κάποια
άλλη εικαστική μορφή τέχνης (κολλάζ, πηλός).
Ντίλι,ντίλι,ντίλι,
Ντίλιτοκαντήλι,
Πουέφεγγεκαι
κένταγε,
ηκόρητομαντήλι.
Ντίλι,ντίλι,ντίλι.
Ήρθεκαιοποντικός,
Πήρετοφυτίλι,
Μέςαπότοκαντήλι,
Πουέφεγγεκαι
κένταγε,
Ηκόρητομαντήλι.
Ντίλι,ντίλι,ντίλι.
Ήρθεκαιηγάτα
Καιέφαγετοποντικό,
ΠουΠήρετοφυτίλι,
Μέςαπότοκαντήλι,
Πουέφεγγεκαι
κένταγε,
Ηκόρητομαντήλι.
Ντίλι,ντίλι,ντίλι.
Ήρθεκαιοσκύλος
Καιέπνιξετηνγάτα,
Πουέφαγετοποντικό,
ΠουΠήρετοφυτίλι,
Μέςαπότοκαντήλι,
Πουέφεγγεκαι
κένταγε,
Ηκόρητομαντήλι.
Ντίλι,ντίλι,ντίλι.
Ήρθεκαιτοξύλο
Καισκότωσετο
σκύλο,
Πουέπνιξετηνγάτα,
Πουέφαγετοποντικό,
ΠουΠήρετοφυτίλι,
Μέςαπότοκαντήλι,
Πουέφεγγεκαι
κένταγε,

106. παιχνίδιαγνωριμίας
106106
Μουσικοκινητικάψυχοσωματικά
παιχνίδια Ηκόρητομαντήλι.
Ντίλι,ντίλι,ντίλι
Ήρθεκαιηφωτιά
Καιέκαψετοξύλο,
Πουσκότωσετο
σκύλο,
Πουέπνιξετηνγάτα,
Πουέφαγετοποντικό,
ΠουΠήρετοφυτίλι,
Μέςαπότοκαντήλι,
Πουέφεγγεκαι
κένταγε,
Ηκόρητομαντήλι.
Ντίλι,ντίλι,ντίλι.
Ήρθεκαιτοποτάμι
Καιέσβησετη
φωτιά,
Πουέκαψετοξύλο,
Πουσκότωσετο
σκύλο,
Πουέπνιξετηνγάτα,
Πουέφαγετοποντικό,
ΠουΠήρετοφυτίλι,
Μέςαπότοκαντήλι,
Πουέφεγγεκαι
κένταγε,
Ηκόρητομαντήλι.
Ντίλι,ντίλι,ντίλι.
Ήρθεκαιτοβόδι
Πουρούφηξετο
ποτάμι,
ΠουΚαιέσβησετη
φωτιά,
Πουέκαψετοξύλο,
Πουσκότωσετο
σκύλο,
Πουέπνιξετηνγάτα,
Πουέφαγετοποντικό,
ΠουΠήρετοφυτίλι,
Μέςαπότοκαντήλι,
Πουέφεγγεκαι
κένταγε,
Ηκόρητομαντήλι.
Ντίλι,ντίλι,ντίλι.
Ήρθεκαιολύκος,
Πουέφαγετοβόδι,
Πουρούφηξετο
ποτάμι,
ΠουΚαιέσβησετη
φωτιά,
Πουέκαψετοξύλο,
Πουσκότωσετο
σκύλο,
Πουέπνιξετηνγάτα,
Πουέφαγετοποντικό,
ΠουΠήρετοφυτίλι,
Μέςαπότοκαντήλι,
Πουέφεγγεκαι
κένταγε,
Ηκόρητομαντήλι.
Ντίλι,ντίλι,ντίλι.
Νάτοςκαιοκυνηγός
Καισκότωσετολύκο,
Πουέφαγετοβόδι,
Πουρούφηξετο
ποτάμι,
ΠουΚαιέσβησετη
φωτιά,
Πουέκαψετοξύλο,
Πουσκότωσετο
σκύλο,
Πουέπνιξετηνγάτα,
Πουέφαγετοποντικό,
ΠουΠήρετοφυτίλι,
Μέςαπότοκαντήλι,
Πουέφεγγεκαι
κένταγε,
Ηκόρητομαντήλι.
Ντίλι,ντίλι,ντίλι.
Ντίλι,ντίλι,ντίλι,
Ντίλιτοκαντήλι,
Πουέφεγγεκαι
κένταγε,
Ηκόρητομαντήλι.
Ντίλι,ντίλι,ντίλι.

107. παιχνίδιαγνωριμίας
107107
Μουσικοκινητικάψυχοσωματικά
παιχνίδια
Ηχοϊστορίες
Γιατί;: Τροφική αλυσίδα/ τροφικό πλέγμα/σχέσεις αλληλεξάρτησης/ήλιος-εξάτμιση-κύκλος του νε-
ρού. Εξάσκηση της ακουστικής, ρυθμική έκφραση, ετοιμότητα, συγκέντρωση , ευρηματικότητα και
φαντασία, αυτενέργεια, εξάσκηση λεπτών κινητικών δεξιοτήτων με την κατασκευή μουσικών οργά-
νων, συνεργασία, δημιουργικότητα και κοινωνική αγωγή μέσα από την ομάδα.
Ηλικία: για μαθητές τελευταίων τάξεων δημοτικού και πρώτων τάξεων γυμνασίου.
Με τι; Για την κατασκευή μουσικών οργάνων υπάρχει παράρτημα στο τέλος του κεφαλαίου. Πολ-
λές φορές όμως μπορούμε να δημιουργήσουμε ήχους από απλά πράγματα που υπάρχουν γύρω μας.
Πόσοι; Δεν υπάρχει περιορισμός στον αριθμό των συμμετεχόντων.
Hσουσουράδα
Πως;:
Αρχικά καλό θα ήταν να συμμετέχουν όλοι οι μαθητές και να πάρουν τις θέσεις τους καθισμένοι σε κύκλο.
Ακούνε προσεκτικά το παραμύθι και σχολιάζουν τους ήχους που αντιπροσωπεύουν τα διαφορετικά πρόσω-
πα –πράγματα της αφήγησης. Αναρωτιούνται και εφευρίσκουν το πώς θα μπορούσαν να αποδώσουν π.χ. το κε-
λάιδισμα των πουλιών. Τα υλικά που θα χρειαστούν μπορεί να είναι μουσικά όργανα (τυμπανάκια, κουδουνά-
κια, ντφια, ξυλόφωνα..).
Η βασική όμως ιδέα είναι να εκμεταλλευτούμε τα υλικά που υπάρχουν γύρω μας και συνήθως είναι για πέτα-
μα (λάστιχα, ξύλα, μέταλλα, άδεια κουτιά …).
Με την κατασκευή μουσικών οργάνων συνδυάζουμε την μουσική με τα εικαστικά και το θέατρο.
Επίσης μπορούν να χρησιμοποιηθούν ηχογραφημένοι ήχοι για να ντύσουν μια εικόνα, μελωδίες και τραγού-
δια για την επένδυση της ιστορίας. Στη συγκεκριμένη ιστορία το τραγούδι «γη, μάνα γη» επιλέχτηκε για την μου-
σική επένδυση μιας εικόνας (δες την σημείωση στο κείμενο). Επίσης στο τέλος της ιστορίας ακούγεται το παρα-
δοσιακό τραγούδι «όλα τα πουλάκια μονά ζυγά» και συνοδεύεται από τον ανάλογο χορό.
Ακόμη θα μπορούσαν να παράγουν ήχους με το σώμα τους (παλαμάκια, ήχοι με το στόμα, χτυπήματα στα πό-
δια, μηρούς…)
Αφού λοιπόν επιλέξουν την ηχητική πηγή που θα χρησιμοποιήσουν για να παράγουν ήχο, ο εμψυχωτής επα-
ναλαμβάνει την αφήγηση.
Τέλος επαναλαμβάνεται η αφήγηση από την αρχή με τον αφηγητή να σταματά στο σημείο που είναι να πα-
ρεμβληθεί ο ήχος και συνεχίζει πάλι.
Σημείωση; Οι ηχοιστορίες που περιγράφονται σε αυτό το βιβλίο είναι ενδεικτικές. Κάθε εκαπιδευτκός μπορεί
να φτιάξει δικές του ιστορίες και να τις επενδύσει με ήχους. Πιθανόν οι ήχοι που θα ανακαλύψουν και δημιουρ-
γήσουν οι μαθητές με τον διδάσκοντα να είναι καταλληλότεροι.

