1. เอกสารประกอบการสอน เรื่อง อวัยวะรับสัมผัส 1
เอกสารประกอบการสอน
เรียบเรียงโดย คุณครูอังสนา แสนเยีย
เรื่อง อวัยวะรับสัมผัส
นักเรียนอาจสงสัยว่าสมองสามารถแปลความรู้สึกได้อย่างไรกระแสประสาทมา จากอวัยวะรับ
ความรู้สึกชนิดใดก็ตามเป็นสัญญาณทางไฟฟ้าทางเคมีทั้งสิ้น ปัจจุบันนักวิทยาศาสตร์ยังไม่ทราบแน่ชัดว่าสมอง
แปลสัญญาณเหล่านี้อย่างไร แต่ที่สมองแปลความรู้สึกได้แตกต่างกันนั้น เกิดจากสมองมีบริเวณจาเพราะหน้าที่
รับกระแส
ประสาทจากอวัยวะรับความรู้สึกชนิดต่างๆ กัน นักเรียนทราบไหมว่าอวัยวะรับความรู้สึกรับ
ความรู้สึกได้อย่างไร
นัยน์ตากับการมองเห็น
16 กรกฎาคม 2555
ภาพที่ 1-1 โครงสร้างของนัยน์ตา
Biologynsp.wordpress.com

2. เอกสารประกอบการสอน เรื่อง อวัยวะรับสัมผัส 2
นัยน์ตาของคนมีรูปร่างค่อนข้างกลม อยู่ภายในเบ้าตามีขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 2.5
เซนติเมตร ผนังลูกตาเรียงจากด้านนอกเข้าไปด้านในตามลาดับ คือ สเคลอรา (sclera) โครอยด์ (choroid)
และเรตินา (retina)
สเคลอรา เป็นชั้นที่เหนียวแต่ไม่ยืดหยุ่น ตอนหน้าสุดของเยื่อนี้จะโปร่งใสและนูนออกมา เรียกว่า
กระจกตา(cornea)กระจกตามีความสาคัญมากเพราะถ้าเป็นอันตรายหรือพิการ เช่นเป็นฝ่าทึบจะมีผลกระทบ
ติอการมองเห็น
โครอยด์ เป็น ชั้นที่มีหลอดเลือดมาเลี้ยง และมีสารสีแผ่กระจายอยู่เป็นจานวนมาก เพื่อป้องกันไม่ให้
แสงสว่างทะลุผ่านชั้นเรตินาไปยังด้านหลังของนัยน์ตาโดย ตรง ถ้านักเรียนดูภาพที่ 8-30ซึ่งแสดงรูปด้านข้าง
ของนัยน์ตา จะเห็นว่าด้านหลังของเลนส์ตามี ม่านตา (iris) ยื่นลงมาจากด้านบนและด้านล่างของผนังโครอยด์
คล้ายเป็นกับผนังกั้นบางส่วนของ เลนส์ ส่วนช่องกลางที่เหลือให้แสงผ่านเข้านั้นมีลักษณะกลม เรียก รูม่าน
ตา (pupil) ถ้านักเรียนส่องกระจกดูนัยน์ตาของตนเองหรือจ่องนัยน์ตาเพื่อนใกล้ๆ จะเห็นส่วนที่เป็นสีดาอยู่
ตรงตาส่วนนี้ คือ รูม่านตา ขนาดของรูม่านตาจะแคบหรือกว้างขึ้นอยู่กับม่านตา ซึ่งประกอบด้วยกล้ามเนื้อวง
และกล้ามเนื้อที่เรียงตัวตามรัศมี ม่านตาควบคุมปริมาณแสงที่ผ่านเข้าสู่นัยน์ตา นักเรียนคิดว่าม่านตาเทียบได้
กับส่วนใดของกล้องถ่ายรูปหรือกล้องจุลทรรศน์
เรตินา เป็นบริเวณที่มีเซลล์รับแสง แบ่งได้เป็น 2 ชนิด ตามรูปร่างลักษณะของเซลล์ คือ เซลล์รูป
แท่ง (rod cell) ซึ่งไวต่อการรับแสงสว่าง แม้ในที่มีแสงสว่างน้อย เซลล์ชนิดนี้ไม่สามารถแยกความแตกต่าง
ของสีได้ ส่วนเซลล์อีกประเภทหนึ่งเป็น เซลล์รูปกรวย (cone cell) เป็นเซลล์ที่แยกความแตกต่างของสีต่างๆ
ได้แต่ต้องการแสงสว่างมากจึงจะบอกสี ของวัตถุได้ถูกต้อง เรตินาในนัยน์ตาข้างหนึ่งจะมีเซลล์รูปแท่งประมาณ
125 ล้านเซลล์และเซลล์รูปกรวย 7 ล้านเซลล์ นอกจากนี้ชั้นเรตินาจะมีเซลล์ที่ไวต่อแสงแล้วยังมีเซลล์ประสาท
