1. สรุปนิราศภูเขาทอง จัดทำโดย ครูพรรณี สกนธวุฒิ

2. ผู้แต่ง สุนทรภู่ ลักษณะคำประพันธ์ แต่งด้วยกลอนแปด มีความยาว ๘๙ คำกลอนลักษณะเฉพาะของกลอนนิราศคือ มักขึ้นต้นด้วยวรรครับ และลงท้ายด้วยเอย สุนทรภู่ นิราศภูเขาทอง

3. ที่มาของเรื่อง เป็นวรรณคดีประเภทนิราศ ที่ได้รับการยกย่องว่าเป็นนิราศเรื่องที่ดีที่สุดของสุนทรภู่ ( พ . ศ . ๒๓๒๙ – ๒๓๘๙ ) ท่านแต่งเมื่อครั้งเดินทางไปนมัสการเจดีย์ ภูเขาทองที่กรุงเก่า ( จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ) เมื่อเดือน สิบเอ็ด ปีชวด ( พ . ศ . ๒๓๗๑ ) ขณะบวชเป็นพระภิกษุ เมื่ออายุราว ๔๒ ปี เจดีย์ภูเขาทอง นิราศภูเขาทอง

4. ที่มาของเรื่อง เป็นวรรณคดีประเภทนิราศ ที่ได้รับการยกย่องว่าเป็นนิราศเรื่องที่ดีที่สุดของสุนทรภู่ ( พ . ศ . ๒๓๒๙ – ๒๓๘๙ ) ท่านแงนิราศเรื่องนี้จากการเดินทางไปนมัสการเจดีย์ ภูเขาทองที่กรุงเก่า ( จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ) เมื่อเดือนสิบเอ็ด ปีชวด ( พ . ศ . ๒๓๗๑ ) ขณะบวชเป็นพระภิกษุ เมื่ออายุราว ๔๒ ปี นิราศภูเขาทอง

5. จุดมุ่งหมายในการแต่ง เพื่อไปนมัสการพระเจดีย์ภูเขาทองในวัดภูเขาทอง ด้วยเชื่อว่ามีพระบรมสารีริกธาตุบรรจุอยู่ นิราศภูเขาทอง

6. สาระสำคัญของเรื่อง หลังจากออกพรรษาและรับกฐินในเดือน ๑๑ แล้วสุนทรภู่พร้อมกับหนูพัด ซึ่งเป็นบุตรชาย ที่ยังเด็กอยู่โดยลงเรือแจวจากวัดราชบูรณะ ( วัดเลียบ ) ไปจังหวัดพระนครศรีอยุธยา นิราศภูเขาทอง

7. ล่องไปตามลำน้ำเจ้าพระยาผ่านมาทางพระบรมมหาราชวัง และผ่านสถานที่ ต่าง ๆ ตามลำดับ เช่น วัดประโคนปัก โรงเหล้า บางจาก บางพลู บางพลัด บางโพ บ้านญวน วัดเขมาภิรตาราม ตลาดแก้ว ตลาดขวัญ นนทบุรี บางธรณี เกาะเกร็ด บางพูด บ้านใหม่ บางเดื่อ ( ในจังหวัดปทุมธานี ) บางหลวง สามโคก บ้านงิ้ว เกาะใหญ่ราชคราม เมื่อเข้าเขตพระนครศรีอยุธยา ผ่านหน้าจวนเจ้าเมืองวัดพระเมรุ แล้วจึงเดินทางถึงเจดีย์ภูเขาทอง ส่ในวันเดินทางกลับออกเรือตั้งแต่เช้าตรู่ เดินทางเพียง วันเดียวก็ถึงกรุงเทพ ขึ้นบกที่ท่าวัดอรุณราชวราราม ระหว่างการเดินทางเมื่อกวีพบเห็นสิ่งใดที่น่าสนใจหรือสอดคล้องกับความคิดที่ต้องการนำเสนอก็จะนำมากล่าวไว้ นิราศภูเขาทอง

8. สถานที่ที่กวีเดินทางผ่าน

9. ถีงหน้า วัง ดั้งหนึ่งใจจะขาด คิดถึงบาทบพิตรอดิศร โอ้ผ่านเกล้าเจ้าประคุณของสุนทร แต่ปางก่อนเคยเฝ้าทุกเช้าเย็น นิราศภูเขาทอง ถีงอารามนาม วัดประโคนปัก ไม่เห็นหลักลือเล่าว่าเสาหิน เป็นสำคัญปันแดนในแผ่นดิน มิรู้สิ้นสุดชื่อที่ลือชา

