1. α ΡΑΨΩΔΙΑ
ΣΤΙΧΟΙ 1-25
Προοίμιο: Είναι η εισαγωγή, ο πρόλογος τους έπους. Κανονικά ένα επικό προοίμιο έχει τρία μέρη:
1) την επίκληση, όπου ο ποιητής καλεί τη Μούσα να τον βοηθήσει να αφηγηθεί τα γεγονότα, 2)
τη διήγηση, όπου δίνει πολύ περιληπτικά την υπόθεση του έπους και 3) την παράκληση, όπου
ζητά από τη Μούσα να αρχίσει το ποίημά του από κάποιο συγκεκριμένο σημείο ή (όπως συμβαίνει
στο προοίμιο της Οδύσσειας), την καλεί να διαλέξει αυτή από πού θα αρχίσει.
Στίχ.9:Γιατί εκείνοι χάθηκαν απ’ τα δικά τους τα μεγάλα σφάλματα: αυτός ο στίχος εξηγεί γιατί
ο Οδυσσέας είναι μόνος και τονίζεται το άδικο της ταλαιπωρίας του Οδυσσέα, που δεν είχε κανένα
κρίμα. Επίσης τονίζεται η ατομική ευθύνη του καθενός για τις ενέργειές του.
Στα Ομηρικά έπη υπάρχει το εξής ηθικό σχήμα:
Ύβρις (αλαζονική συμπεριφορά ανθρώπων προς θεούς)
Νέμεσις (οργή θείου)
Τίσις (εκδίκηση θείου με τιμωρία)
Χαρακτηρισμός Οδυσσέα: πολυμήχανος, πολύξερος, πολυβασανισμένος, με ανθρώπινες
ιδιότητες και επιθυμίες.
Αφηγηματική τεχνική in mediasres: κυριολεκτικά σημαίνει στη μέση των πραγμάτων, στη μέση
της υπόθεσης και έχει την έννοια ότι επιλέγεται ως αρχή το πιο κρίσιμο σημείο μιας ιστορίας και
στην πορεία της αφήγησης διαμορφώνονται συνθήκες κατάλληλες, ώστε να αναφερθούν και όσα
προηγήθηκαν.
Έτσι και στην Οδύσσεια η αφήγηση των γεγονότων δεν ακολουθεί μια χρονολογική σειρά, δεν
αρχίζει δηλαδή η Οδύσσεια να περιγράφει τις περιπέτειες του Οδυσσέα από την αρχή και με τη
σειρά που έγιναν, αλλά αρχίζει από το τέλος περίπου τωνπεριπετειών, δηλαδή από το σημείο που
ο Οδυσσέας βρίσκεται στην Ωγυγία, το νησί της Νεράιδας Καλυψώς.
Προοικονομία: είναι η φροντίδα του συγγραφέα να προετοιμάζει από πρινόσα θα ακολουθήσουν.
Στο προοίμιο έχουμε σε δύο σημεία προοικονομία:
στο στίχο 21 (να δει κι αυτός το σπίτι του, να φτάσει στην Ιθάκη), όπου προοικονομείται ότι ο
Οδυσσέας τελικά θα επιστρέψει στην πατρίδα του όσα και αν περάσει,
και στο στίχο 22 (όπου κι εκεί δεν έλειψαν οι αγώνες, κι ας ήταν πια με τους δικούς του), όπου
προοικονομείται η σύγκρουση του Οδυσσέα με τους μνηστήρες στην Ιθάκη.
Γιατί ο Όμηρος μας αποκαλύπτει από την αρχή ότι τελικά ο Οδυσσέας θα επιστρέψει στην
Ιθάκη; Δε χάνεται έτσι όλη η μαγεία τη υπόθεσης;
Οι μύθοι σχετικά με τονΤρωικό πόλεμο ήταν γνωστοί σε όλους. Όλοι δηλαδή γνώριζανότι τελικά ο
Οδυσσέας έφτασε στην πατρίδα του. Αυτό που ενδιέφερε λοιπόν ήταν ο τρόπος που είχαν
συνδέσει οι ραψωδοί τις ιστορίες και το ύφος της αφήγησης και όχι τόσο η κατάληξη της ιστορίας.
ΣΤΙΧΟΙ 26-108
εκατόμβη: κυριολεκτικά σημαίνει θυσία εκατό βοδιών και γενικά πλούσια πανηγυρική θυσία.
Δείχνει τις σχέσεις υλικών ανταλλαγών ανάμεσα σε θεούς και ανθρώπους.
στίχ.36-39 (Αλίμονο, είναι αλήθεια ν’ απορείς που θέλουν οι θνητοί να ρίχνουν
στους θεούς τα βάρη τους.
έρχεται λένε το κακό από μας-
κι όμως οι ίδιοι, κι από φταίξιμο δικό τους, πάσχουν και βασανίζονται,
και πάνω απ’ το γραφτό τους.)

2. Ο άνθρωπος αποδίδει τις συμφορές του στους θεούς, ενώ στην πραγματικότητα η δική του
περιφρόνηση προς τις εντολές και τους νόμους των θεών είναι αυτή που φέρνει το αναπόφευκτο,
δηλ. την τιμωρία. Ο άνθρωπος δηλαδή είναι ηθικά αυτόνομος, ελεύθερος να πράξει.
Βέβαια, υπάρχει και η μοίρα (≤μόρος≤μέρος, μερίδα). Στον άνθρωπο αναλογεί ένα μέρος από
χαρές και λύπες. Το τι επιλογές όμως θα κάνει είναι δική του ευθύνη.
Μοίρες: Κλωθώ (έγνεθε το νήμα της ζωής), Λάχεσις (τύλιγε το νήμα της ζωής), Άτροπος (το
έκοβε).
Γιατί στη συνέλευση των θεών αναφέρουν τον Αίγισθο; Δεν είχε κανένα ευγενικό κίνητρο για
τις πράξεις και επιπλέον είχε προειδοποιηθεί από τους θεούς. Δεν υπάκουσε στον ηθικό νόμο
ύβρις, νέμεσις, τίσις.
Η αναφορά του Αίγισθου γίνεται για να δείξει την αδικία που γίνεται εις βάρος του Οδυσσέα που
ήταν ενάρετος.
Η ιστορία του Αίγισθου: Όταν ο Πάρης έκλεψε την ωραία Ελένη, ο σύζυγός της ο Μενέλαος,
απευθύνθηκε στον αδερφό του τον Αγαμέμνονα για βοήθεια. Αποφάσισαν να καλέσουν και τους
υπόλοιπους βασιλιάδες της Ελλάδας και να πολεμήσουν την Τροία. Ο πόλεμος κράτησε δέκα
χρόνια, οι Έλληνες νίκησαν και επέστρεψαν στην πατρίδα τους. Η γυναίκα του Αγαμέμνονα, η
Κλυταιμνήστρα, όσο έλειπε ο άντρας της στον πόλεμο, είχε συνάψει σχέσεις με τον ανιψιό του
Αγαμέμνονα, τον Αίγισθο. Ο Αίγισθος, όταν ο Αγαμέμνονας επέστρεψε από τον πόλεμο, τον
δολοφόνησε με τη βοήθεια της Κλυταιμνήστρας αν και οι θεοί τον είχαν προειδοποιήσει να μην
ατιμάσει το κρεβάτι τους Αγαμέμνονα ούτε και να τον σκοτώσει. Εκείνος όμως δεν υπάκουσε και
τιμωρήθηκε από την δική του ανεμυαλιά (ύβρις, νέμεσις, τίσις). Όταν δηλαδή πέρασαν οχτώ
χρόνια από τη δολοφονία και μεγάλωσε αρκετά ο Ορέστης, ο γιος του Αγαμέμνονα, δολοφόνησε
τον Αίγισθο και ξεπλήρωσε την αδικία.
αυτοδικία: το να παίρνεις το νόμο στα χέρια σου και ξεπλένεις μια αδικία χωρίς να απευθύνεσαι
στις αρχές. Σήμερα, η αυτοδικία καταδικάζεται, στην Ομηρική εποχή όμως ήταν συνηθισμένο
φαινόμενο και δικαιολογημένο.
τυπικά επίθετα: είναι επίθετα ή φράσεις που αποδίδονται συνήθως σε θεούς ή ήρωες (π.χ. για το
Δία: Κρονίδης, των δυνατών ο παντοδύναμο, που τα σύννεφα συνάζει).
Χαρακτηρισμοί προσώπων:
Δίας: μεγαλόπρεπος, στοργικός αλλά και αυστηρός, συγκαταβατικός και υπομονετικός.
Αθηνά: έξυπνη, ταχύστροφη στο νου, εφευρετική. Απευθύνεται στο συναισθηματικό κόσμο του
Δία, αναφέρει όμως και τις υλικές προσφορές του Οδυσσέα.
Καλυψώ: εγωιστική και ασυγκίνητη
Το σχέδιο της Αθηνάς:
Το σχέδιο της Αθηνάς περιλαμβάνει τα εξής: 1) Να στείλουν τον αγγελιαφόρο των θεών, τον Ερμή,
στην Καλυψώ για να την πείσει να αφήσει επιτέλους τον Οδυσσέα να γυρίσει στην Ιθάκη. 2) Να
πάει η ίδια στην Ιθάκη να συναντήσει τον Τηλέμαχο, το γιο του Οδυσσέα και να τον πείσει για δύο
πράγματα: α) να συγκαλέσει σε συνέλευση τους Αχαιούς και να απαιτήσει να φύγουν οι μνηστήρες
από το παλάτι του και β) να πάει στη Σπάρτη και στην Πύλο να ζητήσει πληροφορίες για τον
πατέρα του.
Ο ανθρωπομορφισμός των θεών: Οι θεοί στηνΟδύσσεια φαίνεται να έχουν χαρακτηριστικά και
συνήθειες που ταιριάζουν περισσότερο σε ανθρώπους και όχι σε θεούς. Έτσι, βλέπουμε τον
Ποσειδώνα ενώ είναι θεός και υποτίθεται παντογνώστης, δε γνωρίζει ότι ενώ εκείνος λείπει στους
Αιθίοπες οι άλλοι θεοί έχουν αποφασίσει παρά τη θέληση του ίδιου, να βοηθήσουν τον Οδυσσέα
να γυρίσει στην πατρίδα του.