อื่นอีกที่รับ กระแสประสาท ส่งไปยังใยประสาทของ เส้นประสาทสมองคู่ที่ 2 ซึง อยู่รวมกันเป็นมัด ดังนั้น
่
เมื่อกระตุ้นเซลล์รับแสงจะเกิดกระแสประสาทและถ่ายทอดสัญญาณดังกล่าว ไปยังเส้นประสาทคู่ที่ 2 แล้วยัง
ส่งไปยังสมองส่วนเซรีบรัมเพื่อแปลเป็นภาพตามที่ตามองเห็น
16 กรกฎาคม 2555
ภาพที่ 1-2 โครงสร้างและตาแหน่งของเซลล์ในชั้นเรตินา
Biologynsp.wordpress.com

3. เอกสารประกอบการสอน เรื่อง อวัยวะรับสัมผัส 3
นักเรียนอาจทดสอบดูว่าแต่ละบริเวณของเรตินาสามารถเห็นความชัดเจนเท่ากันหรือไม่ จาก
กิจกรรมที่ 8.1
กิจกรรมที่ 8.1 การหาตาแหน่งของจุดบอดและโฟเวีย
วัสดุอุปกรณ์
1.กระดาษ
2.ไม้บรรทัด
3.ปากกาหรือดินสอ
วิธีการทดลอง
ตอนที่ 1 การหาตาแหน่งของจุดบอด
1.ทาเครื่องหมาย + และ • ลงในกระดาษขาวในแนวระดับ ให้มีขนาดและระยะห่างระหว่าง
เครื่องหมายทั้งสองนี้ 10 cm ดังภาพ
2.หลับตาซ้ายเหยียดมือขวาที่จับกระดาษให้ตรง และยกกระดาษที่มีเครื่องหมาย + ตรงกับนัยน์ขวา
3. ให้นัยน์ตาขวาจับนิ่งกับเครื่องหมาย + ตลอดเวลา ค่อยๆ เคลื่อนกระดาษเข้ามาใกล้ตาอย่างช้า
จนกระทั่งมองไม่เห็นเครื่องหมาย •
4.ทาขั้นตอนที่ 2 และ3 ซ้า แต่หลับตาขวาและให้นัยน์ซ้ายจับที่เครื่องหมาย • แทน
-เพราะเหตุใดจึงมองไม่เห็นเครื่องหมายจุทั้งๆ ยังมีเครื่องหมายอยู่
-จาการทดลองพอจะบอกได้หรือไม่ว่าจุดบอดอยู่เยื้องไปทางใดของนัยน์ตา
ตอนที่ 2 การหาตาแหน่งของโฟเวีย
16 กรกฎาคม 2555
1.ให้นักเรียนยื่นแขนไปข้างหลังเพื่อรับวัตถุที่มีสีสดๆ และระบุสีได้ชัดเจนจากเพื่อน เช่น ดินสอ
ปากกา โดยนักเรียน ไม่ทราบมาก่อนว่าวัตถุนั้นมีสีอะไร
Biologynsp.wordpress.com

4. เอกสารประกอบการสอน เรื่อง อวัยวะรับสัมผัส 4
2.มองตรงข้างหน้าค่อยๆ เคลื่อนแขนเหลืองมองวัตถุในมือ เมื่อใดที่นักเรียนเริ่มเห็นวัตถุให้บอกสี
วัตถุนั้น
-สังเกตว่าเกิดอะไรขึ้น ลัวจะอธิบาย
โดยปกติแล้วชั้นเรตินาจะมีเซลล์รูปแท่ง หนาแน่นกว่าเซลล์รูปกรวยแต่บริเวณตรงกลางของเรตินา
ที่ เรียกว่า โฟเวีย (fovea) นั้นจะมีเซลล์รูปกรวยหนาแน่นกว่าบริเวณอื่น ดังนั้นแสงที่ตกบริเวณนี้จึงเกิดเป็น
ภาพได้ชัดเจน ส่วนบริเวณเรตินาที่มีแต่แอกซอนออกจากนัยน์ตา เพื่อเข้าสู่เส้นประสาทตาจะไม่มีเซลล์รูปแท่ง
และเซลล์รูปกรวยอยู่เลย ดังนั้นแสงที่ตกบริเวณนี้จึงไม่เกิดเป็นภาพเรียกบริเวณนี้ว่า จุดบอด (blind spot)
จากกิจกรรมและข้อมูลข้างต้น นักเรียนคงสามารถตอบคาถามได้ว่าเหตุใดขณะอ่านหนังสือจะ
มองเห็นอักษรที่อยู่ ตรงหน้าของเราได้ชัดเจนกว่าอักษรที่อยู่ข้างๆ
เลนส์ตา (lens) เป็นเลนส์นูนอยู่ค่อนมาทางด้านหน้าของนัยน์ตา ถัดจากกระจกตาเข้าไปเล็กน้อย
เลนส์ตามีลักษณะใส และกั้นนัยน์ตาเป็น 2 ส่วน คือช่วงหน้าเลนส์และช่องหลังเลนส์ภายในช่องทั้งสองมี