108. παιχνίδιαγνωριμίας
108108
Μουσικοκινητικάψυχοσωματικά
παιχνίδια Αφηγητής: Ήτανε κάποτε μια παρέα από πουλιά που φλυαρούσαν
ασταμάτητα. Μα πιο πολύ από όλα τα πουλιά ξεχώριζε μια μικρή και
ζωηρή σουσουράδα.
Μια φορά που λέτε επήγε η σουσουράδα στο καλύβι μιας γριάς και
της έφαγε το ψωμοτύρι. Αφού χόρτασε λοιπόν καλά καλά, το λίγο
ψωμί που περίσσεψε το σκόρπισε πίσω από την πόρτα.
Μόλις το είδε αυτό η γριά θύμωσε πολύ.
Γριά: -Έτσι είναι; Τώρα θα δείς, στάσου!
Αφηγητής: Και στο θυμό της πάνω της ξεκολλάει την ουρά. Σαν
της ξεκόλλησε την ουρά, η σουσουράδα αρχίζει τα κλάματα και τα
παρακάλια.
Σουσουράδα: «Γριά δώς μου πίσω την ουρά μου,
να πετάξω στα παιδιά μου»
Αφηγητής: Είχε παιδιά βλέπετε η φτωχή.
Γριά : Μπά; Θες ουρά;
Άκουσε λοιπόν καλά: «Δώσε μου λίγο τυρί
Να μην φάω ξερό ψωμί,
Να σου δώσω την ουρά σου,
Να πετάξεις στα παιδιά σου»
Σουσουράδα: Τι να κάμω τώρα η κακομοίρα; Α; Το βρήκα!
Αφηγητής: Και μια και δυο πάει στο βοσκό.
Σουσουράδα: «Βοσκέ,βοσκέ, δως μου τυρί,
να το δώσω της γριούλας,
να μη φαει ξερό ψωμί,
να μου δώσει την ουρά μου,
να πετάξω στα παιδιά μου»
( Ήχος από λαλίτσα,
τρίψιμο φελλών πάνω σε
μπουκάλια, σφύριγμα)
( Ήχος απο φύλλα για
Το φτερουγισμα)
(Ήχος για τον θυμό)
(ήχος για το ξεκόλλημα
της ουράς)
(ήχος για την εύρεση
Ιδέας)
(φτερούγισμα)
(ήχος από φλογέρα,
κουδούνια και
βελάσματα)

109. παιχνίδιαγνωριμίας
109109
Μουσικοκινητικάψυχοσωματικά
παιχνίδια
Αφηγητής: Ο βοσκός της είπε:
Βοσκός: «Αν είχα γάλα θα είχα και τυρί»
Αφηγητής: Τότε η σουσουράδα πήγε στο πρόβατο
Σουσουράδα: «Πρόβατο, προβατάκι,
Δως μου λίγο γαλατάκι,
να το δώσω του βοσκού,
για να πήξει το τυράκι,
να το δώσω της γριούλας,
να μη φάει ξερό ψωμάκι,
να μου δώσει την ουρά μου,
να πετάξω στα παιδιά μου»
Αφηγητής: Το καλό το προβατάκι τη λυπήθηκε και της είπε:
Πρόβατο: « Αν είχα χορταράκι, θα βγαζα και γαλατάκι»
Αφηγητής: Έσκυψε τότε η σουσουράδα στη γή και της είπε:
Σουσουράδα: «Γή καλή μας γη,
που μας δίνεις το ψωμί,
δως μου λίγο χορταράκι,
για να φάει το προβατάκι,
να μου δώσει γαλατάκι,
να το δώσω του βοσκού,
για να πήξει το τυράκι,
να το δώσω της γριούλας,
να μη φάει ξερό ψωμάκι,
να μου δώσει την ουρά μου,
φτερούγισμα
Tραγούδι για την γη
(Μάνα γη) από τα παιδιά
όλα μαζί

110. παιχνίδιαγνωριμίας
110110
Μουσικοκινητικάψυχοσωματικά
παιχνίδια να πετάξω στα παιδιά μου.»
Αφηγητής: Η γη με ξερή τη γλώσσα από τη δίψα, της είπε.
Γη: «Εγώ χωρίς νεράκι, δεν κάνω χορταράκι»
Αφηγητής: Πάλι σκέφτηκε η σουσουράδα και….το βρήκε !
Σουσουράδα: «Στο σύννεφο!! Αυτό ρίχνει στη γη νερό.»
Αφηγητής: Μα πώς να πετάξει τόσο ψηλά; Είχε ουρά; Σήκωσε το
κεφαλάκι τότε ψηλά και κελάηδησε με όλη του τη δύναμη.
«Σύννεφο, συννεφάκι,
βρέξε στη γη νεράκι,
να κάμει χορταράκι,
να φάει το προβατάκι,
να δώσει γαλατάκι,
να πάρει ο βοσκός,
να πήξει το τυράκι,
να δώσω της γριούλας,
να φάει το ψωμάκι,
να μου δώσει την ουρά μου,
να πετάξω στ παιδιά μου»
Αφηγητής: Το καλόγνωμο σύννεφο την άκουσε από ψηλά και ράγισε
η καρδιά του
Κι άρχισαν οι πρώτες στάλες…….
Και έβρεξε πολύ νερό στη γή …….
Και φύτρωσε το χορταράκι κι έφαγε το προβατάκι, κι έκαμε το
γαλατάκι κι έπηξε ο βοσκός τυράκι και το πήρε η σουσουράδα και
το πήγε της γριάς κι έφαγε με το ψωμάκι κι έτσι παίρνει την ουρά της
και πετάει στα παιδιά της.
Χαρακτηριστικός ήχος
ιδέας
λαλίτσα
ήχος από χτυπήματα
δακτύλων σε τενεκεδάκια
ήχος από στάλες και σιγά
σιγά από βροχοποιούς
τραγούδι και χορός σε
παραδοσιακό σκοπό
«όλα τα πουλάκια»