3. Επίσης, βλέπουμε τους θεούς να είναι εξαρτημένοι από υλικές απολαύσεις, όπως ήταν οι θυσίες.
Ακόμα, έχουν ανθρώπινα συναισθήματα. Ο Ποσειδώνας νοιώθει οργή και ανάγκη για εκδίκηση, η
Καλυψώ νοιώθει πάθος για τον Οδυσσέα κτλ.
ΡΑΨΩΔΙΑ α ΣΤΙΧΟΙ 109-173
Βλέπουμε εδώ να εφαρμόζεται πρώτα το δεύτερο μέρος του σχεδίου της Αθηνάς. Γιατί
συμβαίνει αυτό;
α) Η αγωνία του Τηλέμαχου και η εναγώνια αναζήτηση πληροφοριών για τον πατέρα του θα μας
δώσει την ευκαιρία να γνωρίσουμε το χαρακτήρα και την προσωπικότητά του. Αυτό είναι πιο
σημαντικό τώρα αφού η επιστροφή του Οδυσσέα στην Ιθάκη έχει ήδη αποφασιστεί.
β) Το μέρος που αφορά τον Τηλέμαχο έπρεπε προηγηθεί, ώστε η λήξη των δικών του περιπετειών
να συμπίπτει με την άφιξη του Οδυσσέα στην Ιθάκη.
ενανθρώπιση: είναι η μεταμόρφωση των θεών σε ανθρώπους.
Είναι πάγια τακτική των θεών στην Οδύσσεια (όχι στην Ιλιάδα) να μην εμφανίζονται με την
πραγματική τους μορφή αλλά μεταμορφωμένοι σε άνθρωποι και έτσι να αφήνουν περιθώρια για
ελεύθερη δράση και βούληση από τους ανθρώπους.
στίχ.124 (άλλοι να σμίγουν σε κρατήρες με νερό κρασί): Οι άνθρωποι της Ομηρικής εποχής
ανακάτευαντον οίνο με κρύο νερό σε ειδικά μεγάλα αγγεία, τους κρατήρες, για να το πίνουν
δροσερό, αλλά και για να μη μεθούν. Δεν έπιναν κρασί ανέρωτο, «οίνον άκρατον», παρά μόνο
σπάνια.
κρασί (από το ρήμα κεράννυμι που σημαίνει ανακατεύω)
Στοιχεία πολιτισμού: είναι οποιοδήποτε σκεύος, αντικείμενο, ρούχο, οίκημα, όπλο, συνήθεια,
άποψη, έχει σχέση με τηνεποχή του έπους.
Σ’ αυτήν την ενότητα είναι τα εξής: τα ωραία σαντάλια, θεσπέσια και χρυσά(στ.109-110), άλκιμο
κοντάρι, ακονισμένο με χαλκό (στ.112), η εξώθυρα, το κατώφλι της αυλής του (στ.117), παίζοντας
τους πεσσούς (στ.121), κρατήρες(στ.124), να πλένουν τα τραπέζια με σφουγγάρια
τρυπητά (στ.125), παλάτι(στ.130), το μεγάλο δώμα (στ.142), το δόρυ (στ.143), καλοξυσμένη
θήκη(στ.144), σε θρόνο…σκαμνί (στ.146-148), στολισμένο κάθισμα (στ.149),χρυσό
λαγήνι (στ.154), αργυρό λεβέτι (στ.156), γυαλιστερό τραπέζι (στ.156),κούπες
χρυσές (στ.160), πλεχτά πανέρια (στ.165), την πανέμορφη κιθάρα(στ.171).
Επίσης παρατηρούμε τα πολλά είδη υπηρετών του παλατιού. Υπήρχε καταμεριμός εργασίας και
κάθε υπηρέτης έκανε συγκεκριμένη δουλειά.
Γιατί έδιναν τόση μεγάλη σημασία στη φιλοξενία;
α) Γιατί έτσι μάθαιναν πληροφορίες αφού δεν υπήρχαν άλλοι τρόποι(π.χ. εφημερίδες)
β) Γιατί όλοι είχαν κι από κάποιον συγγενή που ταξίδευε και πρόσφεραν στον ξένο ό,τι ήθελαν να
προσφέρουν κι οι άλλοι στο δικό τους άνθρωπο
γ) Γιατί τη φιλοξενία την προστάτευε ο ίδιος ο Δίας (Ξένιος)
Το τυπικό της φιλοξενίας στην ομηρική κοινωνία
Ο ξενιστής υποχρεούται:
 Να υποδεχτεί τον ξένο εγκάρδια (με προσφώνηση και χειραψία) και να τον προσκαλέσει σε
φιλοξενία. Αν ο ξένος έχει δόρυ, άλογα, άρμα, να φροντίσει να τακτοποιηθούν.
 Να του προσφέρει λουτρό (να τον λούσουν, να τον αλείψουν, με λάδι, να τον ντύσουν με καθαρά
ρούχα)

4.  Να τον φιλέψει (να του δώσει κάθισμα σε θέση τιμητική, τραπέζι για να φάει, εκλεκτή μερίδα
φαγητού και πιοτό. Σε εξαιρετικές περιπτώσεις οργανώνει επίσημη γιορτή ή και αγώνες προς τιμήν
του)
 Να τον ρωτήσει ποιος είναι, από πού έρχεται και τι θέλει, μόνο αφού πρώτα τελειώσει το φαγητό
του
 Αφού ακούσει το αίτημά του, να το ικανοποιήσει όσο μπορεί
 Να προσφέρει στον ξένο διαμονή για όσο θέλει αυτός
 Να τον αποχαιρετήσει με δώρα που επισφραγίζουν τη φιλία τους
Αντίθεση: Σ’ αυτούς τους στίχους βλέπουμε δύο σκηνές: από τη μια το ήρεμο, θλιμμένο δείπνο
του Τηλέμαχου με την Αθηνά-Μέντη και από την άλλη το θορυβώδες φαγοπότι των μνηστήρων. Η
βασική διαφορά είναι στη συμπεριφορά. Ο Τηλέμαχος ανκαι είναι ο αφέντης του σπιτιού φιλοξενεί
τον καλεσμένο του ήσυχα και ταπεινά ενώ οι μνηστήρες αν και κατατρώγουν ξένη περιουσία είναι
φωνακλάδες, απαιτητικοί και επιδειξιομανείς.
ΡΑΨΩΔΙΑ α ΣΤΙΧΟΙ 174-244
στίχ.189-194: Βλέπουμε ότι μόνο αφού τελείωσε το τραπέζι, ο Τηλέμαχος κάνει ερωτήσεις στην
Αθηνά-Μέντη: ποιος είναι; από πού; πώς ήρθε στην Ιθάκη; έρχεται πρώτη φορά ή είναι παλιός
γνώριμος;
στίχ.203: γυρεύω ν’ανταλλάξω σίδηρο γυαλιστερό με χαλκό
α) Η Αθηνά-Μέντης παρουσιάζεται σαν έμπορος που ανταλλάσσει μέταλλα. Στην ομηρική εποχή
δεν είχανακόμη εφευρεθεί τα νομίσματα και το εμπόριο γινόταν με ανταλλαγή προϊόντων. Ήταν το
γνωστό ως ανταλλακτικό εμπόριο, ένας βασικός οικονομικός θεσμός της προνομισματικής εποχής.
β) Εδώ αναφέρεται ο σίδηρος. Όμως, η χρήση του σιδήρου θεωρείται εξαιρετικά αμφίβολη την
εποχή του τρωικού πολέμου. Το πιθανότερο είναι ότι ο Όμηρος μεταφέρει ένα στοιχείο πολιτισμού
της δικής του εποχής σε προγενέστερους χρόνους (αναχρονισμός)
Επιβράδυνση: είναι η τεχνική παρεμβολής διηγήσεων σε κρίσιμες στιγμές, έτσι ώστε ο ποιητής να
αποσπά την προσοχή του ακροατή από το κύριο θέμα. Οι επιβραδύνσεις στα έπη είναι πάρα
πολλές. Δίνουν άνεση και εκτόνωση στη φορτισμένη ατμόσφαιρα. Επίσης, ήταν και ευχάριστες
γιατί έδιναν πληροφορίες για σημαντικά πρόσωπα.
στίχ.208-211: η διεξοδική αναφορά στη ζωή του γερο-Λαέρτη αποτελεί επιβράδυνση.
στίχ.224: μάντης: Οι μάντεις ήταν μια ξεχωριστή ομάδα επαγγελματιών που είχαν το χάρισμα να
προμαντεύουν τα μέλλοντα. Γνώριζαν τη θέληση των θεών είτε γιατί τους την αποκάλυπταν άμεσα
οι θεοί είτε γιατί μπορούσαν να ερμηνεύσουν θεϊκά σημάδια. Ένα τέτοιο σημάδι ήταν και το
πέταγμα των πουλιών (οιωνοσκοπία → οιωνός(πουλί)+σκοπώ(παρατηρώ)). Άλλα είδη μαντικής
ήταν η σπλαγχνομαντεία, η πυρομαντεία, κ.ά.
στίχ.228: οι θεοί ήδη έχουναποφασίσει ότι θα επιτρέψουν την επιστροφή του Οδυσσέα. Το αν θα
γίνει όμως πράγματι, εξαρτάται από τον ίδιο τον Οδυσσέα (ανθρωποκεντρικός χαρακτήρας
Οδύσσειας)
στίχ.241-2: Εδώ έχουμε το ιδανικό της ευτυχισμένης ζωής ως τα γηρατειά.
Χαρακτηρισμός προσώπων
Τηλέμαχος: Έχει ευγένεια και συστολή. Δε μιλάει βαριά και προσβλητικά για τους μνηστήρες αλλά
συγκρατημένα. Είναι απαισιόδοξος για την τύχη του πατέρα του.