ของเหลวบรรจุอยู่ ของเหลวดังกล่าวช่วยทาให้ลูกตาเต่งคงสภาพได้ และช่วยในการหักเหของแสงที่ผ่านเข้ามา
-ถ้าของเหลวนี้มีความดันมากกว่าปกติจะกระทบกระเทือนต่อการเกิดภาพอย่างไร
ใน การเกิดภาพ แสงจากวัตถุเข้าสู่กระจกตา โดยมีเลนส์ตาทาหน้าที่รวมแสง ดังนั้นการหักเหของ
แสงจึงขึ้นอยู่กับความโค้งของกระจกตาและเลนส์ตา ปกติความโค้งของกระจกตาคงที่เสมอ ส่วนความโค้งของ
เลนส์ตาอาจเปลี่ยนแปลงได้ด้วยสาเหตุใด นักเรียนสามารถศึกษาการเปลี่ยนแปลงส่วนโค้งของเลนส์ตาได้จาก
ภาพที่ 8-32
ภาพที่ 1-3 ก. การเปลี่ยนแปลงของเลนส์ตา ขณะมองวัตถุขณะใกล้
ข.การเปลี่ยนแปลงของเลนส์ตา ขณะมองวัตถุขณะไกล
เลนส์ตาถูกยึดด้วย เอ็นยึดเลนส์ (suspensory ligament)โดยเส้นเอ็นดังกล่าวจะอยู่ติด
16 กรกฎาคม 2555
กับ กล้ามเนื้อยึดเลนส์ (ciliary muscle)ดังนั้นการหดตัวและคลายตัวของกล้ามเนื้อยึดเลนส์จึงมีผลทาให้เอ็น
ที่ ยึดอยู่หย่อนหรือตึงได้ หากกล้ามเนื้อยึดเลนส์หดตัวเอ็นยึดเลนส์หย่อนลงทาให้เลนส์โป่งออก ผิวของเลนส์จึง
โค้งนูนมากขึ้นทาให้จุดโฟกัสใกล้เลนส์มากขึ้น จึงเหมาะสาหรับการมองภาพในระยะใกล้ ขณะเดียวกันถ้าวัตถุ
Biologynsp.wordpress.com

5. เอกสารประกอบการสอน เรื่อง อวัยวะรับสัมผัส 5
นั้นอยู่ไกล เลนส์ตาจะต้องมีความนูนลดลงซึ่งเกิดจากการคลายตัวของกล้ามเนื้อยึดเลนส์นั่น เอง จากหลักการ
นักเรียนสามารถตอบได้ว่า ทาไมเวลาอ่านหนังสือนานๆจึงรู้สึกเมื่อยตา แต่ถ้าหากมองภาพวิวจะมองได้นาน
ภาพที่ 1-4 การแก้ไขสายตาสั้นโดยเลนส์เว้า (ก.) และแก้ไขสายตายาวด้วยเลนส์นูน (ข.)
ใน กรณีของคนสายตาเอียงที่เกิดจากความโค้งของกระจกตาในแนวต่างๆไม่เท่ากัน ทาให้เห็น
เส้นในแนวหนึ่งแนวใดไม่ชัดเจนดังภาพที่ 1-4 แก้ไขได้โดยใช้ เลนส์ทรงกระบอก (cylindrical lens)ซึ่งมี
ด้านหน้าเว้าด้านหลังนูน ดังภาพที่ 1-5
ภาพที่ 1-5 การแก้ไขสายตาเอียงโดยใช้เลนส์ทรงกระบอก
16 กรกฎาคม 2555
ภาพที่ 1-6 แผนภาพแสงสีดาตามแนวต่างๆ เพื่อใช้ทดสอบสายตาเอียง
Biologynsp.wordpress.com

6. เอกสารประกอบการสอน เรื่อง อวัยวะรับสัมผัส 6
เมื่อเรตินารับภาพแล้วร่างกายมีกลไกรับรู้ภาพที่เรตินารับได้อย่างไร
นักเรียนรู้หรือเปล่า
โรคตาจากจอคอมพิวเตอร์(computer vision syndrome) คือ ภาวะอาการปวด เคืองตาภายหลังจา
การใช้จอคอมพิวเตอร์เป็นเวลานาน เกิดจากการเพ่งใช้สายติดติดต่อกันยาวนาน ทาให้มีอาการเมื่อยล้าจากการ
ใช้สายตา ข้อแนะนา คือ ควรมีการหยุดพักสายตาเป็นระยะ โดยทุกๆ 20 นาที นาที30 นาทีควรพักสายตาจาก
คอมพิวเตอร์โดยมองไปบริเวณกว้างหรือนอกหน้าต่าง เพื่อลดการเพ่งของสายตาประมาณครึ่งถึงหนึ่งนาทีก่อน
กลับมาเริ่มทางานกับจอ คอมพิวเตอร์ต่อไปนอกจากนั้นภาวะเคืองตาจากการใช้จอคอมพิวเตอร์ อาจเกิดจาก
การใช้สมาธิในการทางาน ทาให้มีการกะพริบตาน้อยกว่าปกติ (ประมาณ 10ครั้งต่อนาที) ดังนั้น จึงควรมีการ
