1. №1. Гэр бүлд эдийн засгийн боловсрол яагаад хэрэгтэй вэ?
Судалгаа : Монгол гэр бүлийн харилцааны өнөөгийн байдал 2010 онд
хийгдсэн суурь судалгаан дээр Өнөөгийн залуусын гэр бүл төлөвлөлтийн
талаарх мэдлэг 11,8% сайн гэсэн байгаа нь үлдсэн 88,2 % нь хангалтгүй
гэсэн буюу 5 хүн тутмын нэг нь ямарч мэдлэггүй гэж хариулсан байна. Гэр
бүл салалтын 40 гаруй хувь нь санхүүгийн асуудлаас болж салдаг, гэр
бүлийн зөрчлийн 50 гаруй хувь нь мөнгө санхүүгийн асуудлаас үүддэг,
Өрхийн санхүүгээ хэрхэн оновчтой зарцуулах талаар 47,9% нь хаанаас
мэдээлэл, мэдлэг авахаа мэдэхгүй гэж хариулсан. Тиймээс энэ чиглэлийн
боловсрол олгох сургалтын үйл ажиллагаа нийгэмд тодорхой хэмжээнд
үгүйлэгдэж байгааг харуулж байна.
№2. Өрхийн төсөв хөтлөлтийн давуу тал, ач холбогдол
Өрхийн төсөв хөтлөлтийн байдал Монгол улсад хангалтгүй байна. 20102013 оны хооронд хийсэн түүвэр судалгаан дээрээс харвал өрхийн төсөв
хөтлөлтийн байдал:
Өрхийн төсөв огт хөтөлдөггүй 70 %
Өрхийн төсөвөө хааяа бүртгэдэг 25 %
Өрхийн төсөвөө хөтөлдөг : 5 гаруй % байна.
Өрхийн төсөвөө хөтөлснөөр дараах давуу талтай:
Гэр бүлд санхүүгийн маргаан гарахгүй, эхнэр, нөхөрт итгэлцэл бий
болдог
Гэр бүлд бүх гишүүдийн хэрэгцээг хангах төлөвлөгөөтэй болно.
Өрхийн төсвийн орлого зарлага тэнцэх үү, үгүй юу? гэдгийг
шийдвэрлэхэд хэрэгцээтэй материал нь болж байдаг. Өрхийн төсвийн
бүртгэлийн дэвтэрт орлогын агуулга ба түүний шинж чанар мөн
зарлагын агуулга ба түүний шинж чанарыг сайн бүртгэснээр өрхийн
төсвийн орлого зарлага тэнцэх үү үгүй юу гэдгийг шийдвэрлэж байдаг.
Нийгэм эдийн засгийн эрсдлийг даван туулах арга замаа хайхад
туслана.
Өрх өөрийн өрхийн төсвийн онцлог чанар, дадал зуршил, хэрэглээний
өөрчлөлтийг харж болно.
Санхүүгийн зорилготой болж , төлөвлөгдсөн тооцоотой амьдралыг
зохиоход хялбар болдог гэх мэт...
Өрхийн төсвөө хөтлөхгүй байхын сөрөг тал:
Өөрийн гэр бүлийн санхүүгийн онцлог чанарыг мэдэхгүй, хэт үрэлгэн
зардал их гаргадаг,
Гэнэтийн эрсдэл, төлөвлөгөөгүй зарлага гарах үед гэр бүлийн
амьдрал хүндрэлд орно.
Гэр бүлд санхүүгийн маргаан хөтөлдөг өрхийг бодоход илүү их гарна.
Гэр бүл дэх гишүүдийн хэрэгцээ нь хангагдахгүйн улмаас зөрчил бий
болно.
Өдөр тутмын тооцоогүй амьдрал нь ирээдүйн эдийн засгийн эмзэг,
ядуу байдалд хүргэх нь маш их,
Өрхийн төсөв хөтлөхгүй байх нь хадгалах, хуримтлах сэтгэлгээг бий
болгохгүй байх хандлагатай юм.

2. №3. Өрхийн төсөв хөтлөх хялбар аргууд
 4 талт арга: Орлого, зарлага, үлдэгдэл, төлөвлөгөө гэсэн 4 хэсэгтэй.
Орлого
Зарлага
үлдэгдэл
төлөвлөгөө
 Хүснэгт зохион гараар бүртгэх арга: өдөр бүрийн тооцоогоо бэлэн
загвар хүснэгтээр хялбархан бүртгэх, Жишээ: Батболдын гэр бүлийн 3
өдрийн тооцоог авч үзье. Тодорхой нэг хэмжээгээр орлого орж ирсэн
үедээ зардал их гаргаж байгаа буюу худалдан авалтыг бөөндөж авч
байгаа
тохиолдол
байгаа
болно
4 сар
27 өдөр /Даваа /
28 өдөр / Мягмар/
29 өдөр /Лхагва/
нийт
Агуулга
Агуулга
нийт
Агуулга
нийт
Нөхрийн цалин
350000
Эхнэрийн наймааны
орлого
54000
-
-
-
-
Бодит орлого
нийт
-
-
-
404000
Нийт орлого
-
-
16500
Будаа -5 кг
5000
Талх-2 ш
1240
Үхрийн мах- 5 кг
17500
Элсэн чихэр-2 кг
2400
Төмс-5 кг
3500
4200
-
Лууван,
байцаа- 3
кг
3000
-
38200
-
7400
-
7740
өндөг-30 ш
Туслах хоолны
зардал
54000
Боов -2 кг
Нийт
-
Гурил /25 кг/
Гол
хоолны
зардал
350000
6600
-
-
өдрийн
хоол
гадуур
5000
өргөст хэмх-2кг
3500
-
-
Сүү-1кг
1700
53340
/тетрапак/
өдрийн хоолонд
-
-
-
-
12600
Нийт
2500
-
-
-
6700
19300
Боловсролын
зардал
сургалтын төлбөр
60000
-
-
хичээлий
н
сурах
бичиг
5000
Нийт
-
60000
-
-
-
5000
65000
19440
137640
-
266360
Нийт зардал
үлдсэн
дүн
мөнгөн
110800
-
-
7400
-
-
-