5. Αθηνά-Μέντης: Φέρει δύο προσωπικότητες: από τη μια είναι ο τολμηρός ηγέτης-έμπορος, από την
άλλη η πανέξυπνη θεά που αφήνει να διαρρέουν οι πληροφορίες με μέτρο. Δημιουργεί κλίμα
εμπιστοσύνης και φιλίας.
ΡΑΨΩΔΙΑ α ΣΤΙΧΟΙ 245-360
Χαρακτηρισμός προσώπων
Τηλέμαχος: Νοιώθει απογοήτευση για την κατάσταση στην οποία βρίσκεται το σπιτικό του, είναι
πεσμένος ψυχολογικά, έχει έλλειψη σιγουριάς για την κοινωνική του υπόσταση.
Αθηνά-Μέντης: Σκοπός της Αθηνάς-Μέντη είναι να ανεβάσει το ηθικό του Τηλέμαχου ώστε να
αναλάβει πρωτοβουλίες. Αυτό το πετυχαίνει με τα εξής βήματα:
α) αναφέρεται στο μεγαλείο του Οδυσσέα για να δώσει αισιοδοξία στον Τηλέμαχο
β) του απαριθμεί τα καθήκοντά του
γ) του κάνει κολακευτικά σχόλια (ψηλός, λεβέντης).
Συνδυάζει την εξυπνάδα, την ευστροφία και την πονηριά της Παλλάδας, με την αγάπη και την
καλοσύνη του Οδυσσέα. Φροντίζει για το καλό του Τηλέμαχου. Δενπαίρνει το δώρο της φιλοξενίας
για να μην του το στερήσει. Φεύγει ικανοποιημένος ότι πέτυχε το σκοπό της-του.
στίχ.263-266: Εδώ προβάλλει το ηρωικό ιδανικό του τιμημένου θανάτου του ήρωα, που αφήνει
δόξα και στο γιο του. Καλός θάνατος θεωρείται είτε πάνω στη μάχη είτε στα χέρια της οικογένειάς
του.
στίχ.301: Σύμφωνα με τη συμβουλή της Αθηνάς-Μέντη, ο Τηλέμαχος έπρεπε να καλέσει
συνέλευση και να έχει τη σύμφωνη γνώμη των Αχαιών για να διώξει τους μνηστήρες από το σπίτι
του. Αυτό αντανακλά την πολιτική κατάσταση την εποχή του Ομήρου (κι όχι του Τρωικού
πολέμου). Δενυπήρχε απόλυτη βασιλεία. Είναι μια εποχή όπου γίνεται μετάβαση από τη βασιλεία
στην αριστοκρατία. Υπάρχουν συμβούλια που περιορίζουν την εξουσία του βασιλιά. Το ότι αυτό
συνέβαινε την εποχή του ομήρου και όχι του Τρωικού πολέμου σημαίνει ότι εδώ
έχουμε αναχρονισμό.
στίχ.310: τα πλοία της εποχής κινούνταν τόσο με πανιά όσο και με κωπηλάτες. Τα επιβατικά
πλοία είχαν 20 κωπηλάτες, ενώ τα πολεμικά 50.
στίχ.324: κτερίσματα: ήταν νεκρικές τιμές και αγαπημένα αντικείμενα του νεκρού, που
τοποθετούνταν στον τάφο του. Συνήθως ήταν ανάλογα με το φύλο, την ηλικία και την ιδιότητα του
νεκρού (όπλα, κοσμήματα, παιχνίδια, αγαπημένα αντικείμενα).
στίχ.328: Η Αθηνά-Μέντης συμβουλεύει τον Τηλέμαχο να σκοτώσει τους μνηστήρες του, δηλαδή
να επιχειρήσει να βρει μόνος του το δίκιο του. Αυτή η απόδοση δικαιοσύνης λέγεται αυτοδικία. Την
ξαναείδαμε όταν ο Ορέστης σκότωσε μόνος το δολοφόνο του πατέρα του, τον Αίγισθο. Ίσχυε σε
εποχές που δεν υπήρχε γραπτό δίκαιο (νόμοι), γι’ αυτό ήταν αποδεκτό από την κοινωνία και από
τους θεούς. Σήμερα, δεν αποδεχόμαστε την αυτοδικία γιατί υπάρχουν γραπτοί νόμοι για την
απόδοση της δικαιοσύνης, όμως αυτή επιβιώνει σε μερικές περιοχές (π.χ. μανιάτικες βεντέτες,
κρητικές, κ.ά.)
στίχ.355: Πάνω από την εστία, στη στέγη, υπήρχε άνοιγμα, για να φεύγει ο καπνός. Από εκεί
έφυγε η θεά όχι μεταμορφωμένη σε πουλί, αλλά χάθηκε ξαφνικά με την ταχύτητα ενός πουλιού.
Όταν αποκαλύπτεται η θεϊκή ταυτότητα μιλάμε για επιφάνεια του θεού.
Δεν πειράζει που στο τέλος η Αθηνά αποκάλυψε τηνταυτότητά της γιατί ήδη είχε πετύχει το σκοπό
της, δηλαδή να εμψυχώσει τον Τηλέμαχο.

6. ΡΑΨΩΔΙΑ α ΣΤΙΧΟΙ 361-497
Τρεις είναι οι στόχοι αυτής της ενότητας: α) Το ωρίμασμα του Τηλέμαχου σαν αποτέλεσμα της
επέμβασης της Αθηνάς, β) η παρουσία της Πηνελόπης, γ) η μεταβίβαση της εξουσίας από την
Πηνελόπη στον Τηλέμαχο
Χαρακτηρισμός προσώπων στους στ. 361-406:
Πηνελόπη: Είναι φρόνιμη (σκεπάζει τα μάγουλά της). Είναι μεγαλόπρεπη και αποφασιστική.
Παρουσιάζεται αυστηρή με τοντραγουδιστή. Είναι ερωτευμένη και δε διστάζει να δηλώσει δημόσια
τον πόθο για τον άντρα της και τη θλίψη της για την απουσία του. Είναι συναισθηματική και
αξιοπρεπής.
Τηλέμαχος: Παρακολουθούμε το πρώτο ξέσπασμα του Τηλέμαχου. Ο έφηβος γίνεται πια άντρας.
Βέβαια δεν μπορεί να ελέγξει ακόμα την αυτοπεποίθησή του και καταφεύγει σε ξεσπάσματα
εφήβου. Θέλει να δώσει σε όλους να καταλάβουν ποιο είναι το αφεντικό. Θα μπορούσαμε να τον
πούμε αγενή προς τη μητέρα του. Δε θα το κάνουμε όμως αν λάβουμε υπόψη τα ήθη της εποχής.
Παρουσίαση της Πηνελόπης: Εμφανίζεται σαν μια πραγματική αρχόντισσα. Κατεβαίνει με
αξιοπρέπεια τη σκάλα, ενώ την ακολουθούν δυο σκλάβες. Καλύπτει το πρόσωπό της με τη
μαντίλα της, το κρήδεμνον.
Αντίθεση: ο θρήνος της Πηνελόπης με το θορυβώδες γλεντοκόπι των μνηστήρων
στίχ. 387: Ο Τηλέμαχος αποδίδει στους θεούς τα βάσανα των ανθρώπων. Ο Δίας όμως άλλα είπε
στους στίχ.36-39.
στίχ. 398: Σε μια εποχή όπου επικρατούσε η οικιακή οικονομία, αυτονόητο είναι ότι η αυτάρκεια
του ανακτόρου εξασφαλιζότανμε την οικοτεχνία. Στο παλάτι και γενικά στο σπίτι παράγονταν όλα
τα απαραίτητα. Σ’ αυτό βοηθούσε η ύπαρξη των δούλων. Μέσα στην ασφάλεια του οίκου οι
γυναίκες μπορούσαν άνετα να προσφέρουν παραγωγικό έργο. Δεν πρέπει να μας εκπλήσσει το
γεγονός ότι έπρεπε να εργάζεται και η βασίλισσα, γιατί κάθε εργατικό χέρι ήταν απαραίτητο ώστε
να αυξάνεται ο πλούτος και η δύναμη του οίκου. Η τακτική αυτή συνεχίστηκε και στο Βυζάντιο, το
Μεσαίωνα, την Αναγέννηση, όπου πολλές φορές τα παλάτια ήταν κυριολεκτικά εργοστάσια
υφαντικής.
στίχ. 411 και εξής: Βλέπουμε την απαρχή της σύγκρουσης ανάμεσα στον Τηλέμαχο και τους
μνηστήρες. Την προκαλεί ο Τηλέμαχος που από έφηβος έχει γίνει πια άντρας. Τους βρίζει αλλά
δεν παρατραβάει τις απειλές. Τις μεταθέτει στη θέληση των θεών για να μην τους εξάψει
περισσότερο. Τους ανακοινώνει τα σχετικά με την επίσκεψη της θεάς για να τους φοβίσει. Το
ωρίμασμα φαίνεται από τις πράξεις του και από τις αντιδράσεις των άλλων (στίχ. 401, 425-6).
στίχ. 425: προοικονομία: προοικονομείται η μνηστηροφονία μέσα στο παλάτι.
στίχ. 437-441: Βλέπουμε:
α) την τιμή που αποδιδόταν στο βασιλιά. Η τιμή αυτή αναφέρεται περισσότερο στην αρχοντιά και
τη λαμπρότητα του σπιτιού, παρά στη στρατιωτική δύναμη και τον πλούτο.
β)τη χαλαρότητα του θεσμού της κληρονομικής βασιλείας. Το ποιος θα γίνει βασιλιάς δεν είναι
μόνο θέμα κληρονομικότητας αλλά εξαρτάται από την κρίση των θεών, ανάλογα με τις ικανότητες
και τη δύναμη του καθενός.
στίχ. 440: ειρωνεία, αφού ο Τηλέμαχος ξέρει ότι τα πράγματα αρχίζουν να βαδίζουν ευνοϊκά γι’
αυτόν.