กะพริบ หรือหลับตา3-5วินาทีเป็นระยะ เพื่อป้องกันภาวะเคืองตาจากตาแห้งดังกล่าว
กลไกการมองเห็น
เยื่อหุ้มเซลล์รูปแท่งจะมีสารสีม่วงแดงชื่อ โรดอปซิน (rhodopsin) ฝังตัวอยู่ สารชนิดนี้ประกอบด้วย
โปรตีนออปซิน (opsin) รวมกับสาร เรตินอล (retinol) ซึ่งไวต่อแสงจะมีการเปลี่ยนแปลง ดังแผนภาพที่
ภาพที่ 1-7 การเปลี่ยนแปลงโรดอปซินในเซลล์รูปแท่ง
เมื่อแสงมากระตุ่นเซลล์รูปแท่ง โมเรกุลของเรตินอลจะเปลี่ยนแปลงไปจนเกาะกับโมเลกุลของออปซิน
ไม่ได้ ขณะนี้เองจะเกิดกระแสประสาทเดินทางไปยังเส้นประสาทสมองคู่ที่ 2 เพื่อส่งไปยังสมองให้แปลเป็นภาพ
ถ้าไม่มีแสงออปซินและเรตินอลจะรวมตัวเป็นโรดอปซินใหม่
สาหรับเรตินอลเป็นสารที่ร่างกายสังเคราะห์ขึ้นได้จากวิตามินเอ ถ้าร่างกายขาดวิตามินเอจะทาให้เกิด
โรคตาฟางในช่วงเวลาที่มีแสงสว่างน้อย เช่น ตอนพลบค่า เมื่อเรามองภาพหรืออ่านหนังสือ ในขณะที่มีแสง
สว่างจ้าหรือใช้สายตามากจะรู้สึกตาพร่ามัวที่เป็นเพราะเช่นนั้นเพราะเหตุใด
16 กรกฎาคม 2555
เซลล์รูปกรวยแบ่งตามความไวต่อช่วงความยาวคลื่นของแสงได้ 3 ชนิด คือ เซลล์รูปกรวยที่ไวต่อแสงสี
น้าเงิน เซลล์รูปกรวยที่ไวต่อแสงสีแดง และเซลล์รูปกรวยที่ไวต่อแสงสีเขียว
Biologynsp.wordpress.com

7. เอกสารประกอบการสอน เรื่อง อวัยวะรับสัมผัส 7
การที่สมองสามารถแยกสีต่างๆ ได้ มากกว่า 3 สี เพราะมีการกระตุ้นเซลล์รูปกรวยแต่ละชนิดพร้อมๆ
กันด้วยความเข้มของแสงสีต่างกัน จึงเกิดการผสมของแสงสีต่างๆ ขึ้น เช่น ขณะมองวัตถุสีม่วงเกิดจากเซลล์รูป
กรวยที่มีความไวต่อแสงสีแดงและแสงสี น้าเงินถูกกระตุ้นพร้อมกัน ทาให้เห็นวัตถุนั้นเป็นสีม่วง เป็นต้น ดัง
ภาพที่
ภาพที่ 1-8 การมองเห็นแสงสีต่างๆ
ความบกพร่องของเซลล์รูปกรวยที่ไวต่อแสงสีใดก็ตามย่อมทาให้เกิดอาการตาบอดสี ขึ้น ดังนั้นตา
บอดสีจึงเป็นลักษณะที่เกี่ยวกับการบกพร่องในการแยกแยะความแตกต่าง ของสี ตาบอดสีที่พบมากที่สุด คือ
ตาบอดสีแดงและสีเขียว อย่างไรก็ตามตาบอดสียังไม่จัดเป็นความปกติร้ายแรง แต่เป็นลักษณะที่ถ่ายทอดได้
ทางพันธุกรรม และพบ
ในเพศชายมากกว่าเพศ
หญิง
เอ แล้วเราจะทราบได้อย่างไรว่าเราเป็นตา
บอดสีหรือไม่นะ นักเรียนมีวิธีการอย่างไร
บ้างค่ะ ? ถ้าไม่รู้ทากิจกรรมต่อไปได้เลย
ถ้าไม่รู้ลองทากิจกรรมนี้ดูนะค่ะ
16 กรกฎาคม 2555
Biologynsp.wordpress.com

8. เอกสารประกอบการสอน เรื่อง อวัยวะรับสัมผัส 8
กิจกรรมที่ 8.2 ทดสอบตาบอดสี
วัสดุอุปกรณ์
แผ่นภาพทดสอบตาบอดสี
วิธีการทดลอง
ให้นักเรียนทดสอบตาบอดสี โดยใช้แผ่นภาพทดสอบตาบอดสี ให้ยืนห่างจากแผ่นภาพในระยะที่
สามารถมองเห็นได้ชัดเจน
แผ่นภาพทดสอบตาบอดสี
จากภาพนี้นักเรียนมองเห็นตัวเลขอะไรบ้างค่ะ
1. เลข ...............................................และ..........................................