3.  Дугтуйт төсвийн арга:
Энэ нь Америк болон Солонгос, Хятад улсуудад их хэрэглэгддэг арга юм. Энэ арга
нь олон гэр бүлүүдэд үр ашгаа өгч чадсан гэдэгт итгэлтэй байна.
Дугтуйт төсвийн аргыг хэрэгжүүлэхийн өмнө:Орлого зарлагаа бүртгэх, орлого
нь хэрэглээнээс илүү бол хадгаламжинд хийх. Өдөр бүр ,сар бүр нийтлэг гардаг
зардлуудаа дугтуйнд хийнэ.
Жишээ нь :
хоол хүнс
60000
Унаа тээвэр
18000
Өр зээл
Хадгаламж
36000
20000
Дугтуйнд хуваарилах арга: 2 оос дээш дугтуй бэлдэн өрхийн төсвийн тооцоогоо
хуваарилаж, төлөвлөгөөтэй зарцуулах арга
 Компьютер системийн арга: Эксел программ, Өсөх өрх программ
Америк, Солонгос, Япон, Хятад гээд гадны улсуудын хувьд бүгд л гэр бүлийн
санхүү, эдийн засаг тал дээрээ маш их анхаарч төсвөө менежменттэй байлгах тал
дээрээ өөр өөрсдийн арга технологийг боловсруулсан байдаг. Америкт гэр бүлүүд
орлого нь хангалттай байдаг хэдий ч бүгдийг нь хэрэглээд дуусгадаггүй, тэд харин
санхүүгээ яаж зөв менежменттэй зарцуулах вэ? гэдэг асуудал дээрээ анхаарлаа
хандуулдаг. Харин манай улсын хувьд орлого нь дундаж, сайн байсан ч гэсэн
хэрэглээ гэдэг зүйлдээ захирагдаж, орлогоосоо давсан зарлага гаргаж энэ нь
хуримтлуулах, хадгалах гэсэн ойлголтыг үгүй болгож байдаг. Дундаж орлоготой
гэр бүлүүдийн хувьд ядуу эмзэг байдалд өртөх магадлал өндөр байдаг гэж
статистик судалгаан дээр гаргасан байдаг. Энэ нь магадгүй тэдний хэрэглээ өндөр
байдагтай холбоотой юм. Энд мөнгөө зөв менежменттэй зарцуулах нэг аргыг
танилцуулья.

4. №4. Өрхийн хуримтлал бий болгох ач холбогдол:
Өнөөдрийн хуримтлал нь ирээдүйн эрсдэлийг давах гол хүч юм. Өрх
хуримтлалаараа дамжуулан төлөвлөсөн зорилгоо биелүүлэх, аливаа гэнэтийн
эрсдэл гарвал санхүүгийн хямралд орохгүй байх давуу талтай. Ямарч хуримтлал
хийдэггүй өрхийн хувьд гэнэтийн зарлага, эрсдэл бий болох үед өр зээл тавих
байдлаар хэрэгцээгээ хангах нь дараагийн хэрэглээг хязгаарладаг.
Жишээ нь: Б н гэр бүлийн сарын нийт орлого 600000, гэвч хуримтлал байхгүй,
ам бүл 5, Эхнэр ажилгүй, Өрхийн тэргүүн Б гэнэтийн эрсдлийн улмаас ажил
хөдөлмөр эрхлэх чадваргүй болсон, эмчилгээний зарлага энэ гэр бүлийн хамгийн
их хувийг эзэлдэг, гэр бүл эдийн засгийн эмзэг байдалд өртөж, санхүүгийн хувьд
өр зээл их болсон, гэр бүл дэх гишүүдийн хэрэгцээ нь хангагдахгүй, зөвхөн хоол
хүнсний зарлагаас илүү гарч чадахгүй болсон байна.
Өрх мөнгөө хуримтлуулах хэд хэдэн арга байна. Үүнд:
Банк, санхүүгийн байгууллагад хадгаламж хийлгэх. Хугацаатай, хугацаагүй
хадгаламж.
Өрх өдөр тутам тодорхой мөнгийг хадгалаж эхлэх. Энэ нь хадгалах,
хуримтлах сэтгэлгээг бий болгох хандлага бий болгодог.
Өрх тодорхой нэг зорилго тавин орлогоосоо шууд хуримтлал бий болгон,
хэрэгцээг хангах. Орлого орж ирэх үед төлөвлөсөн зүйлдээ худалдан авалт
хийнэ.
Статистик судалгаа: Өрхийн нийгэм эдийн засгийн байдал 2012 оны судалгаан
дээр өрхийн хуримтлал, хадгалажын эзлэх хувь өрхийн төсөвт 2 хүрэхгүй хувьтай
байна.