PTON111-Хичээл-7-2

1. ХАРААНЫ СЭРЭЛ
Доктор дэд проф.н.Цэдэвсүрэн

2. Харааны сэрэл гэрлийн үйлчлэлээр юмс
үзэгдлийг хүлээн авч тусгадаг бөгөөд
хүний танин мэдэх үйл ажиллагаанд
онцгой үүрэг гүйцэтгэнэ. Эрдэмтдийн
тогтоосоноор хүний тархинд гадаад
ертөнцөөс ирж байгаа мэдээлэл буюу
дохионы 80-90 хүртлэх хувь нь зөвхөн
харааны сэрлээр дамжиж ирдэг байна.
Тэрчлэн хүний бүх гүйцэтгэх үйлийн 80
орчим хувь нь харааны сэрлийн
хяналтын дор явагдана.

3. Харааны сэрлийн тусламжтайгаар бид
юмсын хэлбэр хэмжээ багтаамж, хол
ойр болон өнгийг тусгана. Харааны
сэрэл нь хүнийг орон зайд баримжаалан
дасгах, хүний хөдөлгөөнийг
зохицуулахад туслана. Харааны
сэрлийн тусламжтайгаар бид уншиж
бичиж чадахаас гадна ертөнцийн гоо
үзэсгэлэнг тусгаж түүнийг танин мэднэ.
Нэрт байгаль шинжээч Гельмголц
хүний мэдрэхүйн бүх эрхтний дотроос

4. Нүд нь байгалаас заяасан бүтээлч
хүчний хамгийн гайхамшигт
бүтээгдэхүүн юм. Хүний нүдний
мэдрэхүйн хэсэгт гэрлийн цахилгаан
соронзон долгионы үйлдэл, нөлөөлсний
дүнд харааны сэрэл үүснэ. Нүдний
гэрлийн мэдрэх эрхтэн нь нүдний
торлог бүрхэвч юм. Нүдний торлог
бүрхэвч нь түүний хамгийн дотор талд
оршдог.

5. Торлог бүрхэвчид байгаа гэрлийг
мэдрэх эсүүд нь савханцар лонхонцор
хэлбэрийн хоёр янзын эсээс тогтоно.
Гэрлийн цочроол нь харааны төвд очиж,
тэнд мэдэрлийн процесс болж хувирдаг
байна. Нүдний торлог бүрхэвчинд
орших гэрлийг мэдрэх эсүүд нь асар
олон тоотой бөгөөд тэдгээрийн дотроос
лонхонцор хэлбэрийн эс 7 сая орчим,
савханцар хэлбэрийн э с 130 сая орчим
байна.

6. Савханцар хэлбэрийн эс нь өдрийн
гэрлийг үлэмж мэдрэмтгий тусгадаг бол
логхонцор эс нь өнгийн олон янзын
зохицос болон шөнийн гэрлийг сайн
мэдрэн тусгана.

7. Хүний нүдний торлог бүрхэвчийн
савханцар эсний ажиллагааг бууруулах
өвчин байдаг бөгөөд тийм өвчинтэй хүн
нь шөнө буюу бүдэг гэрэлтэй үед юуг ч
олж хардаггүй. Хүний ажиллах
чадварын төвшинг дээшлүүлэхэд өнгө
янз бүрийн нөлөөг үзүүлдэг. Ж:Хүний
ажлын байрыг зөв зохистой өнгөөр
будахад хөдөлмөрийн бүтээмж 20-25%
ийр дээшилдэг нь нотлогдсон байна.
Тэрчлэн хүний сурах үйл ажиллагааны
амжилтанд өнгө янз бүрээр нөлөөлнө.

8. Сурагчдын хичээллэх анги танхимын
хана туурга, ширээ сандал, зэргийн
өнгө нь аятай зохимжтой бол сурагчдын
оюун ухааны ажиллах чадварыг
дээшлүүлж, тэдэнд санаа сэтгэлийн
тайван байдлыг буй болгоход
нөлөөлдөг. Ж:Цэнхэр ягаан өнгө нь
хүнд сэргэлэн цовоо байдал, ногоон
өнгө намуун тайван байдлыг буй
болгож ажиллах нөхцөлд нь сайтар
нөлөөлдөг бол улаан өнгө хүнийг
хөөрлийн байдалд оруулж, хар хөх