7. στίχ. 449: ειρωνεία, αφού ο ίδιος ο Ευρύμαχος απειλεί τον Τηλέμαχο.
Χαρακτηρισμός προσώπων στους στίχ. 407-497:
Τηλέμαχος: Το ωρίμασμά του φαίνεται κυρίως τη στιγμή που δείχνει στους μνηστήρες ότι τους
αψηφά και ότι θα κάνει ό,τι περνά από το χέρι του, για να τους διώξει. Είναι πολύ συνετός. Κάνει
υπαινιγμούς στους μνηστήρες αλλά δεν τους λέει αρκετά για να μην καταλάβουν τι συμβαίνει.
Υποχωρεί όταν χρειάζεται για να καθησυχάσει τους μνηστήρες. Στο τέλος, τον βλέπουμε
χαρούμενο να κάνει σχέδια για το μέλλον του με νεανικό ενθουσιασμό.
Αντίνοος: Είναι πολύ σκληρός. Καταριέται τον Τηλέμαχο να μη γίνει ποτέ βασιλιάς και προκαλεί
την ειρωνική απάντηση του Τηλεμάχου.
Ευρύμαχος: Είναι πιο μαλακός και συμβιβαστικός, αν και ειρωνικός.
στίχ. 477-481: επιβράδυνση
Στο τέλος της ραψωδίας, επικρατεί η ύφεση. Όλοι αποσύρονται για ύπνο.
Υπάρχει μια μεγάλη αντίθεση: από τη μια η σκληρότητα και η απειλή των μνηστήρων και από την
άλλη η τρυφερότητα, η καλοσύνη και η αγάπη της Ευρύκλειας.
Χρόνος: Τα γεγονότα της α ραψωδίας διαδραματίζονται μόνο κατά την 1η
μέρα της Οδύσσειας

8. ΡΑΨΩΔΙΑ ε
Ενότητα 7 : στιχ. 1-165
Δεύτεροσυμβούλιο των θεών: Βλέπουμε το ενδιαφέρον των θεών για τα ανθρώπινα.
Πρόκειταιγια επανάληψητουπεριεχομένουτουα΄συνεδρίουτων θεών με δύο διαφορές:
α) ενώ στοα΄ συνέδριοηΑθηνά προσπάθησενα κινήσειτησυμπάθεια των θεών
αναφέρονταςτα πάθητουΟδυσσέα καιτις προσφορέςτουστουςθεούς,εδώ τονίζει
ιδιαίτερα δυοδιαφορετικά σημεία, τηδικαιοσύνητουσαν βασιλιά καιτουςκινδύνουςπου
απειλούντογιο του,
β) ο Δίας αναφέρειόλητην παραπέρα εξέλιξητηςπεριπλάνησηςτουΟδυσσέα,πράγμα
που δεν είχε συμβεί στο α΄συνέδριο.
Αφηγηματικοί τρόποι: Η ενότητα αρχίζειμε 7 αφηγηματικούςστίχουςκαιακολουθεί
διάλογος.
Στάση Δία: Εξισορροπείτιςδυοαντίθετεςδυνάμειςικανοποιώνταςαπότημια μεριά την
Αθηνά μετον προγραμματισμότηςεπιστροφήςτουΟδυσσέα καιαπότην άλλητον
Ποσειδώνα,αφούπρολέγει«πάθια»για τον Οδυσσέα στογυρισμότου.
στίχ. 32: προοικονομία:προοικονομείταιότιοΤηλέμαχος θα γλιτώσειαπό την ενέδρα των
μνηστήρων.
στίχ. 39, 49: προοικονομία:προοικονομείταιότιοΟδυσσέαςπρώτα θα πάει στηΣχερία και
μετά θα γυρίσειστηνπατρίδα του.
στίχ. 47: η μοίρα είναιμια δύναμηπου ενεργείπάνωκαιαπότους ίδιους τουςθεούς.
Χαρακτηρισμόςπροσώπων:
Αθηνά: Δείχνει αγάπηκαιφροντίδα για τον Οδυσσέα καιτην οικογένειά του.Έχειαίσθημα
δικαίουπου το τονίζειστοσυμβούλιο.
Δίας: Παρουσιάζεταιτελείωςαμερόληπτος.Έχειαίσθημα δικαίουκαιδεν επηρεάζεται
καθόλουαπόσυμπάθειεςή μίση. Είναικαλόγνωμοςκαιμεσυγκατάβασηπροςόλουςόσους
δενέχουν αδικήσει.

9. ΣΤΙΧΟΙ 49-165
Αφηγηματικοί τρόποι: Στηναρχή,όταν ο Ερμήςετοιμάζεταικαιφτάνειστην Ωγυγία
έχουμε αφήγηση.Μετά,έχουμε την περιγραφήτουνησιούτης Καλυψώςκαιμετά διάλογο.
στίχ. 93: Εξασφαλίζεταιηοικονομία τουέπους,γιατίο Οδυσσέαςλείπειόταν αναγγέλλεται
η απόφασητωνθεών,μια καιη απόφασηείναιγια την Καλυψώκαιόχι γι’αυτόν.
Ο Ερμής μακρηγορεί:αφούτονίζειτο έργοτου,που το ανέλαβεμεδυσφορία,αναφέρεται
σ’ όλεςτις περιπέτειεςτου Οδυσσέα για δυολόγους:
α) να φέρειτην απόφασητωνθεών σαν φυσιολογικόαναμενόμενοαποτέλεσμα,
β) να προετοιμάσειτηνΚαλυψώ,τηςοποίαςτοξέσπασμα περίμενε.
Έτσι η εντολήτου Δία δίνεταισ’ένα μόνοστίχο (στίχ.126) καιακολουθούν τρειςστίχοι
όπου λέειότι αυτά είναικαθορισμένααπότημοίρα που είναιπάνωαπό τους θεούς.Δεν
παραλείπεινα προειδοποιήσειότιμια πιθανήανυπακοήτηςθα προκαλούσετην τιμωρία
της απότο Δία.
Ανθρωπομορφισμόςτων θεών: Η αντίληψητων αρχαίων ότιοι θεοίέχουν ανθρώπινες
ιδιότητες,συμπεριφορά,συναισθήματακαισυνήθειεςανθρώπων
λέγεταιανθρωπομορφισμός. Επιπλέον οιαρχαίοιφαντάζονταν καιπαρίσταναν τουςθεούς
τους με ανθρώπινημορφή.
Στοιχεία ανθρωπομορφισμούτωνθεών:
1) Oι θεοί,όπως και οι άνθρωποι,έχουν τυποποιημένηενδυμασία ανάλογα μετις
ιδιότητεςκαιτην αποστολήτους.
2) Οι θεοίεντυπωσιάζονταιμεπράγματαόπωςκαιοι άνθρωποι(π.χ.η εντύπωση
που προκάλεσεηΩγυγία στονΕρμή)
3) Έχουν τον τρόποζωής και τις συνήθειεςτων αρχόντων τηςεποχής.
4) Η Καλυψώυφαίνειόπωςέκανεη Πηνελόπηκαικάθεάλληαρχόντισσα.
5) Το τυπικότης φιλοξενίαςανάμεσα στουςθεούςείναιόμοιομε των ανθρώπων (το
μόνοπου διαφέρειείναιητροφή).
6) Οι θεοίέχουν όμοια συναισθήματα μετουςανθρώπους:αγανάκτηση,οργή,ζήλια,
αγάπη.