16 กรกฎาคม 2555
2. นักเรียนคนใดเห็นตัวเลขที่แตกต่างจากเพื่อนบ้างค่ะ ?
Biologynsp.wordpress.com

9. เอกสารประกอบการสอน เรื่อง อวัยวะรับสัมผัส 9
หูกับการได้ยิน
หูเป็นอวัยวะรับสัมผัสที่ทาหน้าที่ทั้งการได้ยินเสียง และการทรงตัว หูของคนแบ่งได้เป็น 3 ส่วน คือหูส่วน
นอก หูส่วนกลางและหูส่วนใน ดังภาพที่ 2.1
ภาพที่ 2-1 โครงสร้างของภายในของหูคน
หูส่วยนอก ประกอบ ด้วยใบหูและช่องหูซึ่งนาไปสู่หูส่วยกลางใบหูมีกระดูกอ่อนค้าจุนอยู่ ภายในหูมี
ต่อมสร้างไขมาเคลือบไว้ทาให้ผนังช่องหูไม่แห้ง และป้องกันอันตรายไม้ให้แมลงและฝุ่นละอองเข่าสู่ภายใน
ต้านการติดเชื้อแบคทีเรียและเชื้อราได้ เมื่อมีมากจะสะสมกลายเป็นขี้หูซึ่งจะหลุดออกมาเอง จึงไม่ควรให้ช่าง
ตัดผมแคะหูให้ เพราะอาจเป็นอันตราย ทาให้เยื่อแก้วหูขาดและกลายเป็นคนหูหนวก ตรงรอยต่อระหว่างหู
ส่วนนอกกับหูส่วนกลาง มีเยื่อบางๆกั้นอยู่เรียกว่า เยื่อแก้วหู (ear drum หรือ tympanic membrane) ซึง ่
สามารถสั่นได้เมื่อได้รับคลื่นเสียง เช่นเดียวกับหนังหน้ากลองเมื่อถูกตีหูส่วนนอกจึงทาหน้าที่รับคลื่นเสียงและ
เป็นช่องให้คลื่นเสียงผ่าน
หูส่วนกลาง มีลักษณะเป็นโพรง ติดต่อกับโพรงจมูกและมีท่อติดต่อกับคอหอย ท่อนี้เรียกว่า ท่อยูสเต
เชียน (Eustachian tube)ปกติท่อนี้จะตีบ แต่ในขณะเคี้ยวหรือกลืนอาหารท่อนี้จะขยับเปิดเพื่อปรับความดัน
2 ด้านของเยื่อแก้วหูให้เท่ากัน นอกจากนี้เมื่อความดันอากาศภายนอกลดลงหรือสูงกว่าความดันในหูส่วนกลาง
อย่าง รวดเร็ว ความแตกต่างระหว่างความดันอากาศภายนอกและภายในหูส่วนกลางอาจทาให้เยื่อแก้ว หูถูก
ดันให้โป่งออกไป หรือถูกดันเข้า ทาให้การสั่นและการนาเสียงของเยื่อแก้วหูลดลง เราจะรู้สึกว่าหูอื้อ หรือปวด
หู จึงมีการปรับความดันในช่องหูส่วนกลางโดยผ่านแรงดันอากาศบางส่วนไปทางท่อยู สเตเชียน นอกจากนี้
ภายในหูส่วนกลางประกอบด้วยกระดูก 3 ชิ้น ได้แก่ กระดูกค้อน (milieus) กระดูกทั่ง (incurs) และ กระดูก
โกลน (stapes) ยึดกันอยู่เมื่อมีการสั่นสะเทือนเกิดขึ้นที่เยื่อแก้วหูจะถ่ายทอดมายัง กระดูกค้อนและกระดูกทั่ง
ทาให้กระดูกหู 2 ชิ้นนี้เคลื่อนและเพิ่มแรงสั่นสะเทือนและส่งแรงสั่นสะเทือนนี้ต่อไปยัง กระดูกโกลนเพื่อเข่าสู่หู
16 กรกฎาคม 2555
ส่วนในต่อไป คลื่นเสียงที่ผ่านเข้ามาถึงหูส่วนในจะขยายแอมพลิจูดของคลื่นเสียงเพิ่มจากหู ส่วนนอกประมาณ
22 เท่า
Biologynsp.wordpress.com

10. เอกสารประกอบการสอน เรื่อง อวัยวะรับสัมผัส 10
รู้หรือเปล่า
หูของคนปกติสามารถรับฟังเสียงที่มีความถี่ของเคลื่อนเสียงตั้งแต่
20-20,000เฮิร์ตซ์ขณะที่สัตว์บางชนิด เช่นสุนัขสามารถรับคลื่นเสียงที่มี
ความถี่สูงกว่านี้ได้หูของค้างคาวสามารถ รับเคลื่อนเสียงที่มีความถี่สูง
มาก