9. Өнгө хүний сэтгэл санаанд хүнд хүчир
дарамтыг үүсгэнэ. Мөн энэхүү хоёр өнгө
нь хүний нүдийг амархан ядраадаг
онцлогтой. Харааны сэрлийг үүсгэх
цочроогч 390-760 миллимикроны урттай
гэрлийн цахилгаан соронзон долион юм.
Янз бүрийн өнгийн сэрлүүд нь янз бүрийн
урт богинын хэмжээнээс шалтгаалдаг
байна. Зарим үед хүмүүсийн өнгийн
мэдрэх сэрлийн үйл ажиллагаанд өөрчлөлт
орж зарим өнгийг огт сэрж мэдэрч
чадахгүйд хүргэдэг тал байдаг.

10. Энэ нь голдуу аливаа өвчин эмгэгээс
удамшлын зарим өвчний нөлөөнөөс
болдог. Нэн ялангуяа улаан ногоон
өнгийг сэрж мэдрэхгүй тохиолдол
олонтаа тохиолддог. Ийм үзэгдлийг
Дальтонизм гэдэг бөгөөд уг үзэгдлийг
анх нээж тодорхойлсон хүний нэрээр
нэрэлсэн юм. Иймд дальтонизмыг
мэргэжил сонголтод онцгой анхаарах
хэрэгтэй. Автомашины жолооч,
онгоцны нисгэгч, галт тэрэгний жолооч

11. Тэрчлэн уран зураач зэрэг мэргэжилд
ийм хүмүүс огт тохирохгүй. Тэрчлэн
давхар солонгын өнгийг ялгаж чадахгүй
хүн хаяа тохиолддог. Тийм хүмүүс бүх
өнгийг ганцхан бор өнгөөр
тодорхойлдог онцлогтой. Харааны
сэрлийн оролцоотойгоор хүн юмсын
орон зай, цаг хугацаа хөдөлгөөн хэлбэр
дүрс өнгө гэрлийг тусгаж мэдрэхээс
гадна гадаад дотоод ертөнцтэй бүх
үйлдлийг гүйцэтгэнэ.

12. Хүний харааны сэрлийн физик цочроогч
нь гэрлийн цахилгаан соронзон долгион
юм. Харааны сэрлийн гол аппарат болох
нүд гадна талаасаа судасны бүрхэвч,
эвэрлэг бүрхэвч тэгээд уурагт бүрхэвч,
гуравдахь торлог бүрхэвчээс тогтдог.
Нүдний торлог бүрхэвчийн цаад хананд
шар толбо гэдэг сүв байдаг. Энэ сүвд
юмны дүрс бууж хүн юмыг тусган авдаг.
Торлог бүрхэвчинд фигмент гэдэг хар
өнгийн будаг бий. Энэ будгийн их багаас
нүдний өнгө шалтгаална.

13. Сонорын сэрэл: Сонорын
анализаторын цочроогч нь агаарын
хөдөлгөөнд гарах ямар нэгэн биеийн
дуу чимээ юм. Өөрөөр хэлбэл ямар
нэгэн биет зүйлээс үүссэн хөдөлгөөн нь
агаарын хэлбэлзлэлийг үүсгэж байгаа
нь сонорын сэрлийг үүсгэх цочроогч нь
болдог. Сонорын сэрлийн эрхтэн нь чих
юм. Чих нь гурван үндсэн хэсгээс
бүрдэнэ. Чихний дэлбээ суваг хоёрыг
гадна чих гэнэ.

14. Гадна чих нь агаарын урсгалд гарах
биеийн хөдөлгөөний дуу чимээг хурааж
дотоод чих болон тархинд дамжуулдаг.
Хүн хоёр чихний тусламжтайгаар авиа
дуу чимээний чиглэлийг хүлээн авч
баримжаалан амьдарна. Хэрвээ баруун
талаас ямар нэг дуу чимээ гарахад
эхлээд баруун чих сонсож, дараа нь
зүүн чих хүлээн авна. Энэ хоёрын
хоорондын зөрүү нь секундын арван
мянганы долиор хэмжигдэнэ.