10. 7) Οι θεοίδενείναιαπαραίτητα παντογνώστες(π.χ.ηΚαλυψώδεγνώριζετην
απόφασητωνθεών,ο Ποσειδώναςδεγνωρίζειότι ενώ εκείνοςαπουσίαζεστην
Αιθιοπία οι άλλοιθεοί αποφάσισαντην επιστροφήτουΟδυσσέα).
στίχ. 160-161: προοικονομία:προοικονομείταιηκατασκευήτηςσχεδίαςαπότον Οδυσσέα
με τη βοήθεια τηςΚαλυψώς.
Χαρακτηρισμόςπροσώπων:
Ερμής: ΕίναιαφοσιωμένοςστοΔία καιυπάκουος.Δείχνεισυμπάθεια προςτην Καλυψώγι’
αυτότης παρουσιάζεισιγά σιγά τηνείδηση.Τη συμβουλεύεινα υπακούσειστην εντολήτου
Δία. Δείχνει ευγένεια καιλεπτότητα.
Καλυψώ: Ο χαρακτήραςτηςείναιαντίθετοςαπότουΕρμή.Δεν μπορείνα συγκρατήσειτην
πίκρα καιτην αγανάκτησήτηςγια την απόφασητων θεών.Συμφωνείστο τέλοςνα
υπακούσειαλλά μόνοαπόανάγκη.Θα δούμεότιθα παρουσιάσειστον Οδυσσέα σαν δική
της τηναπόφασητωνθεών.
Ενότητα 8 : στιχ. 165-310
ΣΤΙΧΟΙ 165-211
In mediasres: Ο Όμηροςαρχίζει απόκάποιοπροχωρημένοσημείοτης ιστορίας(δηλ.από
τηναναχώρησητουΟδυσσέα απότο νησίτης Καλυψώς),καιμετά μαςαφηγείταιτο
παρελθόν(δηλ.τιςπεριπέτειεςτουΟδυσσέα),πριν καταλήξειστα σύγχρονα πάλιγεγονότα,
δηλ.τη μνηστηροφονία.Αυτήητεχνικήέχειτο πλεονέκτημα ότιδίνειμεγαλύτερηζωντάνια
στηναφήγηση.
Στο στίχο 167: ο Οδυσσέαςεμφανίζεταιγια πρώτηφορά άμεσα στην Οδύσσειακαιόχι
μέσα από αφηγήσειςήαναφορέςάλλων.Αφούστα προηγούμεναμαςπαρουσίασεκάθε
δυνατήόψητουΟδυσσέα,μέσα απότις μαρτυρίεςτων άλλων,μαςτον παρουσιάζειτελικά
αυτοπροσώπωςκαιμάλιστα μεέναντρόποπου έρχεταισεαντίθεσημε την ηρωικήμορφή
του.Ο ποιητής προτιμά να μας πρωτοπαρουσιάσειέναν Οδυσσέα ολότελαανθρώπινο, ένα
ψυχικόράκος.Το μεγαλείοτουθα το δώσει σταδιακά στιςεπόμενεςραψωδίες.Αν στην

11. Ιλιάδα οηρωισμός είναιτοκύριο χαρακτηριστικότων προσώπων,στην Οδύσσεια δεν
αρκεί.Χρειάζεταικαιοσυναισθηματικόςπλούτος.
Ο ποιητής παρουσιάζειτηθλίψητουΟδυσσέα μέσα απότην αφήγησηκαιτα λόγια της
Καλυψώς.ΌτανοΟδυσσέαςμιλήσει,δεθρηνεί,αντίθετα προβάλλειτοπολυμήχανοκαι
εύστροφομυαλότου.
στίχ.190: Ενώ γίνεταιστονΟδυσσέα ηανακοίνωσητηςεπιστροφήςτου,κάθεάλλοπαρά
χαίρεται. Έτσι,ο ποιητήςεξασφαλίζειδύοπράγματα:α) τησυνέχισητηςαγωνίαςγια την
εξέλιξητουμύθου, β) τη διατήρησητουαπαραίτητουψυχολογικούκλίματοςγια την
αφήγησητωνπροηγούμενωνπαθών τουΟδυσσέα.
Οδυσσέας:Ο Οδυσσέαςπαρουσιάζεταιμεδύομορφές:α) από τη μια μεριά φαίνεται
αδύναμος,αβοήθητος,έναψυχικόράκος,καιβ) απότην άλλητον βλέπουμενα μην
παρασύρεται.Σκέφτεταιτα λόγια τηςΚαλυψώς.Ζητάειόρκογια να την πιστέψει.Δεν
πανηγυρίζει,φυλάγεται.Οστίχος170 δείχνειότι κάποτετουάρεσεη Καλυψώ.Επομένως,
παρουσιάζεταιανθρώπινος,χωρίςψεύτικεςεξιδανικεύσεις.
Καλυψώ: Παρουσιάζεταιαρκετά αντιφατικήμεσυμπεριφορά ερωτευμένηςγυναίκας.Ενώ
προηγουμένωςξέσπασεκαιφώναζε,τώρα δείχνεισυμπάθεια,κατανόησηκαι
συγκατάβασηστονΟδυσσέα.Κάνει δύοπράγματα καινούρια:α) Δείχνεικατανόησηγια την
κατάστασητουΟδυσσέα πουδεντοέκανεπριν,καιβ) παρουσιάζειτην απόφασησαν δική
της. Αφούαπέτυχενα τονκερδίσει, θέλεινα τον κάνεινα έχει τουλάχιστον μια καλή
ανάμνησηγι’αυτήν.
ΑνθρώπιναχαρακτηριστικάΚαλυψώς:
α) Δείχνει συμπάθεια καικατανόησηστον Οδυσσέα,έχειδηλαδήανθρώπινα
συναισθήματα.
β) Παρουσιάζειτηναπόφασητων θεών να φύγειο Οδυσσέαςσαν δικήτης για να
αποσπάσειτηνευγνωμοσύνητουΟδυσσέα.Αυτόγίνεταιεπίσηςγια να μη φανείο
Οδυσσέαςετεροκίνητος.Θα αγωνιστείπροσωπικά για την επιστροφήτου,πουθα είναι
τελικά δικότου κατόρθωμα άσχετα απότημοίρα (ανθρωποκεντρικόςχαρακτήρας
Οδύσσειας)
γ) Οι θεοί μπορείνα λένεψέματα ήνα εξαπατούν,γι’αυτόοΟδυσσέαςζητάειαπότην
Καλυψώόρκο.

12. ΣΤΙΧΟΙ 212-251
Καλυψώ: Βλέπουμε εδώ τηντελευταία προσπάθειατηΚαλυψώςνα πείσειτον Οδυσσέα να
μείνειμαζί της:
α) Του λέειότι ανφύγειθα περάσειπολλά παθήματα,
β) τουπροσφέρειτονεαυτότηςκαιτην αθανασία (!), γ) όταν βλέπειότιδεν καταφέρνει
αυτόπου θέλει,χάνειτην αυτοπεποίθησήτηςκαθώςνοιώθεινα απειλείταιαπόμια θνητή
καιπαρουσιάζειτοτελευταίοεπιχείρημά της,ότιδηλαδήοι θνητέςδεν πρέπεινα
συγκρίνονταιμετις θεές.
Οδυσσέας:Απαντάειστα επιχειρήματα τηςθεάςμε αντίστροφοτρόπο. α)Έξυπνα
προλαβαίνεικάθεκακήαντίδρασητηςθεάς.Τονώνειτοηθικότης Καλυψώςκαιτη
διαβεβαιώνειγια τηνυπεροχήτης.Δείχνει σωφροσύνη.Ικανοποιείτηματαιοδοξία τηςθεάς
λέγονταςότιείναιπροσωπικότουθέμα η επιθυμία να επιστρέψει στην πατρίδα του.β)
Αγνοείτηνπροσφορά τηςαθανασίαςκάνονταςότιδεν την άκουσε, γ) Όσογια το θέμα των
ταλαιπωριών,οΟδυσσέαςυποστηρίζειότιθα τις αντιμετωπίσειόπως καιόλες τις
προηγούμενες.Δείχνειμεγάληκαρτερικότητα.
στίχ. 212-251: Είναι μια από τις ωραιότερεςαναμετρήσειςανάμεσα σεθεό
καιάνθρωπο. Αυτόπου ξεχωρίζειείναιότι ο θεός έχει κατεβείστοεπίπεδοτουανθρώπου,
έχει πάθη,ζήλια,ανασφάλειες,ανθρώπινεςαδυναμίες,ενώοθνητόςέχει θεϊκή
αποφασιστικότητα καισταθερότητα.
Ο Οδυσσέαςεπιλέγονταςνα φύγειχάνει:
α) το υπέροχονησί
β) όλα όσα του προσφέρειηΚαλυψώ:δηλ.να μοιράζεταισαν ίσοςμε ίσοτο τραπέζικαι
το κρεβάτιτηςθεάς(μόνοη τροφήδιαφέρει).Τουπροσφέρειεπίσης καιτην αθανασία.
ΣΤΙΧΟΙ 251-310