หูส่วนใน ประกอบด้วย โครงสร้างที่ทาหน้าที่แตกต่างกัน 2 ชุด คือ ชุดที่ใช้ฟังเสียงและชุดที่ใช้ในการ
ทรงตัว
ชุดที่ใช้ฟังเสียง อยู่ทางด้านหน้าเป็นท่อที่ม้วนตัวลักษณะคล้ายก้นหอย ประมาณสองรอบครึ่ง เรียกว่า
คอเคลีย (cochlea) ภายในมีของเหลวบรรจุอยู่ เมื่อคลื่นเสียงผ่านเข้ามาจนถึงคอเคลียจะทาให้ของเหลว
ภายในคอเคลียสั่น สะเทือน ทาหน้าที่เปลี่ยนสัญญาณเสียงเป็นกระแสประสาท โดยกระตุ้นเซลล์เสียงให้ส่ง
กระแสประสาทไปยัง<b>เส้นประสาทรับ เสียง</b> (auditory nerve) ซึ่งเป็นเส้นประสาทสมองคู่ที่ 8 เพื่อ
เข้าไปสู่สมองส่วนเซรีบรัมที่เป็นศูนย์ควบคุมการได้ยินเพื่อจะแปลผลต่อ ไป
ชุดที่ใช้ในการทรงตัว อยู่ ด้านหลังของหูส่วนใน ทาหน้าที่รับรู้เกี่ยวกับการเอียงและการหมุนของศีรษะ
ตลอดการทรงตัวของร่าง กาย มีลักษณะเป็นครึ่งวงกลม 3 หลอดวางตั้งฉากกันเรียกว่า เซมิเซอร์คิวลาร์
แคแนล (semicircular canal) ภายในหลอดมีของเหลวบรรจุอยู่ ที่โคนหลอดมีส่วนโป่งพองออกมา
เรียกว่า แอมพูลลา (impala) ภายในมี เซลล์ความรู้สึกที่มีขน (hair cell)ซึ่งไวต่อการไหลของของเหลว
ภายในหลอดทีเปลี่ยนแปลงตามตาแหน่งของศีรษะ และทิศทางการวางตัวของร่างกาย ขณะที่ร่างกาย
เคลื่อนไหวจะกระตุ้นเซลล์ที่ทาหน้าที่รับรู้เกี่ยวกับการทรง ตัว ให้ส่งกระแสประสาทไปตามเส้นประสาทที่ออก
จากเซมิเซอร์คิวลาร์แคแนลไปรวมกับ เส้นประสาทของคอเคลียและออกไปรวมกับเส้นประสาทรับเสียงเพื่อ
นากระแสประสาทไป ยังสมองส่วนเซรีบรัมต่อไป
-ลักษณะของใบหูที่แผ่กว้างติดต่อกับรูหูที่เป็นท่อยาวไปจรดเยื่อแก้วหูนั้น มีส่วนช่วยในการได้ยิน
หรือไม่อย่างไร
-ขี้หูเป็นของเสียที่เกิดจากการขับถ่ายหรือไม่
-ถ้านักเรียนขึ้นภูเขาหรือดาน้าทะเลลึกจะรู้สึกปวดแก้วหูเพราะเหตุใด
16 กรกฎาคม 2555
-ท่อยูสเตเชียนทาหน้าที่อย่างไร
-หากได้ยินเสียงดังมาติดต่อกันในเวลานานๆ จะมีผลต่อการรับฟังอย่างไร
Biologynsp.wordpress.com

11. เอกสารประกอบการสอน เรื่อง อวัยวะรับสัมผัส 11
จมูกกับการดมกลิ่น
นักเรียนอาจสงสัยว่าเรารับรู้กลิ่นต่างๆ ได้อย่างไร นักชีววิทยาอธิบายว่าเพราะในเยื่อบุจมูก
มี เซลล์ประสาทรับกลิ่น (olfactory neuron) ที่สามารถเปลี่ยนสารที่ทาให้เกิดกลิ่นเป็นกระแสประสาทแล้ว
ส่งต่อไปตาม เส้นประสาทรับกลิ่น (olfactory nerve) ซึ่งเป็นเส้นประสาทสมองคู่ที่ 1 ผ่านออลแฟกทอรีบัลบ์
เพื่อส่งต่อไปยังสมองส่วนเซรีบรัมให้แปลเป็นกลิ่นต่อไปดังภาพที่ 8-39
ภาพที่ 3-1 โครงสร้างภายในของจมูก
16 กรกฎาคม 2555
Biologynsp.wordpress.com

12. เอกสารประกอบการสอน เรื่อง อวัยวะรับสัมผัส 12
ลิ้นกับการรับรส
ถ้านักเรียนสังเกตลิ้นจากกระจกจะเห็นว่าด้านบนของผิวลิ้นจะมีปุ่มเล็กๆ มากมาย ปุ่มเหล่านี้ คือ ปุ่ม