15. Гадаад орчинд гарсан дуу чимээ нь гадна
чихний сувгаар дамжин дунд чихний
хэнгэргийн хальсанд очиж, түүнийг
доргиулж, хэлбэлзлэлд оруулан дууны
долгиог үүсгэнэ. Чихний хэнгэргэн хальс
үлэмж мэдрэмтгий бөгөөд өндөр нам
дууны маш жижиг давтамжийг хүлээн
авна. Хүний чихэнд сонсох хамгийн нам
дуу нь секундэд гарах 16-20 мянган
хэлбэлзлэл юм. Хамгийн өндөр дууг
ультра авиа гэдэг бөгөөд хүн энэхүү авиаг
сэрж мэдэрч үл чадна.

16. Хамгийн өндөр дуу нь секундэд гарах
20-24 мянган хэлбэлзлэл юм. Чиний
хэнгэргэн хальснаас цааш хэнгэрэг
оршино.Чихний хэнгэрэг нь агаарын
урсгалыг нарийн сувгаар дамжуулан
Евстахиевын гуурсанд хүргэнэ. Үүний
тулд чихний хэнгэргийн хоёр талд
адилхан хэмжээний даралт бий болно.
Хэрвээ адил хэмжээний даралт
үүсэхгүй бол агаарын урсгалын
ялимгүй жижиг өөрчлөлтөд чихний
хэнгэрэг амархан гэмтэнэ.

17. Гэвч Евстахиевийн гуурсны гадна
суваг нь жирийн байдалд хаалттай
байдаг бөгөөд харин юм залгих үед
онгойно. Ийм учраас онгоцны
зорчигчдод онгоц хөөрөх үед чихэр өгч
шүлсийг залгиулдаг байна. Дунд чих
нь чихний хэнгэрэг алх дөш дөрөө
хэмээх 3 жижг яснаас бүрэлдэнэ.
Эдгээр нь тус тусдаа нарийн үүрэгтэй.
Алх яс нь урт нарийн үзүүрээр чихний
хэнгэргэн хальстай холбогдсон байна.

18. Нөгөө үзүүр нь дөш ястай холбогдож, дөш
нь цааш дөрөө ястай хэлхэн холбогдож
байна. Дөрөө яс нь чихний зууван цонхонд
байрласан байна. Эдгээр гурван жижиг яс
нь дунд чихэнд ирсэн агаарын урсгалыг
доргиулж авиа үүсгэнэ. Тэрхүү авиа нь
дотоод чихэнд очно. Чихний хамгийн гол
эрхтэн нь дотоод чих юм. Дотоод чихний
авиа хүлээн авах багаж нь чихний эмгэн
хумс юм. Эмгэн хумсанд авиа нэвтрүүлэх
нимгэн хальс байдаг.

19. Бөгөөд түүгээр янз бүрийн авиа нэвтэрч
цааш тархинд орших сонорын төвд
очно. Үүний дүнд ямар нэгэн авиа дуу
ба сонорын сэрэл үүсч явагдана.
Сонорын сэрэл нь гурван үндсэн
чанараар тодорхойлогдоно. Үүнд:
А/ Дууны догионы хэлбэлзлэлийн
давтамжаас шалтгаалах дууны өндөр
намыг тусгадаг
б/Хэлбэлзлэлийн амплитутаас
шалтгаалах дууны чанга сулыг тусгана.

20. В/ Дууны долгионы хэлбэлзлэлийн
хэлбэрийг тусгасан тембрийг өнгийг
тус тус тусгана. Дууны өнгө нь/тембр/
дууны өндөр нам чанга сулаар
тодорхойлогдоно. Хүмүүс дууны
өнгөөр бие биеэсээ харилцан ялгаатай
байдаг. Тэрчлэн хөгжмийн
хэрэгслүүдийн дууны өнгө нь бас янз
бүр байдаг байна. Авиа буюу сонорын
сэрлийг хэл ярианы хөгжмийн,
шуугиант гэж гурван хэлбэрт хуваана.
Хөгжмийн авиа нь дуу болон хөгжмийн

21. Хэргэслүүдийн гаргаж байгаа дуу
чимээ юм. Харин машин дотор
үйлдвэрийн газар, гарч байгаа дуу
чимээ нь шуугиант авиа юм. Хүний
авиа дуу нь хөгжмийн болон шуугиант
авианууддын хослолын дүнд явагдана.
Сонсголын сэрлийн тусламжтайгаар
ертөнцийн юмс үзэгдлийн гоё сайхан,
авиа дуу чимээг хүлээн авч таньж
мэдрэхээс гадна хүн өөрийгөө байгаль
орчинд зөв зохицуулж амьдарна.