13. Βλέπουμεστην ε ραψωδία να συμπυκνώνονταιμέσα σεμερικούςστίχουςτα γεγονότα 22
ημερών(4 για τηνκατασκευήτηςσχεδίαςκαι18 για το ταξίδι).Αυτόόπωςείπαμε
λέγεταισυστολήτουχρόνου.
Η κατασκευήτης σχεδίας:
Στουςστίχους που περιγράφεταιηκατασκευήτηςσχεδίαςβλέπουμε την απήχησητου
ναυτικούβίουτων Ελλήνωνπάνω στοέπος.
Η κατασκευήτηςσχεδίαςδείχνειεπίσης την κυριαρχία τουανθρώπουπάνωστο
περιβάλλον.
Ο Οδυσσέαςήτανφυλακισμένοςστονησίτης Καλυψώςόχι βέβαια απόανικανότητα να
διαφύγει,αλλά γιατίηθεά τονκρατούσεμετηβία. Μόλις του επέτρεψενα φύγει,ο
Οδυσσέαςετοίμασετηναναχώρησήτου.Άρα τοπρόβλημα τηςεξεύρεσηςσκάφους το
λύνειμόνος του.Υπάρχει βέβαια καιτοπρόβλημα τηςαπόστασης (18ημερών ταξίδι).Κι
αυτότο ξεπερνά μετηναποφασιστικότητά του.Ηστάσητουαυτήαντανακλά την επιθυμία
του ανθρώπουτηςεποχής εκείνηςγια εξερεύνησηκαιανακαλύψεις.ΟΌμηρος
θριαμβολογείγια τα ναυτικά επιτεύγματατηςεποχήςτου.
Εργαλεία πουχρησιμοποιεί: διπλός πέλεκυς(στίχ.258), σκεπάρνι(στίχ.261), ξέστρο(στίχ.
271), τρύπανα (στίχ.272),ξύλινα καρφιά καιαρμοί(274).
Μέρη σχεδίας:πάτωμα (στίχ.276), ίκρια(=σκαριά)(στίχ.278),κουβέρτα (=κατάστρωμα)
(στίχ.279), κατάρτι,αντένα (στίχ.280),τιμόνι(στίχ.181), σαβούρα (στίχ.283),πανιά (στίχ.
284), ξάρτια (=σκοινιά) (στίχ.286),φαλάγγια(=μακρόστενα δοκάριαρυμούλκησης)
(στίχ.287).
Εφόδια: κρασί,νερό,τρόφιμα (στίχ.293-295)
στίχ. 300-303: Οι αναπτυγμένεςγνώσειςπάνωστοχάρτητουουρανούήταν απαραίτητη
προϋπόθεσηκαιφυσικόαποτέλεσμα τηςανάπτυξηςτηςναυτιλίας.Απότηδιαδρομήπου
έκανεοΟδυσσέαςυπολογίζουμεότιτο νησίτης Καλυψώςπρέπεινα βρισκόταν στο
Γιβραλτάρ καιέτρεχεμε6 χιλιόμ/ώρα.
Οδυσσέας:Έχει επιμονήκαι αποφασιστικότητα.Εργάζεταιμεμέθοδοκαιτεχνική.Με
αυτοπεποίθησηκαιεπιμονήξανοίγεταιστοπέλαγοςπροσπαθώνταςνα κυριαρχήσειστη
νύστα του.
Καλυψώ: Είναιβουβόπρόσωπο. Δείχνειστοιχεία αγάπηςστον Οδυσσέα.Τον καθοδηγείκαι
τονεφοδιάζειμε πράγματα.Υποτάσσεταιστοθέλημα των θεών καιδείχνειτη συμπάθειά
της για τονΟδυσσέα.

14. Παρακολουθούμεότιδενυπάρχεισκηνήαποχωρισμού ανάμεσαστοζευγάρι.Ο
αποχωρισμόςέγινετηντελευταία νύχτα πριν την έναρξηκατασκευήςτηςσχεδίας.
Η παρομοίωσηείναισχήμα λόγουκατά τοοποίο για να κατανοήσουμετην ιδιότητα ενός
προσώπου,ενόςπράγματος,μιαςιδέας,τοσυσχετίζουμεμε κάτιάλλοπολύ γνωστό,που
έχει τηνίδια ιδιότητα σεμεγάλοβαθμό.Η σύγκρισηγίνεταιμεπαρομοιαστικέςλέξεις:σαν,
καθώς,όπως, κτλ.
Όταν αναλύουμεμια παρομοίωση:
1) Προσδιορίζουμε:
α) το αναφορικόμέροςτηπαρομοίωσης(την εικόνα) πουεισάγεταιμελέξειςόπως:
σαν,όπως, πώς, καθώς,κτλ
Στοαναφορικόμέροςυπάρχουν θέματααπότην καθημερινήζωήτων ανθρώπων,τις
αγροτικέςδουλειές,τοκυνήγι,τοψάρεμα ήτημυθολογία,θέματα πολύγνωστά και
οικεία στουςανθρώπουςώστε να καταλάβουν τονόημα τηςπαρομοίωσης.
β) τοδεικτικόμέροςτης παρομοίωσης(την αφήγηση) πουεισάγεταιμελέξειςόπως:
έτσι,παρόμοια,κτλ.
γ) τον κοινόόροανάμεσα στηνεικόνα καιτην αφήγηση.Κυρίωςόμως
2) Επισημαίνουμετις σχέσεις μεταξύ αναφορικούκαιδεικτικούμέρους. π.χ.Σ’ αυτήν την
ενότητα έχουμεπαρομοίωσηστουςστίχους 275-279)
Το αναφορικό μέρος είναι: όσο φαρδύ…για φόρτωμα.
Το δεικτικό μέρος είναι: τόσο φαρδιά…την κουβέρτα.
Ο κοινός όρος είναι: φαρδύ-φαρδιά.
Όσοφαρδύτορνεύει μάστορηςπου κατέχει την τέχνη του
άριστα
τον πάτο τουκαραβιού για φόρτωμα,
τόσοφαρδιά κι ο Οδυσσέαςτην έφτιαξετην πλάβα,
στεριώνοντας τα ίκρια με πολλά στραβόξυλα,
ώσπου απλώνοντας μακριές σανίδες τέλειωσε τηνκουβέρτα.

15. Εδώ για να καταλάβουμεπόσοφαρδιά κατασκεύασεοΟδυσσέαςτην κουβέρτα τηςσχεδίας
τηνπαρομοιάζειμετο φαρδύπάτωμα των φορτηγών πλοίων.
Άλλεςτέτοιεςπαρομοιώσειςβρίσκονταιστηραψωδίαεστίχοι362-366 και435-441.
Την Οδύσσεια τηχαρακτηρίζειοανθρωποκεντρισμός,δηλ.ηαντίληψηότιτοκέντροκαιο
σκοπόςτου κόσμουείναιο άνθρωπος,ότιόλα πρέπεινα οδηγούν στοκαλότου ανθρώπου.
Ανθρωποκεντρικόςείναιοπολιτισμόςπου προβάλλειωςαξία τον άνθρωπο,τιςικανότητές
του.Στην ε ραψωδία οανθρωποκεντρικόςχαρακτήραςφαίνεται:
α) από τις συνθήκεςκάτωαπότις οποίες παίρνειτην απόφασήτουο Οδυσσέας(αφήνει
την αθανασία για μια θνητήγυναίκα)
β) απότην κατασκευήτηςσχεδίας(τιςικανότητέςτου)
γ)απότοντρόπομε τον οποίοαντιμετωπίζειο Οδυσσέαςτην τρικυμία
δ) από τη θεϊκήκινητοποίησηχάρηενός(καλούβέβαια) ανθρώπου.
Ενότητα 9 : στιχ. 311-420
Σ’ αυτήτην ενότητα τα κυριότεραθέματαπουθα δούμεείναι:α) Η κλιμάκωσητων
επιθέσεωντου Ποσειδώνα καιτων αντιδράσεων τουΟδυσσέα,β) Ηχρήσητου
μονόλογου,γ) ηχρήση της παρομοίωσης.
Επιθέσεις Ποσειδώνακαι αντιδράσειςΟδυσσέα:
α΄ επίθεσηΠοσειδώνα:στίχ. 321-326
α΄ αντίδρασηΟδυσσέα:στίχ. 327-345.
Βλέπουμε τον Οδυσσέα:
1. να συνειδητοποιείτηδύσκοληθέσητου καινα θυμάταιμετρόμοτην πρόβλεψητης
Καλυψώς(στίχ.227-8),
2. να υποθέτειότι ο Δίας προκάλεσετηθαλασσοταραχήκαινα μηβλέπει σωτηρία,

16. 3. να καλοτυχίζειτουςσυμπολεμιστέςτου που έπεσαν στην Τροία.Τον τρομάζειο
άδοξοςθάνατος.
β΄ επίθεσηΠοσειδώνα: στίχ. 346-354 και361-366
β΄ αντίδρασηΟδυσσέα: στίχ.355-360
γ΄ επίθεσηΠοσειδώνα: στίχ.402-406
γ΄ αντίδρασηΟδυσσέα:στίχ. 407-412
Κλιμάκωση:
Είναιαισθητήη κλιμάκωσητων επιθέσεων του Ποσειδώνα και των αντιδράσεων του
Οδυσσέα.Ηκλιμάκωσηέχει συνεχώς αυξανόμενηένταση-ανιούσα κλίμακα.
Η κλιμάκωσηφαίνεταιπαρακάτω:
α.φυσούνόλοι οι άνεμοι
καισηκώνουντεράστιο
κύμα.
Επιθέσεις Ποσειδώνα:
β. κύμα σαρωτικό
ταρακούνησετησχεδία,
συνέτριψετοκατάρτι-ο
Οδυσσέαςβρέθηκε
μακριά.
γ. κύμα μεγάλο,άγριο,
φοβερόκαικατακόρυφο
διαλύειτη σχεδία.
γ. κολυμπάειμεδύναμη.
ΑντιδράσειςΟδυσσέα:
β. αρπάζεταιαπότη
σχεδία καιπροσπαθείνα
σωθεί.
α.λύγισεη ψυχήτου-
φοβάταιτονάδοξο θάνατο