111. παιχνίδιαγνωριμίας
111111
Μουσικοκινητικάψυχοσωματικά
παιχνίδια
Περίπατοςστοδάσος
Γιατί;: Αξία του δάσους/καιρικά φαινόμενα και φυσική προστασία του δάσους/ ανθρώπινη παρέμβα-
ση και απειλή χλωρίδας-πανίδας/ τι μπορούμε να κάνουμε για την προστασία ειδών που απειλούνται
με εξαφάνιση/αναγνώριση σημασίας και λειτουργίας του φυσικού περιβάλλοντος.
Εξάσκηση της ακουστικής, ρυθμική έκφραση, ετοιμότητα, συγκέντρωση , ευρηματικότητα και φαντα-
σία, αυτενέργεια, εξάσκηση λεπτών κινητικών δεξιοτήτων με την κατασκευή μουσικών οργάνων, συ-
νεργασία, δημιουργικότητα και κοινωνική αγωγή μέσα από την ομάδα.
Ηλικία: παιδιά προσχολικής ηλικίας και πρώτες τάξεις δημοτικού.
Με τι; Για την κατασκευή μουσικών οργάνων υπάρχει παράρτημα στο τέλος του κεφαλαίου. Πολ-
λές φορές όμως μπορούμε να δημιουργήσουμε ήχους από απλά πράγματα που υπάρχουν γύρω μας.
Πόσοι; Δεν υπάρχει περιορισμός στον αριθμό των συμμετεχόντων.
Πως;:
Για την πραγματοποίηση αυτής της ηχοιστορίας χρησιμοποιήστε την ίδια ακριβώς μεθοδολογία που περι-
γράφεται στην προηγούμενη ηχοιστορία «Η σουσουράδα». Μόνο που στη συγκεκριμένη ιστορία προτείνεται
(δες αναφορά στο κείμενο) το «βαλς του μελισσοκόμου» και απόδοση κινητική χορεύοντας βαλς.
Μια φορά και ένα καιρό, ημέρα Τρίτη παρακαλώ, στις 2.00 ακριβώς
το μεσημέρι σε ένα δάσος μακρινό γινότανε συνέλευση. Τα ζώα του
δάσους συνεδριάζανε.
Μαζεύτηκαν στο πλατύ άνοιγμα που βρισκόταν στην άκρη του
δάσους.
Τα πουλιά πετούν από κλαδί σε κλαδί και κελαηδούν χαρούμενα
Ο άνεμος φυσά ανάμεσα στα φυλλώματα των δέντρων,
Το νερό κυλά ήσυχα στο ρυάκι και σιγοκελαρίζει
Μαγεμένα τα ζώα από την ομορφιά της φύσης δεν πρόσεξαν τα
μαύρα σύννεφα που σκέπασαν τον ουρανό.
Ούτε πρόσεξαν ότι είχε αρχίσει να σκοτεινιάζει. Τότε ήταν που
ακούστηκε ήχος από βήματα. Ανθρώπινα βήματα πάνω σε ξερά
φύλλα.
Τα πουλιά φοβήθηκαν και φτερούγισαν μακριά.
( Ήχοι από ανθρώπους
που συνεδριάζουν,
μιλούν ταυτόχρονα, βοή,
ήχος από συρσίματα,
βήματα, πατήματα…)
(λαλίτσα)
( τρίβω απαλά τις
παλάμες, μια βούρτσα σε
χαρτί)
(χτύπημα σε τρίγωνο)
(τσαλάκωμα σακούλας)
(φύλλα που πεταρίζουν)

112. παιχνίδιαγνωριμίας
112112
Μουσικοκινητικάψυχοσωματικά
παιχνίδια Τα βήματα τώρα ακούγονται πάνω στο ξύλινο γεφύρι.
Τότε ήταν που άρχισαν να πέφτουν οι πρώτες στάλες βροχής στο
πλακόστρωτο.
Οι σταγόνες πυκνώνουν καθώς η βροχή δυναμώνει.
Ξαφνικά ένα δυνατό μπουμπουνητό ακούστηκε. Μετά και άλλο και
άλλο….
Ο άνθρωπος φεύγει τρέχοντας προσπαθώντας να αποφύγει την
βροχή που έπεφτε με μανία στη γη.
Ούφ! Πάει και αυτό. Το δάσος και οι κάτοικοι του βρήκαν την ησυχία
τους χάρη στη βροχούλα. Τα παιδιά εμψυχώνουν τα στοιχεία του
δάσους και χορεύουν βαλς, ευτυχισμένα που έφυγε ο άνθρωπος
από το σπίτι τους, από το δάσος.
(χτυπήματα ρυθμικά στο
στήθος)
(χτυπήματα ελαφρά με
την άκρη των δακτύλων
σε τενεκεδάκια)
(Όσπρια σε ταψί και ο
γέρνω δεξιά -αριστερά)
(χτυπήματα σε τύμπανο,
ταμπούρλο που σταδιακά
γίνονται πιο δυνατά)
(χτυπήματα στο στήθος
ρυθμικά και ταυτόχρονα
βροχοποιοί με ρύζι)
(Τραγούδι και χορός
σχετικός με το δάσος,
φύση, το βαλς του
μελισσοκόμου)