22. Амтлах сэрэл: Шүлс болон аливаа усанд
уусах химийн бодис амтлах анализаторын
эсийг цочроосноос амтлах сэрэл үүснэ.
Амтлах анализаторын эсүүд хэл уруул
тагнай зэрэг эрхтний гадаргад байрласан
амтлах булцруунууд юм. Амтлах сэрлийн
эсүүд нь дээр дурдсан эрхтнүүдийн
талбайд харилцан адилгүй байрласан
байдаг. Амтлах сэрлийг чихэрлэг_ гашуун
исгэлэн, шорвог гэж дөрвөн хэсэгт
хуваана.

23. Эдгээр амтыг амтлах эрхтэн харилцан
адилгүй хүлээн авна. Ж:Хэлний үзүүр
хэсгээр чихэрлэг зүйлийг, дундуур гашуун
зүйлийг хэлний хоёр хажуугаар шорвог,
хэлний угаар исгэлэн зүйлийг тус тус сэрж
мэдэрнэ. Тэрчлэн хоол тэжээлийн зүйлийн
хатуу шингэн, халуун хүйтний байдлаас
амтлах сэрэл янз бүрээр үүсч явагдана.
Ж:Час халуун цайны амт бага мэдрэгдэнэ.
Амтлах анализаторын янзбүрийн хэсгээс
тархинд дамжиж очсон нервийн процесс

24. Түүнд амтлах сэрлийг үүсгэдэг.
Үнэртэх сэрэл: Биднийг хүрээлэн байгаа
юмс үзэгдлүүд өөртөө тусгай үнэртэй
байдаг. Үүгээр бид өөрийгөө хүрээлэн
байгаа орчноо баримжаалан амьдарна.
Үнэртэх сэрлийг үүсгэх цочроогч нь
шингэн зүйлд уусах химийн бодис юм.
Үнэрийг сэрж мэдрэх эсүүд нь хамрын
хөндийн дээд цэгт орших, салт
бүрхэвчид байрласан булцруунууд юм.

25. Үнэрийг мэдрэх төв нь тархины гадарын
өмнөт хэсэгт оршино. Үнэртэх сэрэлд
дасах чанар илүү явагдана. Орчин үед
үнэртэх сэрлийн үйл ажиллагаа хүний
амьдралд ихээхэн ач холбогдолтой. Хараа
сэрлийн анализаторууд гэмтэхэд
тэдгээрийн үйл ажиллагааг үнэртэх сэрэл
орлож гүйцэтгэх явдал бий. Ж:Төрөлхөөс
хараагүй дүлий хүн, юмсын үнэрээр
тэдгээрийн шинж чанарыг танин мэдэж,
өөрийгөө тэдгээртэй нарийн зохицуулах
чадвар илүү байна.

26. Арьсны сэрэл: арьсанд янз бүрийн
мэдрэх эрхтнүүдийн тоо томшгүй олон
цэгүүд байрласан байна. Арьсны мэдрэх
эрхтнүүд юмсын халуун, хүйтэн болон
даралт, шүргэлтийг сэрж мэдэрч хүлээн
авна. Өөрөөр хэлбэл арьсны сэрлийг
шүргэх ба температурын /халуун
хүйтнийг / мэдрэх сэрэл гэж хоёр
хуваана. Арьсны гадаргад даралт
шүргэлт болон халуун хүйтнийг мэдрэх
мэдэрлийн төгсгөлийн янз бүрийн
мэдрэмжүүд бий.

27. Арьсны гадаргад байрласан эдгээр олон
янзын мэдрэмжийн хэсгүүд даралт
шүргэлт, халуун хүйтнийг харилцан
адилгүй хүлээн авна. Хүний биеийн
арьсны далд орших хэсэг халуун
хүйтнийг маш сайн сэрж мэдэрч хүлээн
авна.Ж:Хэлний үзүүр, хурууны
үзүүрүүд шүргэлийг маш маш
мэдрэмтгий хүлээн авна. Даралт
шүргэлтийн цэгүүдийн хүлээн авах
цэгүүдийн тоо 1см кв арьсны талбайд
25 орчим байна.