17. Παρέμβαση Ινώς(στίχ. 373-386):
Πριν τηντρίτηεπίθεσητου Ποσειδώνα έχουμετην παρέμβασητηςΙνώς.Οι πληροφορίες
καιοι συμβουλές που δίνειη Ινώ στον Οδυσσέα είναι:
α) τουαποκαλύπτειότιο αίτιοςτης συμφοράςτουείναιο Ποσειδώναςαλλά ότιτελικά
θα σωθεί,
β) του λέεινα ξεντυθεί,να αφήσειτησχεδία καινα κολυμπήσει,
γ) τουδίνει τοάφθαρτομαντίλιτης.
Χρήση μονόλογου: Ο μονόλογοςείναιαφηγηματικήτεχνική(όπωςείναικαιοδιάλογος,
η τριτοπρόσωπηαφήγηση,ηπεριγραφή)καιχρησιμοποιείταισυνήθωςόταν οιήρωες
προβλήματα καιείναιμόνοιτους.Ο μονόλογοςκάνειτην αφήγησηπιοδραματικήκαι
αποκαλύπτειάμεσα τιςσκέψειςκαιτα συναισθήματατων ηρώων.
Σ’ αυτή εδώτην ενότηταέχουμε το μονόλογο του Ποσειδώνα(στίχ.315-320) και δύο
μονολόγους του Οδυσσέα (στίχ.329-345 και στίχ. 393-401)
Χαρακτηρισμοί ηρώων:
Οδυσσέας:Δείχνει υπομονή καικαρτερικότητα.Στην αρχήτον πιάνειαπόγνωσηαλλά
μόνογια λίγο.Μετά ξαναβρίσκειτοθάρροςτου.Αντιμετωπίζειτην Ινώμε δυσπιστία.
Ποσειδώνας:μνησίκακοςκαικακεντρεχής.

18. ζ ΡΑΨΩΔΙΑ
ΣΤΙΧΟΙ 139-259
στίχ. 150-159: άμεσοςμονόλογοςτουΟδυσσέα.Προβληματίζεταιγια τηχώρα όπου
βρίσκεται.
στίχ. 164-169: παρομοίωση.Ο Οδυσσέαςπαρομοιάζεταιμεένα λιοντάριπου
περιπλανιέταιστα βουνά επειδήτοαναγκάζειηπείνα.Έτσικαιο Οδυσσέας,αν και
γυμνός,βγαίνεινα συναντήσειτα κορίτσιαγιατίτον πιέζειη ανάγκη.
στίχ. 170-175: Η θαρραλέαστάσητηςΝαυσικάςδείχνειτην αριστοκρατικήτης
καταγωγή.Υπάρχουνεδώδυοβασικέςαντιθέσεις:α) ανάμεσα στον εξαθλιωμένο
Οδυσσέα καιτηνπανέμορφηΝαυσικά καιβ) ανάμεσα στην ψύχραιμηβασιλοπούλα και
τις τρομαγμένεςυπηρέτριες.
στίχ. 176-180: στοναφηγημένοαυτόμονόλογοβλέπουμετον Οδυσσέα να βρίσκεταισε
δίλημμα:να προσπέσειστηνκόρηκαι να την παρακαλέσεισύμφωνα μετοτυπικότης
ικεσίαςή να κρατήσειμια απόστασηκαινα την παρακαλέσειμεγλυκά λόγια;
Το τυπικό της ικεσίας: Η ικεσία ήταν θεσμόςτης αρχαίαςελληνικήςκοινωνίας
προστατευόμενοςαπότονΙκέσιοΔία,όπως η φιλοξενία απότον ΞένιοΔία.Είχε
καθιερωθείγια τηνικεσία,όπως καιγια τη φιλοξενία,μια ορισμένηεθιμοτυπία:οικέτης
γονάτιζεμπροστά στονικετευόμενο,μετοένα χέρι αγκάλιαζετα γόνατά του,ενώμετο
άλλοάγγιζετοπιγούνι ή τογένι του.Με την αυτοταπεινωτικήστάσητουοικέτης
αποδεχόταντηνκατωτερότητάτουαπέναντιστον ικετευόμενοκαιέδειχνεότιδεν
αποτελείαπειλή.Ανυπήρχεδυνατότητα,οικέτηςκατέφευγεστοβωμό,που υπήρχεστις
αυλέςτων σπιτιών,ή στηνεστία,πουυπήρχε στο εσωτερικότουσπιτιού.Εξασφάλιζεέτσι
άσυλοο ικέτης,ως πρόσωπο ιερό,καιγινόταν δεκτόςωςφιλοξενούμενος.
Η ικεσία όπως καιη φιλοξενία εξυπηρετούσαν κοινωνικέςανάγκες,ενώησύνδεσήτους
με τη θρησκεία τιςκαθιέρωσε.ΟΔίας δηλαδή,προστάτευεόλουςόσουςείχαν ανάγκη.
Δομή του λόγου του Οδυσσέα (στίχ.185-227):
α) Προβαίνεισεικεσία καιεγκώμιοτης κόρης,συνδυασμένομεδιακριτικήπροβολήτου
δικούτου προτύπου.

19. β) Κάνειαναφορά στηντελευταία τουταλαιπωρία καιστουςτωρινούςφόβουςτου.
γ) Υποβάλειτο αίτημά τουπου συνοδεύεταιαπόμεγάλεςκαιπροσεγμένεςευχές.
Δομή του λόγου της Ναυσικάς (στίχ.229-241):
α) Συνοψίζειτηνεντύπωσηπου της προκάλεσεολόγοςτου Οδυσσέα καιανταποδίδει
τονέπαινο.
β) ΤονπαρηγορείανάγονταςστοΔία τη μοίρα τουκαθενόςκαιπρέπεινα υπομείνει τη
δική του.
γ) Ικανοποιείτα μικρά αιτήματά του.
δ) Του δίνειπρόσθετεςπληροφορίεςγια τοόνομα των κατοίκων,για τηδικήτης
ταυτότητα,για τονπατέρατης.
Άρα,ολόγοςτης είναικαίριοςκαιαντίστοιχοςπροςτο λόγοτου Οδυσσέα:έπαινος-
παρηγορία-εξασφάλιση-πληροφορίες.
Λόγος της Ναυσικάςπρος τις υπηρέτριες (στίχ.243-259)
α) Τους κάνειφιλικήεπίπληξησε συνδυασμόμε την προβολήτης υπερηφάνειαςτης ως
Φαιακοπούλαςκαιτηςεμπιστοσύνηςτηςστους θεούς.
β) Έχει ελεητικήδιάθεσηπροςτον ικέτηπου τον θεωρείδιόσταλτοκαιολιγαρκή.
γ) Δίνει εντολήγια προσφορά πρόχειρηςφιλοξενίαςστον ξένο.
- Απότη συνάντησήτουςκερδίζουν καιοι δύο: η Ναυσικά τούπροσφέρειτησωτηρία
καιτην επανένταξηστονκόσμοτων πολιτισμένων, οΟδυσσέαςτήςπροσφέρειτην
ενηλικίωση,τηνένταξηστονκόσμοτων ενηλίκων.
ΧαρακτηρισμόςΝαυσικάς:έχειθάρρος,είναιόμορφη,έχειαριστοκρατικήαγωγή,χάρη
καιευγένεια,σύνεσηκαιγνώση,φιλόξενηδιάθεσηκαιευσέβεια.
Η θέση της γυναίκαςστηνΟμηρικήεποχή:η γυναίκα την ομηρικήεποχήήταν σε πολύ
καλύτερημοίρα απ’ό,τιτηνκλασικήεποχή.

20. Βλέπουμετη Ναυσικά καιτιςυπηρέτριεςνα πηγαίνουν μόνεςτουςστο ποτάμιχωρίς
αντρικήσυνοδεία.
Βλέπουμετη Ναυσικά να μη διστάζεινα μιλήσεισ’ έναν ξένοάντρα καιμάλιστα γυμνό!
Επίσης, η Ναυσικά συμβουλεύειτον Οδυσσέα να προσπέσειστημητέρα τηςτην Αρήτη
για βοήθεια ότανφτάσειστοπαλάτι.Άρα,βλέπουμεπόσοσημαντικήθέσηείχεη γυναίκα
εκείνητηνεποχή ώστε όχι μόνο υποδέχεταιξένουςστην εστία (κάτιαδιανόητοστην
κλασικήεποχή) αλλά αποφασίζεικαιηίδια για την προσφορά ήόχι βοήθειας.
Ακόμα βλέπουμεκαιστηνπερίπτωση της Πηνελόπηςκαιστην περίπτωση της Ναυσικάς
να τους προσφέρεταιπροίκα καιδώρα απότουςυποψήφιουςγαμπρούς καιόχι να
δίνουνοι ίδιες.
ΠαρακολουθούμετονΟδυσσέααπότοειδυλλιακόνησίμιαςθεάς(Ωγυγία) να
εισέρχεταιβασανισμένοςστοειρηνικόνησίμιαςβασιλοπούλας(Σχερία),απ’όπουθα
μπορέσεινα φτάσειστοανάστατονησίτηςΠηνελόπης(Ιθάκη) για να αποκαταστήσειτα
πράγματα.Τα τρία αυτά νησιά αποτελούν τοχώροδράσηςκαιπαρουσίαςτουΟδυσσέα.