ลิน (papilla) ซึ่งที่ปุ่มลิ้นมี ตุ่มรับรส (taste bud) หลายตุ่มทาหนี้ที่รับรส ดังภาพที่8-40
้
ภาพที่ 4.1โครงสร้างของลิ้น (ก.) ด้านบนของลิ้นจะแสดงปุ่มลิ้น
(ข.) ภาพตัดขวางของปุ่มลิ้น (ค.) ตุ่มรับรสขยายให้เห็นเซลล์รับรส
แต่ละตุ่มรับรสจะมี เซลล์รับรส (gustatory cell) ซึ่งต่อกับใยประสาท เมื่อตุ่มรับรสได้รับการกระตุ้น
จะเกิดกระแสประสาทส่งไปตาม เส้นประสาทสมองคู่ที่ 7 และเส้นประสาทสมองคู่ที่ 9 ไป ยังเซรีบรัมบริเวณ
ศูนย์รับรส เพื่อให้สมองส่วนนี้แปลผลว่าเป็นรสอะไร ตุ่มรับรสมี 4 ชนิด ได้แก่ ตุ่มรับรสหวาน รสขม รสเปรี้ยว
และรสเค็ม ซึ่งกระจายอยู่บนลิ้น ดังภาพที่ 4-2
ภาพที่ 4-2 บริเวณของลิ้นที่มีตุ่มรับรสต่างๆ กระจายอยู่
16 กรกฎาคม 2555
Biologynsp.wordpress.com

13. เอกสารประกอบการสอน เรื่อง อวัยวะรับสัมผัส 13
อย่างไรก็ตาม เมื่อรับประทานอาหารแต่ละมื้อจะรู้สึกถึงความอร่อยในรสอาหารแตกต่าง
กัน นักเรียนคิดว่าความอร่อยเกิดจากอะไร
การรับรู้รสอาหารเกิดจากการทางานของอวัยวะหลายส่วนเข้ามาเกี่ยวข้อง เช่น ถ้าดื่มน้ามะนาวเย็น
ได้รสเปรี้ยวจากลิ้น ได้กลิ่นมะนาวจากจมูก รู้สึกเย็นจากผิวลิ้นที่สัมผัส
-เพราะเหตุใดในช่วงที่เป็นหวัด นักเรียนจึงรับประทานอาหารได้ไม่อร่อย
ผิวหนังกับการรับความรู้สึก
นอกจากผิวหนังเป็นอวัยวะที่ห่อหุ้มร่างกายแล้วยังจัดเป็นอวัยวะรับความรู้สึกที่กว้างกว่าอวัยวะรับความรู้สึก
อื่นอีกด้วย
ภาพที่ 5-1 ปลายประสาทที่ทาหน้าที่รับความรู้สึกต่างๆ บริเวณผิวหนัง
เมื่อพิจารณาภาพที่ 5-1 จะสังเกตได้ว่าผิวหนังมีหน่วยรับความรู้สึกซึ่งไวต่อการกระตุ้นเฉพาะ
อย่าง เช่น หน่วยรับความดัน มีลักษณะคล้ายหัวหอมผ่าซีก มีปลายประสาทเดนไดรต์อยู่ตรงกลางและมี
เนื้อเยื่อเกี่ยวฟันหุ้มปลาย ประสาทอยู่รอบๆหน่วยรับความรู้สึกชนิดนี้ฝังลึกอยู่ในผิวหนังบริเวณของหนัง
16 กรกฎาคม 2555
(dermis)หน่วยรับความรู้สึกเจ็บปวดจะเป็นปลายประสาทเดนไดรต์ที่แทรกอยู่ใน ชั้นหนังกาพร้า (epidermis)
หน่วยรับสัมผัสบางหน่วยอาจอยู่
Biologynsp.wordpress.com

14. เอกสารประกอบการสอน เรื่อง อวัยวะรับสัมผัส 14
อิสระ บางหน่วยพับอยู่รอบเส้นขน ดังภาพที่ 5-1 ดังนั้นเมื่อลูบเส้นขนเบาๆ ก็จะรับรู้การสัมผัสได้เช่นกัน
นอกจากนี้ยังมีหน่วยรับความรู้สึกเกี่ยวกับอุณหภูมิ ซึ่งประกอบด้วยปลายประสาทที่รับความรู้สึกร้อนและเย็น
นักเรียนคิดว่าบนผิวหนังสามารถรับสัมผัสได้เท่ากันทุกจุดหรือไม่ ซึ่งสามารถศึกษาได้จากกิจกรรม
ต่อไปนี้
กิจกรรมที่ 8.3 ความไวแต่ละบริเวณของผิวหนัง
วัสดุอุปกรณ์
1.ลวดหนีบกระดาษ
2. ไม้บรรทัด
วิธีการทดลอง
1.ให้ผู้ถูกทดลองหลับตา แล้วผู้ทดลองใช้ปลายลวดหนีบกรดาษ ซึ่งกางห่างกันพอสมควร แตะลง
บนผิวหนังของผู้ทดลอง โดยแตะด้วยปลายข้างเดียวบ้าง และแตะทั้งสองปลายบ้าง ให้ผู้ถูกทดลองบอกว่าถูก