113. παιχνίδιαγνωριμίας
113113
Μουσικοκινητικάψυχοσωματικά
παιχνίδια
Μουσικοκινητικό Παραμύθι
Στηςμηλιάςτηναγκαλιά
Γιατί;: όρια αντοχής της φύσης –φέρουσα ικανότητα περιβάλλοντος-αειφορία/αλληλεξάρτηση φύ-
σης και ανθρώπου/δασικό οικοσύστημα/βιοποικιλότητα/ενδημικά είδη/φυσικοί και ανθρωπογενείς
κίνδυνοι δάσους/ πυρκαγιές/προστασία δάσους/μυθολογία & στοιχεία του δάσους.
Εξάσκηση της ακουστικής, ανάπτυξη ρυθμού, σωματική-ψυχική έκφραση, ετοιμότητα, συγκέντρωση
, ευρηματικότητα και φαντασία, θεατρικό παιχνίδι, αυτοσχεδιασμός, εξάσκηση λεπτών κινητικών δε-
ξιοτήτων με την κατασκευή μουσικών οργάνων, συνεργασία, δημιουργικότητα και κοινωνική αγωγή
μέσα από την ομάδα.
Ηλικία: για μαθητές λυκείου και ενήλικες.
Με τι; Για την κατασκευή μουσικών οργάνων υπάρχει παράρτημα στο τέλος του κεφαλαίου. Υφάσμα-
τα και πέπλα. Χαρτόνια και μπογιές για κατασκευές (δέντρο), μουσική και cd.
Πόσοι; Οι μαθητές πρέπει να είναι πάνω από 20. Κάποιοι θα αποδώσουν την αφήγηση με ήχους , κά-
ποιοι με κινήσεις και κάποιοι και με τα δυο.
Πως;: Αρχικά καλό θα ήταν να συμμετέχουν όλοι οι μαθητές και να πάρουν τις θέσεις τους καθι-
σμένοι σε κύκλο. Κάποιος, ίσως ο εμψυχωτής θα πρέπει να πάρει το ρόλο του φροντιστή της παρά-
στασης και θα συντονίζει τους μαθητές. Κάποιος επίσης θα πρέπει να είναι υπεύθυνος για την μουσι-
κή (να ακουστεί δηλαδή στη κατάλληλη στιγμή το κατάλληλο τραγούδι). Ακούνε λοιπόν οι μαθητές
προσεκτικά το παραμύθι και σχολιάζουν τους ήχους που αντιπροσωπεύουν τα διαφορετικά πρόσω-
πα –πράγματα της αφήγησης. Αναρωτιούνται και εφευρίσκουν το πώς θα μπορούσαν να αποδώσουν
π.χ. το φόβο, τους ήχους του δάσους, το νερό τη φωτιά… .Τα υλικά που θα χρειαστούν μπορεί να είναι
απλά μουσικά όργανα (τυμπανάκια, κουδουνάκια, ντέφια, ξυλόφωνα..), μουσικά όργανα κατασκευα-
σμένα από τα ίδια τα παιδιά, κατασκευές (π.χ. την μηλιά θα μπορούσαν να την κατασκευάσουν με χαρ-
τόνια ή φελιζόλ).
Οι ήχοι θα μπορούσαν πέρα από κάποιο cd ή από κάποια μουσικά όργανα να παράγονται με το
σώμα. Στο συγκεκριμένο παραμύθι ακούγεται και χορεύεται το παραδοσιακό τραγούδι «μήλο μου
κόκκινο». Επίσης χρησιμοποιούνται μελωδίες για την επένδυση της ιστορίας σε κάποια σημεία όπου
ταυτόχρονα έχουμε και κίνηση, χορό. Στη συγκεκριμένη ιστορία προτείνονται διάφορα ποιηματά-
κια(δες αναφορά στο κείμενο) και στίχοι όπως το παιδικό τραγουδάκι «στη μηλιά την φορτωμένη»
και το παιδικό τραγουδάκι «γύρω –γύρω όλοι» που μπορεί ακόμη και να δοθεί με κίνηση και δράση
των μαθητών (όρθιοι σε κύκλο και ένας είναι μέσα καθιστός, ενώ όλοι μαζί τραγουδούν). Σε κάποιο ση-
μείο όλοι μαζί οι μαθητές μετρούν και λένε 5-10-15….έως το 100 και εκεί φωνάζει δυνατά ένας μαθη-
τής φτού και βγαίνω και ξεπετάγεται μέσα από τους μαθητές.
Αφού λοιπόν επιλέξουν την ηχητική πηγή που θα χρησιμοποιήσουν για να παράγουν ήχο, την κίνη-
ση, την εμψύχωση και πάρουν όλοι ρόλους, ο εμψυχωτής επαναλαμβάνει την αφήγηση.
15

114. παιχνίδιαγνωριμίας
114114
Μουσικοκινητικάψυχοσωματικά
παιχνίδια
Αφηγητής: Μια φορά και έναν καιρό, τότε στα πολύ παλιά τα
χρόνια, αλλά και τώρα στους δικούς μας τους καιρούς, ήτανε
που λέτε….ένα δάσος! Αυτό το δάσος όπως και όλα τα άλλα
δάση είχε φυσικά …..δέντρα. Να κοιτάχτε εκείνον εκεί τον
γέρο πλάτανο. Όσα τα χρόνια τόση και η σοφία του! Και λίγο
πιο δεξιά, μια λεύκα φωτεινή πλάι σε μια λυγερή οξιά. Και πιο
κει, δίπλα στο αγαπημένο της φίλο το ποτάμι, θαρρώ πως
στέκεται περήφανα μια ιτιά. Αλλά εκεί πάνω και στο τέλος του
δάσους μια παρέα από ερυθρελάτες αγναντεύουν αγέρωχες
την ομορφιά του τοπίου.
Αν κατεβάσετε λιγάκι το βλέμμα σας και κοιτάξετε καλύτερα,
θα δείτε και τα μικρότερα φυτά που ζουν εδώ. Να ένα
όμορφο μανιτάρι, να και μια αέρινη ανεμώνη. Το ξεχωριστό
λουλούδι εδώ είναι ο κρίνος, που μόνο όσοι μπορούν να
πετάξουν ψηλά στις κορυφές του βουνού με τα μάτια της
ψυχής μπορούν να το δούν.
Σε αυτό λοιπόν το δάσος μαζί με τα δέντρα, ζούσαν και τα
στοιχειά, τα πνεύματα των δέντρων αλλά και τα ξωτικά που
κάθε δάσος με αξιοπρέπεια έχει.
Πουλάκια γλυκά κελαιδούνε και όλο χάρη πετούν από το να
δέντρο στο άλλο, κάνοντας αδιάκοπες επισκέψεις το ένα στο
άλλο.
(Αναπαράσταση
και σχηματισμοί
δέντρων με το
σώμα τους)
Κίνηση, ρυθμικοί
βηματισμοί, χορός
με αιώρηση πέ-
πλων από το κάθε
είδος
Καθορίζουμε
ήχους του δά-
σους
(ήχος για το πο-
τάμι από μου-
σική κουρτίνα,
τρίγωνο…)
Μουσική υπό-
κρουση
Λαλίτσες, φελοί
σε μπουλάλια,
σφυρίγματα &
Φτερουγίσματα
από πετάρισμα
Τέλος επαναλαμβάνεται η αφήγηση από την αρχή με τον αφηγητή να σταματά στο σημείο που είναι να παρεμ-
βληθεί ο ήχος, ενώ ταυτόχρονα και όπου χρειάζεται παίρνουν μέρος και ο χορός, τα ποιηματάκια, τα τραγούδια
και τα παιχνίδια των μαθητών.
Πολύ καλή οργάνωση στο θέμα της επιλογής της μουσικής και στα μουσικά όργανα. Οι μαθητές πρέπει
να έχουν επιλογή μέσα από μια αρκετά μεγάλη γκάμα υλικών και μουσικής.
(Πολλές φορές η φαντασία και ευρηματικότητα των μαθητών θα μας εκπλήξει).
Ο φροντιστής της ιστορίας θα πρέπει να έχει τις ικανότητες να συντονίζει ταυτόχρονα διαφορετικές ομά-
δες και να τις συνθέτει σε μια ολότητα.
Η καλή προετοιμασία από πριν του χώρου, των υλικών και η κατανομή ρόλων είναι απαραίτητα συστα-
τικά για την επιτυχία της δράσης.
Κινήσεις ήχοι