21. π ΡΑΨΩΔΙΑ
ΣΤΙΧΟΙ 1-172
στίχ. 5-20: Χαρακτηριστικέςλεπτομέρειεςπουδείχνουν στον Οδυσσέα ότιο
νεοφερμένοςείναιγνωστός:α).Τα σκυλιά δεγαυγίζουν,β) ΟΕύμαιοςτον αγκαλιάζει.
Ο ΤηλέμαχοςφέρεταιστονΕύμαιοσα στον πατέρα του.Εκφράζεικαιτην αγωνία τουγια
τηνΠηνελόπη.Προς τονξένοείναιευγενικόςκαιφιλόξενος.Εκφράζειβέβαια την
αδυναμία τουνα τονφιλοξενήσει.
Τεχνική της ειρωνείας:Το βασικόγνώρισμα κάθεειρωνείαςείναιηαντίθεσηανάμεσα
σε κάτιπραγματικόκαισεκάτιφαινομενικό.Δηλαδή,οείρων παρουσιάζεικάτι
φαινομενικόκαιυποκρίνεταιότιαγνοείμια πραγματικότητα,ενώτοθύμα εξαπατάται
απόένα φαινόμενοκαιαγνοείμια πραγματικότητα.Εδώ,οΤηλέμαχοςδεν ξέρειτην
αλήθεια ενώτο ακροατήριοτηνξέρει.Ηειρωνεία προκαλείσυναισθήματα συμπάθειας.
Είναιχαρακτηριστικήστουςστίχους52-53: «Κάθισε,ξένεμου. θα βρούμεεμείςαλλούτη
θέσημας σ’ αυτήτη στάνη. δικήμας είναι[…]»
Ο «ξένος» όσηώρα συζητούνο Εύμαιος με τον Τηλέμαχοδεν μιλάεικαθόλου.Όταν
όμως ακούειτην έκφρασηαδυναμίαςτουΤηλέμαχουνα τον φιλοξενήσειστοπαλάτιλόγω
της συμπεριφοράςτωνμνηστήρων,δεν μπορείνα συγκρατήσειτην οργήτου.Κυρίως
όμως δείχνει τηνοργήτου για να πετύχει συγκεκριμένουςστόχους:α) να τονώσειτο
ηθικότου γιου του,β) να εκμαιεύσειπληροφορίεςπουτουχρειάζονται,
γ) να τουδώσει μάθημα παλικαριάςζωντανεύονταςτοηρωικόιδανικό,δ) να τον
προϊδεάσειγια τησυμφορά πουπεριμένειτους μνηστήρες.
Τεχνική των «άστοχωνερωτημάτων»: Εκείνοςπουρωτά κάνειδιάφορεςλογικές
υποθέσειςγια την αιτία ενόςγεγονότος,καμία όμωςδεστοχεύεισωστά.Έτσι, εκείνοςπου
απαντά απορρίπτειμία μία τις «άστοχες» ερωτήσεις,για να δώσειστοτέλοςμε έμφαση
τη σωστή απάντηση.Εκτόςαπότην επικήποίηση, αυτήτην τεχνική τησυναντούμεκαιστα
δημοτικά τραγούδια.
- Εδώ υπογραμμίζεταιηικανότητα τουΟδυσσέα για αυτοσυγκράτησηαλλά καιγια
αξιοποίησητωνευκαιριών,ώστενα φιλοτιμήσειτον Τηλέμαχοκαι να τον προετοιμάσει
για την αποκάλυψητηςταυτότητάςτουκαιγια τησυνεργασία πουθα του ζητήσει.

22. ΑποστολήΕύμαιου στην πόλη: Γίνεταιγια δύολόγους:α) για να υπογραμμίσειτοφόβο
του Τηλέμαχουγια τη ζωή του καινα δικαιολογήσειτην παραμονήτουστοκαλύβι,β) για
να αφήσειμόνουςγιο καιπατέρα για την αναγνώρισηαφούοποιητήςδεθέλειακόμα ο
Εύμαιος να μάθει(σκηνικήοικονομία).

23. ΣΤΙΧΟΙ 185-336
Το μοτίβο του αναγνωρισμού: Ο αναγνωρισμόςστην Οδύσσεια πραγματοποιείταιμε
μια ορισμένηδιαδικασία.Δηλαδήείναικιαυτόςθεματικόςτύπος,όπως καιη φιλοξενία.
Κατάτη διαδικασίατου αναγνωρισμού:
α) Προϋποτίθεταιηπολύχρονηαπουσία τουαναγνωριζόμενουαπότον αναγνωριστή.
β) Απομονώνονταιτα δύοπρόσωπα που μετέχουν στον αναγνωρισμό.
γ) Αποκρύπτεταιηταυτότητα τουαναγνωριζόμενουμεμεταμόρφωσηήπαραμόρφωση
ή με μια ψεύτικήιστορία.
δ) Ακολουθείη αποκάλυψη(αποκατάστασητουπροσώπουμεάρσητης μεταμόρφωσης-
παραμόρφωσηςκαιομολογία τηςταυτότητάςτου).
ε) Μεσολαβείη δοκιμασία:οαναγνωριστήςεκφράζειτηδυσπιστία τουκαιζητά
αποδεικτικά στοιχεία καιμετά ακολουθούν οιδιαβεβαιώσειςήτα αποδεικτικά στοιχεία
του αναγνωριζόμενου,και
στ) ακολουθείηαναγνώρισηκαιηέκφρασησυναισθημάτων.
Κατάτη διαδικασίατου αναγνωρισμού,ο Τηλέμαχος έζησε
μια κλίμακασυναισθημάτων πουπαρουσιάζει καμπύλη:
Κατάπληξηκαιδέος– δυσπιστία καιαμφιβολία – πειθώ – σπαραχτικήσυγκίνηση.
Τη γρήγορηαυτήεξέλιξητηςκλίμακαςδικαιολογείοαιφνιδιασμόςστην αρχή καιη
αναφορά στοθαύμα έπειτα,πουλειτουργείκαταλυτικά.
Με τηναναγνώρισητουΟδυσσέα απότον Τηλέμαχοκλείνειοκύκλοςτης
«Τηλεμάχειας» καιοιχωριστέςπορείες πατέρα-γιουσυμπίπτουν τώρα.
στίχ. 241-245: Η παρομοίωσηθεωρείταιατυχήςαπόμερικούςμελετητέςαφού
συσχετίζειτο κλάμα τηςχαράςμε το θρήνοτης απελπισίας.Άλλοιόμωςλένε ότιθέλει να
υποβάλειτομοτίβο της στέρησης.ΟΤηλέμαχοςθυμάταιπερισσότεροτηστέρησηαπότο
μακροχρόνιοχωρισμό.Τώρα που ο χωρισμός τελείωσε,αποκαλύπτεταιαβάσταχτος,
παράλογοςκαιτρομερός –γι’αυτόκλαίειή καιγι’ αυτό.

24. Ραψωδία χ (στ. 350-446)
ΥΠΟΕΝΟΤΗΤΕΣ
350-375 : Η ικεσία καιη σωτηρία τουΦημίου
376-402: Η παρέμβασητουΤηλέμαχουκαιη σωτηρία του Μέδοντα
404-446: Η ολοκλήρωσητηςδολοφονίαςτων μνηστήρων καιοισυμβουλέςτου Οδυσσέα
στηνΕυρύκλεια.
ΛΟΓΟΙ ΣΩΤΗΡΙΑΣ ΦΗΜΙΟΥ
1) Το ιερό τουλειτούργημα (αοιδοί=σεβαστά καιιερά πρόσωπα)
2) Η στάσητουαπέναντιστουςμνηστήρες(μετοζόρι τραγουδούσα)
3) Η σωτήρια παρέμβασητουΤηλέμαχου(μηχτυπάςέναν αθώο..)
Με τημεσολάβησητουΤηλέμαχουσώζεται καιο Μέδοντας,γιατίπάντα έτρεφεαγάπη
καισκεφτόταντοπαιδίτουΟδυσσέα.Άλλωστεείναιαυτόςπουστη ραψωδία δείχε
προειδοποιήσειτηνΠηνελόπηγια την ενέδρα των μνηστήρων εναντίον τουΤηλέμαχου.
ΓΝΩΜΙΚΟ ΟΔΥΣΣΕΑ(στ.401)
Επαινείτη στάσηπου κράτησανόλα αυτά τα χρόνια οΦήμιοςκαι ο Μέδοντας,
τονίζονταςπωςτα καλά έργα βγαίνουνανώτερα απότην έμπρακτηκακία.Δηλαδήοι
καλοίκαιαγαθοίάνθρωποιανταμοίβονται για τοήθοςτους,ενώ αντίθετα τιμωρούνταιοι
αλαζόνες.
ΟΜΗΡΙΚΗ ΠΑΡΟΜΟΙΩΣΗ (στ. 410-416)
Αναφορικόμέρος:410-415
Δεικτικόμέρος: 415- 416
Κοινόςόρος: τοσώριασμα τωνετοιμοθάνατων μνηστήρων όπωςτα ψάρια
Η ΣΥΜΒΟΥΛΗΤΟΥ ΟΔΥΣΣΕΑΠΡΟΣ ΤΗΝ ΕΥΡΥΚΛΕΙΑ

25. Μετά τημνηστηροφονία,οΟδυσσέαςείναισυγκρατημένος,δεθριαμβολογείγια τηνίκη
του.Το ίδιοπροστάζεινα κάνεικαιη Ευρύκλεια.Έτσιαποστασιοποιείταιαπότογεγονός,
παρουσιάζονταςτοως δίκαιηθεϊκήτιμωρία (αυτόςαπλά είναιτοεκτελεστικόόργανο) και
όχι ως προσωπικήεκδίκηση.Επιπλέον,αποφεύγεικαιτην ύβρη(κάτιπουδεν ίσχυε στην
περίπτωσητου Πολύφημου).Οήρωας μαςωρίμασε.