28. Гэвч арьсны янз бүрийн хэсэгт эдгээр
нь харилцан адилгүй байрласан байна.
Ж:Хурууны үзүүрт 100 орчим цэг
байрласан байхад хөлийн өвдөгний
арьсанд дөнгөж 10 орчим цэг байдаг
байна. Арьсны даралт шүргэлт халуун
хүйтнийг мэдэх мэдэрлийн төгсгөл нь
тархинд байрласан байна.
Дотоод сэрэл: Өлсөх, цангах ханах
цадах зэрэг мэдрэмжийн сэрлүүд нь
дотоод сэрэлд багтана.

29. Дотоод сэрлийн хүлээн авагч нь ходоод
гэдэс зэрэг дотоод эрхтнүүдийн хананд
байрласан байна. Хүний бие махбодын
дотоод эрхнүүдийн үйл ажиллагаа,
хэвийн байгаа үед дотоод сэрэл
үүсэхгүй. Харин дотоод эрхтний үил
ажиллагааны хэвийн байдал алдагдасан
үед дотоод сэрэл үүсч явагдана. Өөрөөр
хэлбэл дотоод эрхтэнд ямар нэгэн
хэвийн байдал алдагдсан үед дотоод
сэрэл үүсч явагдана.

30. Өөрөөр хэлбэл дотоод эрхтэнд ямар нэгэн
хувьсалт өөрчлөлт орсны үндсэн дээр
тархи нь тэрхүү хувьсалт өөрчлөлтийг
мэдэрч дотоод сэрэл үүснэ.
Тэнцвэрийн сэрэл: тэнцвэрийн сэрэл нь
хүний биеийг орон зайд зөв тэнцвэртэй
удирдан зохицуулахад чухал үүрэг
гүйцэтгэнэ. Тэнцвэрийн сэрлийн аппарат
дотоод чихэнд оршино. Дотоод чихэнд
орших хагас дугираг хэлбэртэй сувгийн
дотор байрласан шингэн зүйл нь биеийн
тэнцвэрийг зохицуулдаг байна.

31. Тэнцвэрийн эрхтэн нь хүний биеийн
бусад дотоод эрхнүүдтэй шууд
холбоотой.
Хөдөлгөөний сэрэл: хүний биеийн
байдал болон хөдөлгөөнийг мэдрэх
сэрлийг хөдөлгөөний сэрэл гэнэ.
Хөдөлгөөний сэрлийн хүлээн авагч нь
булчин шөрмөс биеийн үе мөчинд
байрласан байна. Хөдөлгөөний сэрлийн
тусламжтайгаар хүн орон зайд ямар
нэгэн тодорхой үйлдэл хийж, түүнтэй
өөрийгөө зөв зохицуулна.

32. Хүрэлцэх сэрэл: Хүрэлцэх сэрэл нь арьс
ба хөдөлгөөний сэрлийн хослолын
үндсэн дээр юмыг барих, базах шүргэх
хувирах зэргээр сэрж сэдэрнэ. Хүрэлцэх
сэрэл нь хөдөлмөрийн үйл ажиллагаанд
онцгой үүрэгтэй. Ялангуйяа
хөдөлмөрийн үлэмж нарийн үйл хийхэд
хүрэлцэх сэрэл маш идэвхтэй оролцдог
юм. Жижиг хүүхэд эхлээд хүрэлцэх
сэрлийн үндсэн дээр гадаад ертөнцийг
танин мэдэх идэвхтэй үйл хийдэг.

33. Өвчний сэрэл: өвчний сэрэл нь янз бүрийн
шалтгаанаас үүснэ. Хүний бие махбодын
бүтэц үйл ажиллагаанд ямар нэгэн
өөрчлөлт орсноос болж, мэдэхүйн гадаад
дотоод эрхтний үйл ажиллагааны хэвийн
байдал, алдах процессыг сэрж мэдрэхийг
өвчний сэрэл гэнэ. Арьс дотоод эрхтэн
бучин махбодид байрласан тусгай
рецепторууд нь өвчний сэрлийн хүлээн
авагчид юм. Өвчний сэрэл нь гаднаас
үзүүлсэн хэт хүчтэй цочролын үндсэн
дээр үүсдэг.

34.  Анхаарал тавьсанд баярлалаа