115. παιχνίδιαγνωριμίας
115115
Μουσικοκινητικάψυχοσωματικά
παιχνίδια
Τα νερά του ποταμού κυλούν γάργαρα και προσφέρουν τη
δροσιά τους σε όλους τους κατοίκους του δάσους.
Στο κέντρο του δάσους να, εκεί στο ξέφωτο, ήτανε μια μηλιά.
Στην σκιά της σύχναζε η μικρή Ρίνα.
Και εκείνη, η μηλιά αγαπούσε πολύ την μικρή Ρίνα .
Γαλήνευε με τα τραγούδια της, γελούσε με τα παθήματα
της και λαχταρούσε την παρέα της . Κάτω, πάνω , πίσω και
τριγύρω από την μηλιά η μικρή Ρίνα περνούσε τον καιρό της.
Το αγαπημένο παιχνίδι της Ρίνας ήταν το «γύρω-γύρω όλοι».
Το αγαπημένο παιχνίδι της μηλιάς ήταν το «κρυφτό»
Ήρθε κάποτε η ώρα που η μικρή Ρίνα μεγάλωσε πια,
οι επισκέψεις της στη μηλιά αραίωσαν και
όσες φορές ερχόταν ήταν πάντα βιαστική,
σκεφτική και κάπως απόμακρη θαρρώ.
Η μηλιά στεναχωριόταν που την έβλεπε έτσι
αλλά γρήγορα το κακό μαντάτο έφτασε στο δάσος.
Γινόταν πόλεμος και στο μικρό χωριό απέμειναν
μόνο μάνες με μικρά παιδιά. Μισές οικογένειες,
άδεια σπιτικά, έρημο χωριό.
Ώσπου στο τέλος η μικρή Ρίνα σταμάτησε να έρχεται.
Η μηλιά ήταν απαρηγόρητη.
Ένα βράδυ, ξαφνικά τη σιγή την σπάει γρήγορο
ποδοβολητό, βαριές ανθρώπινες ανάσες και πυροβολητά.
Τρέχει η Ρίνα στης μηλιάς την αγκαλιά να κρυφτεί και κείνη ,η
μηλιά ρίχνει χάμω τα κλαδιά της και την φυλάει καλά.
Κούρνιασε η Ρίνα για ώρες, ίσως και μέρες πλάι στο δέντρο.
Και εκείνο της πρόσφερε απλόχερα την αγάπη του.
Όμως ήρθε καιρός που έπρεπε να το αποχαιρετήσει.
Έφυγε η Ρίνα μακριά από το δέντρο.
Και ήξεραν και οι δυο τους καλά ότι θα περνούσε καιρός
μέχρι να ξαναβρεθούνε.
Αναπαράσταση
ή κατασκευή δέ-
ντρου
& εμφάνιση της Ρί-
νας στο δέντρο.
Θέσεις στο χώρο,
επίπεδα από όλα
τα στοιχεία της φύ-
σης.
(Παίζουν το πρώτο
παιχνίδι σε κύκλο,
τραγουδώντας)
(Παίζουν το κρυ-
φτό, μετρώντας
όλοι μαζί με κλει-
στά μάτια και ανοί-
γουν στο φτού και
βγαίνω)
Κίνηση από την
μηλιά.
Η μηλιά αγκαλιάζει
ένα παιδάκι που
εμψυχώνει τη Ρίνα
φύλλων.
(ήχος νερού)
Τραγούδι «Μι-
λήτσα» με χτυ-
πήματα και πα-
λαμάκια.
Ήχος για το
κακό.
Ήχος από χτυ-
πήματα στο
στήθος
Ανάσες, ήχος
από όπλα
Καθορίζουμε
ήχο για το ρίξι-
μο των κλαδιών
Καθορίζου-
με ήχο για την
απομάκρυνση
Κινήσεις ήχοι

116. παιχνίδιαγνωριμίας
116116
Μουσικοκινητικάψυχοσωματικά
παιχνίδια Όπως και πέρασε καιρός .Πολύς καιρός.
Χρόνια πολλά και μοναχικά για την έρημη πια μηλιά μας.
Όμως παρόλα αυτά η μηλιά πάντα περίμενε, πάντα
προσδοκούσε την μικρή της Ρίνα.
Και ήταν τότε που ακούστηκε ένα βουητό, ένας ήχος
τρομακτικός που όλο και πλησίαζε.
Ήταν μια ζέστη και μια καπνιά που γέμισε το δάσος.
Η μικρή μηλιά φοβήθηκε, χάθηκε για μια στιγμή.
Ήταν όμως το γέλιο και τα τρεχαλητά της μικρής της
Ρίνας που την κράτησαν.
Όλο το δάσος καίγεται, καταστρέφεται
Ήχοι ακούστηκαν, σειρήνες και τρεχαλητά.
Ακούστηκε το νερό, που με δύναμη, έσβηνε την φωτιά
και την ανάγκαζε να γίνεται όλο και πιο μικρή, ώσπου
στο τέλος, έσβησε.
Από την μηλιά μας δεν είχε απομείνει τίποτε!
Αυτό νόμιζε και η Ρίνα όταν μετά από καιρό ήρθε να την βρεί.
Κάθισε λοιπόν θλιμμένη κάτω από από το μέρος που κάποτε
ήταν η μηλιά της.
Μια φωνούλα δίπλα της αναφώνησε: «Μαμά, κοίτα, ένα μικρό
δεντράκι πλάι σου»
Ήταν μια μικρή μηλιά!
Από τότε το μικρό κοριτσάκι κάθε μέρα ερχόταν και
περιποιόταν τη μικρή μηλιά της.
Και εκείνη αφηνόταν στα χάδια και τις φροντίδες της !
Ήχος από στό-
μα, βούρτσα
πάνω σε χαρτό-
νι….
Καθορίζουμε
ήχο για το τρο-
μακτικό
Καθορίζου-
με ήχο για τον
φόβο.
Καθορίζου-
με ήχο για την
πυρκαγιά
Ήχος από στό-
μα, χτυπήματα
ρυθμικά για το
τρεχαλητό.
Ήχος για το
νερό.
Ήχος από κα-
λαμάκι μουσικό
που κατεβαίνει
Η Ρίνα λέει τη
φράση…
Τραγούδι και
χορός
Παραδοσιακός
«μήλο μου
Κόκκινο»
Εμφανίζεται η Ρίνα
και κάθεται κάτω
από το δέντρο.
Κινήσεις ήχοι