แตะด้วยปลายลวดกี่ข้าง
2.ปรับปลายลวดทั้ง 2 ข้างให้ชิดมาเป็นระยะๆ แล้วทดลองซ้าตามข้อ 1 เรื่อยๆจนกระทั่งผู้ถูก
ทดลองไม่สามารถบอกความแตกต่างด้วยปลายลวด 1 ปลายและ 2ปลายได้ วัดความห่างของปลายลวดใน
ขณะนั้นแล้วบันทึกไว้ในตาราง
3.ลองทาเช่นเดียวกันตามบริเวณต่างๆ ของร่างกาย เช่น บริเวณต้นคอ ปลายนิ้ว แขน
ตารางบันทึกผลการทดลอง
บริเวณของร่างกาย ระยะห่างของปลายลวดหนีบ จานวนปลายลวดที่ถูกแตะ
ทดลองครั้งที่
กระดาษ (cm) 1 ปลาย 2 ปลาย 3 ปลาย
1
2
3
นักเรียนจะสรุปผลการทดลองนี้อย่างไร
16 กรกฎาคม 2555
Biologynsp.wordpress.com

15. เอกสารประกอบการสอน เรื่อง อวัยวะรับสัมผัส 15
จากกิจกรรมดังกล่าวจะเห็นว่า บริเวณต่างๆ ของผิวหนังในร่างกายจะมีปลายประสาทอยู่ไม่เท่ากัน
บริเวณที่มีความละเอียดอ่อนน้อยก็จะมีปลายประสาทอยู่น้อย ส่วนที่มีความละเอียดอ่อนมากก็จะมีปลาย
ประสาทอยู่มาก
นักเรียนคงเคยเห็นแล้วว่าร่างกายเรามีกลไกการทางานของระบบประสาทและ อวัยวะรับสัมผัสที่
ซับซ้อนและมีความสอดคล้องกันทาให้เราสามารถรับรู้และตอบ สนองต่อสิ่งเร้าได้ ซึ่งมีความสาคัญอย่างยิ่งต่อ
การดารงชีวิต ดังนั้นจึงควรตระหนักถึงวิธีป้องกันรักษาระบบดังกล่าวนี้ไว้และใช้อย่างถูก วิธีจะทาให้มีชีวิต
อย่างเป็นสุข
การควบคุมดุลยภาพของร่างกายโดยผ่านเซลล์ประสาทมีการส่งกระแสประสาท ไปตามเส้นใย
ประสาท เพื่อควบคุมการติดต่อประสานงานเกี่ยวกับอวัยวะที่อยู่ห่างไกล ทาให้มีลักษณะการสั่งงานโดยผ่าน
สารเคมีที่ผลิตโดยต่อมไร้ท่อ ซึ่งนักเรียนจะได้ศึกษาในบทต่อไป
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
กิจกรรมท้ายบทที่ 8
1. เหตุใดผู้ที่มีสมองพิการมาแต่กาเนิดมักเป็นโรคปัญญาอ่อน
2. ทาไมตารวจจึงนิยมฝึกสุนัขเอาไว้สาหรับตรวจหาร่องรอยของอาชญากร
3. ชายคนหนึ่งผ่าตัดเพื่อแก้ไขปัญหาหมอนรองกระดูกทับเส้นประสาทสมอง พบว่า หลังจาก
ผ่าตัด ผู้ป่วยแสดงความรู้สึกทางสีหน้าไม่ได้อยู่ระยะหนึ่ง นักเรียนคิกว่าการผ่าตัดกระทบกับ
เส้นประสาทสมองคู่ใดบ้าง
4. ก่อนตรวจนัยน์ตาผู้ป่วยมักจะได้รับการหยอดยาหยอดตาเพื่อให้รูม่านตาขยายตัว จักษุแพทย์
จึงมองเห็นส่วนต่างๆ ได้ง่าย นักเรียนบอกได้ไหมว่า ยาหยอกตามีผลต่อต่อระบบประสาทอย่างไร
5. เมื่อเราจับกระทะที่ร้อนเราจะปล่อยมือทันที จงเขียนแผนภาพแสดงวงจรประสาทในการแสดง
พฤติกรรมเช่นนี้
6. จงลาดับเหตุการณ์ที่เกิดขึ้น เมื่อเกิดกระแสประสาทในเซลล์ประสาทและกระแสประสาท
เคลื่อนที่จากเซลล์ประสาทหนึ่งไปยังอีกเซลล์ประสาทหนึ่ง
16 กรกฎาคม 2555
7. ภายในเรตินาของชายคนหนึ่งไม่มีเซลล์รับแสงรูปกรวยอยู่เลย นักเรียนคิดว่าเขาจะยังคงมีความสามารถใน
การมองเห็นหรือไม่อย่างไร
Biologynsp.wordpress.com