10. จะเหลียวหลังกลับลับเขตประเทศสถาน ทรมานหม่นไหม้ฤทัยหมอง ถึง เขมาอาราม อร่ามทอง พึ่งฉลองเลิกงานเมื่อวานซืน นิราศภูเขาทอง ถึงแขวงนนท์ชลมารค ตลาดขวัญ มีพ่วงแพแพรพรรณเขาค้าขาย ทั้งของสวนล้วนเรืออยู่เรียงราย พวกหญิงชายประชุมกันทุกวันคืน

11. ถึงเกร็ดย่านบ้านมอญแต่ก่อนเก่า ผู้หญิงเกล้ามวยงามตามภาษา เดี๋ยวนี้มอญถอนไรจุกเหมือนตุ๊กตา ทั้งผัดหน้าจับเขม่าเหมือนชาวไทย นิราศภูเขาทอง …………………… ถึงเกาะใหญ่ราชครามพอยามเย็น ดูห่างย่านบ้านช่องทั้งสองฝั่ง ระวังทั้งสัตว์น้ำจะทำเข็ญ

12. มาจอดท่าหน้า วัดพระเมรุข้าม ริมอารามเรือเรียงเคียงขนาน บ้างขึ้นล่องร้องรำเล่นสำราญ ทั้งเพลงการเกี้ยวแก้กันแซ่เซ็ง นิราศภูเขาทอง ครั้นรุ่งเช้าเข้าเป็นวันอุโบสถ เจริญรสธรรมาบูชาฉลอง ไปเจดีย์ที่ชื่อ ภูเขาทอง ดูสูงล่องลอยฟ้านภาลัย

13. ประทับท่าหน้า อรุณ อารามหลวง ค่อยสร่างทรวงทรงศีลพระชินสีห์ นิราศเรื่องเมืองเก่าของเรานี้ ไว้เป็นที่โสมนัสทัศนา นิราศภูเขาทอง

14. คุณค่าด้านวรรณศิลป์ ภาพพจน์อุปมา คือ โวหารที่เปรียบเทียบของสองสิ่งว่าเหมือนกัน มักใช้คำว่าเหมือน คล้าย ดุจ ดูราว ราวกับ ภาพพจน์กล่าวเกินจริง คือ การที่กวีอาจกล่าวมากหรือน้อยกว่าความเป็นจริง เพื่อสื่อให้เกิดความเข้าใจ และมองเห็นภาพในความคิดคำนึงได้ดีขึ้น การเลียนเสียง คือ กวีนำให้เสียงที่ได้ยินมาบรรยายให้เกิดมโนภาพและความไพเราะน่าฟังยิ่งขึ้น นิราศภูเขาทอง คุณค่าของเรื่อง

15. คุณค่าด้านวรรณศิลป์ สัมผัสสระ คือ คำที่ใช้สระตัวเดียวกัน สัมผัสอักษร คือ คำที่มีอักษรคล้องจองกัน การซ้ำเสียง คือ การสัมผัสอักษรอย่างหนึ่ง นับเป็นการเล่นคำที่ทำให้เกิดเสียงไพเราะ การซ้ำเสียงจะต้องเลือกตำที่ให้จินตภาพแก่ผู้อ่านอย่างแจ่มชัดด้วย การใช้กวีโวหาร คือนิราศภูเขาทองมีภาพพจน์ลักษณะต่าง ๆ ที่กวีเลือกใช้ ทำให้ผู้อ่านได้เข้าถึงความคิด ความรู้สึกของกวี การเล่นคำ คือ การใช้ถ้อยคำคำเดียวในความหมายที่ต่างกันเพื่อให้การพรรณนาที่ไพเราะน่าอ่านและมีความลึกซึ้งยิ่งขึ้น นิราศภูเขาทอง

16. คุณค่าด้านสังคม นิราศภูเขาทอง สะท้อนวิถีการดำเนินชีวิตไปถึงขนบธรรมเนียมประเพณีและวัฒนธรรม ตลอดจนเป็นการบันทึกเส้นทางการเดินทางในสมัยนั้นและเป็นการบันทึกประวัติสถานที่ ในเรื่องนี้สุนทรภู่ยังให้ข้อคิดและคติธรรมที่สามารถนำไปใช้ในชีวิจของคนอีกด้วย นิราศภูเขาทอง

17. จบแล้ว เตรียมศึกษาเรื่องต่อไปค่ะ