117. 07.Παιχνίδιαανατροφοδότησης
ανασκόπησης
Η αξιολόγηση είναι
μια διαδικασία η οποία θεωρείται απα-
ραίτητη στο τέλος κάθε κύκλου δράσεων.
Πότεκαιγιατίναπαίξωπαιχνίδιααξιολόγησης;
• Οι δραστηριότητες αυτές μας δείχνουν αν και σε ποιο βαθμό επιτεύχθηκαν οι
παιδαγωγικοί στόχοι που θέσαμε σε μια διδακτική ενότητα που διδάξαμε.
• Είναι ένας τρόπος διαγωνίσματος- τεστ αξιολόγησης, που όμως δεν ενέχει την
έννοια του ανταγωνισμού μεταξύ των μαθητών ως προς τη βαθμολογία και δεν
είναι γραπτός.
• Οι πληροφορίες της αξιολόγησης είναι σημαντικές για τον σχεδιασμό των μελλο
ντικών δράσεων, την αποτελεσματικότητα και την επιτυχία τους.
Είναι προφανές ότι καινοτόμα προγράμματα και μέθοδοι διδασκαλίας απαι-
τούν νέους τρόπους αξιολόγησης. Σε αυτό το κεφάλαιο παρουσιάζονται δραστη-
ριότητες που χρησιμοποιούν διάφορες κλίμακες για αξιολόγηση ενός πετυχημέ-
νου παιχνιδιού, ολόκληρου του προγράμματος ή των επιμέρους φάσεων του.
Με τον όρο ανατροφοδότηση εννοούμε την πληροφορία που δίνει ο εκπαιδευτικός
στον μαθητή σχετικά με την ορθότητα μιας πληροφορίας.
Δεύτερη βασική λειτουργία της αξιολόγησης είναι η ανατροφοδότηση.
Πότεκαιγιατίναπαίξωπαιχνίδιαανατροφοδότησης;
• Στο τέλος μιας διδακτικής ενότητας, όποτε έχω αμφιβολία για το αποτέλεσμα της
διδασκαλίας, όποτε θέλω να κάνω μια επανάληψη και να επαναφέρω στο μυαλό των μα-
θητών πράγματα που διδάχθηκαν στο παρελθόν.
• Είναι βασικός παράγοντας για μια επιτυχημένη μάθηση.
• Έχει θετική επίδραση στο κλίμα που δημιουργείται με τους μαθητές.
• Αυξάνει την παρακίνηση των μαθητών.

118. παιχνίδιαγνωριμίας
118118
παιχνίδιααξιολόγησης,
ανατροφοδότησης-ανασκόπησης
Οι μαθητές σχηματίζουν ένα κύκλο. Ο εκπαι-
δευτικός ρωτάει κατά πόσο άρεσε ή δεν άρεσε
ένα συγκεκριμένο πράγμα π.χ. μια δραστηριότη-
τα του προγράμματος ή ότι έχει να κάνει με το μά-
θημά του. Οι μαθητές για να δηλώσουν ότι τους
άρεσε πολύ πρέπει να κάνουν βήματα μέχρι το κέ-
ντρο του κύκλου. Αν τους άρεσε λιγότερο κάνουν
απλώς 1-2 βήματα μπροστά προς το κέντρο του
κύκλου. Αν δεν τους άρεσε καθόλου παραμένουν
σταθεροί στη θέση τους.
Βήμαστονκύκλο
καρτέλεςμεχρώματα.
Μοιράζουμε στα παιδιά χρωματιστά καρτελάκια . Ζητάμε από τους μαθητές να αξιολογήσουν το παι-
χνίδι επιλέγοντας ένα από τα καρτελάκια. Το κίτρινο συμβολίζει ότι το παιχνίδι ήταν μέτριο, το κόκκινο
ότι ήταν πολύ καλό και το πράσινο δεν τους άρεσε….
Παραλλαγή: Μπορούμε αντί για χαρτάκια να χρησιμοποιήσουμε χρωματιστά μπαλάκια.
Ο εκπαιδευτικός ρωτάει κατά πόσο τους άρεσε κάτι
και οι μαθητές πρέπει να το αξιολογήσουν με κλίμα-
κα από 1 μέχρι 5 σηκώνοντας τα χέρια και δείχνοντας
τόσα δάχτυλα όσος και ο βαθμός που τους άρεσε. Αν
δεν τους άρεσε καθόλου, μπορούν να σηκώσουν το
χέρι με τα δάχτυλα κλειστά
Οαντίχειρας
Παιχνίδια αξιολόγησης

119. παιχνίδιαγνωριμίας
119119
παιχνίδιααξιολόγησης,
ανατροφοδότησης-ανασκόπησης
Ο εκπαιδευτικός μοιράζει στους μαθητές καρ-
τέλες που απεικονίζουν προσωπάκια με διάφο-
ρες εκφράσεις (χαρούμενος, θυμωμένος, αδιά-
φορος). Κατόπιν, τους ρωτάει για κάποια δρα-
στηριότητα και πρέπει οι μαθητές να σηκώ-
σουν και να κρατήσουν ψηλά την κάρτα αυτή
που τους εκφράζει συναισθηματικά σε σχέση με
αυτή τη δραστηριότητα.
Γκριμάτσες
Οι μαθητές σχηματίζουν ομάδες. Κάθε ένας στην ομάδα του αναφέρει ένα γεγονός που του άρεσε.
Ομαδοποιούνται τα κοινά θετικά και κάθε ομάδα αναπαριστά το κοινό θετικό στοιχείο του προγράμμα-
τος και παρουσιάζει μια παγωμένη εικόνα. (δηλ. ακίνητοι, αμίλητοι σαν σε πόζα για φωτογραφία)
Σε ένα χαρτί έχω
κάνει σκίτσα με τις
δραστηριότητες που
παίξανε οι μαθητές
. Συγκεντρώνω τους
μαθητές σε κύκλο και
δείχνω ένα - ένα τα
σκίτσα. Με επιφωνή-
ματα οι μαθητές αξιο-
λογούν την κάθε δρά-
ση.
Παγωμένηεικόνα
Σκίτσα

120. παιχνίδιαγνωριμίας
120120
παιχνίδιααξιολόγησης,
ανατροφοδότησης-ανασκόπησης Παιχνίδια ανασκόπησης - ανατροφοδότησης
Σωστό-Λάθος
Ενέργεια
ΟΙ μαθητές χωρίζονται σε 2 ομάδες. Πα-
ρατάσσονται στη σειρά ο ένας πίσω από τον
άλλο και απέναντι από τις δυο γραμμές το-
ποθετούνται δύο καρέκλες όπου πάνω εί-
ναι κολλημένες οι καρτέλες «σωστό» και «λά-
θος». Ο εκπαιδευτικός λέει μια φράση και οι
πρώτοι μαθητές της κάθε γραμμής πρέπει να
το αξιολογήσουν σαν σωστό ή λάθος και να
τρέξουν όσο πιο γρήγορα μπορούν να κατα-
λάβουν την αντίστοιχη καρέκλα. Στην επόμε-
νη φράση συναγωνίζονται οι δυο επόμενοι
από κάθε ομάδα κ.ο.κ μέχρι να ερωτηθούν
όλοι οι μαθητές.
ΟΙ μαθητές χωρίζονται σε 2
ομάδες. Παρατάσσονται στη
σειρά ο ένας δίπλα στον άλλο
και δίνουν τα χέρια. Ο εκπαι-
δευτικός λέει μια δράση που
έχει να κάνει με όσα διδά-
χτηκαν .Οι δυο ομάδες πρέ-
πει συντονισμένα και στιγμι-
αία να αποφασίσουν αν αυτή
η φράση είναι σωστή ή λαν-
θασμένη. Αν είναι λανθασμέ-
νη θα πρέπει να μείνουν ακί-
νητοι και αμίλητοι ενώ αν είναι
σωστή θα πρέπει όλοι να ση-
κώσουν τα χέρια ψηλά και να
φωνάξουν ταυτόχρονα «ενέρ-
γεια!», σαν να διαπερνά ενέρ-
γεια απότομα τα σώματά τους.

121. παιχνίδιαγνωριμίας
121121
παιχνίδιααξιολόγησης,
ανατροφοδότησης-ανασκόπησης
Οι μαθητές σχηματίζουν ζευγάρια. Τα ζευγάρια μπαίνουν σε μια σειρά το ένα πίσω
από το άλλο. Το πρώτο ζευγάρι μετρά 10 βήματα και μετά μένει ακίνητο σε ένα ανοιχτό
σωματικό σχήμα. Το δεύτερο ζευγάρι, προχωρά έως ότου φτάσει στο σωματικό αυτό
σχήμα και πρέπει να περάσει από μέσα του. Για να γίνει όμως αυτό θα πρέπει πρώτα να
απαντήσει σωστά σε μία ερώτηση που θα του γίνει από το ακινητοποιημένο ζευγάρι.
Αφού απαντήσει λοιπόν σωστά, συνεχίζει κάνοντας 10 βήματα και μένει ακίνητο σε ένα
διαφορετικό σωματικό σχήμα. Το παιχνίδι συνεχίζεται κατά τον ίδιο τρόπο έως ότου η
ομάδα καταλήξει σε κάποιο καθορισμένο σημείο και αφού όλα τα ζευγάρια περάσουν
μέσα από σωματικά σχήματα άλλων ζευγαριών.
Πέρασμααπόσωματικάσχήματα.

122. 122

123. 123
Παράρτημα

125. Βρεςκάποιον
που...
...έχειπάειστηνΑφρική
...ναχορεύειτανγκό
...ναείναιχορτοφάγος
...ναπαίζεικάποιομουσικόόργανο
...ναέχεικάνεικάποιοextremeσπορ

126. Σκίτσα
αξιολόγησης
Γνωριμίας
Συνεργασίας
Συνεργασίας
Σπάσιμοπάγου
Γνωστικά Γνωστικά
Γνωστικά Γνωστικά
Γνωστικά
Ομαδικότητας
επιλ.προβλ.καταστ.
Προθέρμανση ΕμπιστοσύνηςΒρες κάποιον που…
Το νησί
Σήκω μαζί μου 3 επίπεδα 3 αντικείμενα όμοιες κάρτες μεταφορά ενέργειας
Πές μου το δέντρο Η εξέλιξη της ζωής στον πλανήτη Τροφικό πλέγμα
Γόρδιος δεσμός Κυκλοκαθίσματα Το εκκρεμές

127. 127
Μουσικές
επιλογές-τραγούδια
Ηχοιστορία - η σουσουράδα:
1) Γη μάνα γη (cd – πράσινα τραγούδια)
2)Όλα τα πουλάκια μονά-ζυγά (παραδοσιακό)
Ηχοιστορία - περίπατος στο δάσος:
1)Το βαλς του μελισσοκόμου (cd – για μουσικούς δημοτικών σχολείων)
Μουσικοκινητικό παραμύθι, στης μηλιάς την αγκαλιά:
1) Μήλο μου κόκκινο (παραδοσιακό)
2) Μηλίτσα (τοπικό παραδοσιακό τραγούδι Δράμας)
Ηχοιστορία, στης μηλιάς την αγκαλιά
Γύρω γύρω όλοι
Γύρω γύρω όλοι
Στη μέση ο Μανώλης,
Χέρια πόδια στη αυλή
Και όλοι κάθονται στη γη
Και ο Μανώλης στο σκαμνή.
Μηλίτσα (Τοπικό παραδοσιακό τραγούδι Δράμας)
Μηλί – βαϊ - Μηλίτσα που‘σαι στο γκρεμό
Μηλίτσα που‘σαι στο γκρεμό
με μήλα φορτωμένη (2x)
τα μή– βαϊ - τα μήλα σου λιμπίστηκα
τα μήλα σου λιμπίστηκα
μα το γκρεμό φοβάμαι (2x)
σαν το – βαϊ σαν το φοβάσαι το γκρεμό
σαν το φοβάσαι το γκρεμό
έλα απ’το μονοπάτι (2x) ...

128. 128
Κατασκευή
μουσικών
οργάνων
Οι κατασκευές μουσικών οργάνων είναι καλύτερα να γίνονται σε μικρές ομάδες δύο-τριών παιδιών. Ο/η παιδαγωγός πρέπει να
έχει υπολογίσει τις κατασκευαστικές δυσκολίες, την ηλικία των παιδιών και να τα επιβλέπει πάντα καθώς χρησιμοποιούν τα ερ-
γαλεία, ώστε να μη γίνουν μικροατυχήματα.
Τα μουσικά όργανα που προτείνονται παρακάτω είναι ενδεικτικά. Οι κατασκευές αφήνονται στο μεράκι και τη φαντασία του κάθε
εκαπιδευτικού.
Το τυμπανάκι είναι το πιο απλό στην κατασκευή του. Γίνεται με μία λεκάνη, μια γλάστρα πλαστική, μία κατσαρόλα ή κουτιά
διαφόρων ειδών, μεγεθών και ποιοτήτων. Σκεπάζουν τα παραπάνω σκεύη με πλαστικό μουσαμά, με χοντρό νάιλον ή με δέρμα
και τα δένουν σφιχτά, γύρω γύρω με σύρμα ή με πετονιά. Χτυπούν το τύμπανο με ξύλινη κουτάλα.
Μαράκες φτιάχνουμε από κουτιά και μπουκάλια διαφόρων ειδών και ποιοτήτων και μικροαντικείμενα όπως σπόρους, βό-
λους, χάντρες, κουμπιά, φακές, βότσαλα, άμμο κλπ. Βάζουν στα δοχεία μερικά από τα μικροαντικείμενα (μπορούν να βάλουν τα
ίδια ή διαφορετικά σε κάθε δοχείο) και τα κλείνουν καλά.
Φλογέρες φτιάχνουν απλά με ένα ξερό καλάμι στο οποίο ανοίγουν μία ή περισσότερες τρύπες.
Αυλό του πάνα φτιάχνουν με μερικά κομμάτια καλαμιού σε διάφορα μήκη από 3-5 εκατοστά. Τα στερεώνουμε το ένα δίπλα
στο άλλο με σπάγκο ή με μονωτική ταινία, έτσι ώστε οι άκρες να βρίσκονται στην ίδια ευθεία.
Η κιθάρα κατασκευάζεται με άδεια κουτιά παπουτσιών στο καπάκι των οποίων ανοίγου-
με μια τρύπα. Στις άκρες κατά μήκος του κουτιού στερεώνουμε με συρραπτικό τεντωμένα
5 λάστιχα διαφορετικού πάχους.
Καστανιέτες φτιάχνουν με ένα κομμάτι χαρτόνι 14cm X 4cm τσακισμένο ακριβώς στη
μέση. Κολλάμε σε καθεμιά άκρη του χαρτονιού, από μισό καρύδι που του έχουμε αδειάσει την
ψίχα. Φροντίζουμε οι 2 άκρες να βρίσκονται ακριβώς απέναντι ώστε να παράγεται ήχος ανοι-
γοκλείνοντας το χαρτόνι.
Για να φτιάξουμε Κουδούνια στερεώνουμε ένα τεντωμένο σχοινί ή σύρ-
μα ή πετονιά, στις 2 άκρες μιας σφεντόνας. Από το τε- ντωμέ-
νο σχοινί μπορούμε μετά να κρεμάσουμε κλειδιά,
γάντζους για κάδρα κλπ.
Μαντολίνο φτιάχνουμε αν αφαιρέσουμε
τους σπόρους από το εσωτερικό μιας νεροκο-
λοκύθας, και στο άνοιγμα που δημιουργούν
στερεώσουμε πετονιά για χορδή.

129. 129
Βιβλιογραφία

130. Βασιλειάδου Ό., 2009, Δημιουργία ομάδων στο μάθημα φυσικής αγωγής (σημειώσεις), Ημερίδα Κ.Φ.Α., Δράμα.
Cornell J., 1994, Aς μοιραστούμε τη φύση με τα παιδιά. Επίκεντρο, ΘΕΣ/ΝΙΚΗ.
Neuman J., 2004, Παιχνίδια και ασκήσεις στη φύση. Σάλτο, ΑΘΗΝΑ.
Ντίλι- ντίλι, Ανθολόγιο για παιδιά δημοτικού, Ο.Ε.Δ.Β., Αθήνα
Μουσική αγωγή 1. Παιχνίδια με ήχους ρυθμό μελωδίες, Βιβλίο για το δάσκαλο, Υ.Π.Ε.Π.Θ.,
Παιδαγωγικό ινστιτούτο, Ο.Ε.Δ.Β., Αθήνα.
Ο ήχος της μουσικής, βιβλίο του δασκάλου. Πρόγραμμα Μελίνα, Εκπαίδευση και πολιτισμός, Υ.Π.Ε.Π.Θ., Αθήνα.
Outdoor Education, Volume 2, 2001, Authentic learning in the context of landscapes, An international collaboration
project, Supported by European Union, Comenius Action 2.1.,
European In –Service Training Courses.
Outdoor Education, No 2, 2001, Authentic learning in the context of landscapes, Kinda Education Center.
Πατσαντζόπουλος Κ., Στάμου Λ., Λυμπεροπούλου Σ., Μουσικοκινητική αγωγή, Υ.Π.Ε.Π.Θ., Παιδαγωγικό ινστιτούτο, Ο.Ε.Δ.Β.,
Αθήνα.
Σπυροπούλου Ζ.Θ.(1998), Μύθοι περί πτηνών, Ελληνικά γράμματα, Αθήνα.
Το μεγάλο βιβλίο των παιχνιδιών.250 παιχνίδια για όλες τις ηλικίες. Άγκυρα. ΑΘΗΝΑ 2003

131. Σημείωση: πολλές ιδέες και πολλά παιχνίδια είναι αποτέλεσμα της συμμετοχής μελών της παιδαγωγικής ομάδας σε σχετικά
βιωματικά σεμινάρια.
Αξίζει να αναφερθούν :
1)το σεμινάριο με θέμα καλλιτεχνικά αποτυπώματα στη φύση που οργανώθηκε από το ΚΠΕ Παρανεστίου, 13-15 Φλεβάρη
2009.
2)Το σεμινάριο ψυχοκινητικής και μουσικοκινητικής αγωγής, ΤΕΦΑΑ Αθηνων, Μάρτης –Απρίλης 2009.
3)το σεμινάριο υπαίθριας εκπαίδευσης που συνδιοργανώθηκε από το ΚΠΕ Φιλίππων –ΣΕΠΕΔ στο δασικό χωριό Παγγαί-
ου,19-22 Μαρτίου 2009.
4)το σεμινάριο υπαίθριας εκπαίδευσης που οργανώθηκε από το ΚΠΕ Παρανεστίου στο παρθένο δάσος Φρακτού Δράμας,
18-21 Ιουνίου 2009.
5)το διετές πρόγραμμα επιμόρφωσης Εκπαίδευση ενηλίκων grundtvig (2008-2010), με θέμα την εκπαίδευση ενηλίκων,
που συντονίζει το ΚΠΕ Φιλλίπων.

132. Καιότανθα‘ρθουνοικαιροί
πουθα‘χεισβήσειτοκερί
στηνκαταιγίδα,
Υπερασπίσουτοπαιδί
γιατίανγλυτώσειτοπαιδί
υπάρχειελπίδα.
ΛευτέρηςΠαπαδόπουλος
(Κάποτεθα‘ρθουνσασουπουν)