Бүтцийн шинжилгээ, статистикийн онол, бизнесийн статистик, эдийн засгийн статистик, лекц

1. МОНГОЛ БИЗНЕС ДЭЭД СУРГУУЛЬ
БИЗНЕСИЙН УДИРДЛАГА МЭДЭЭЛЭЛ ЗҮЙН ТЭНХИМ
ХИЧЭЭЛИЙН НЭР: “СТАТИСТИКИЙН ОНОЛ”
ЗААХ БАГШ: Г.ДАГВАСҮРЭН
1

2. ЛЕКЦ – 12
Бүтцийн статистик шинжилгээ
2

3. 1. Нийгэм, эдийн засгийн бүтцийн тухай ойлголт, төрлүүд
Нийгэм, эдийн засгийн нийлмэл үзэгдэл нь цаг хугацааны туршид байнга
өөрчлөлт, хөдөлгөөнд оршиж байдаг тул тэрхүү хөдөлгөөний дүнд тооны
хувьд ч, чанарын хувьд ч өөрийн шинж чанараа өөрчилж болдог.
Иймээс бүтцийн динамикийг судлах, бүтцийн өөрчлөлтийг үнэлэх,
бүтцийн хөгжлийн үндсэн хандлагыг тодорхойлох, илрүүлэх нь судалгаа
шинжилгээний практик ач холбогдолтой.
3

4. Бүтэц гэдэг нь ерөнхий утгаараа гадаад, дотоод өөрчлөлтүүдэд өөрийн
үндсэн чанараа хадгалж байдаг судалгааны обьектуудын тогтвортой
уялдаа холбооны цогцыг хэлнэ.
Статистикт бүтэц гэдгийн дор бүлэг хоорондыг харилцаа холбоо нь
тогтвортой үндсэн чанараа хадгалсан нийгэм, эдийн засгийн
үзэгдлүүдийг элементүүдийг ойлгодог.
Бүтцийг хэд хэдэн шинж тэмдгээр ангилж болох ба тэдний нэг нь цаг
хугацаа юм.
Бүтцийг цаг хугацаагаар нь моментийн ба интервалын гэж ангилдаг.
4

5. Хугацааны тодорхой агшинд дахь нийгэм эдийн засгийн үзүүлэлтийн
бүтцийг моментийн бүтэц гэх ба тэр нь тухайн агшины харьцангуй
хэмжигдэхүүнээр илэрхийлэгдэнэ.
Ж: оны эцэс дэх малын тооны бүтэц гэх мэт...
Цаг хугацааны тодорхой үеийн /өдөр, 7 хоног, сар, улирал, жил г.м/
нийгэм, эдийн засгийн үзэгдлийн бүтцийг интервалын бүтэц гэнэ.
Ж: ДНБ-ий салбарын бүтэц, экспорт импортын бүтэц гэх мэт...
5

6. 2. Бүтэц болон бүтцийн өөрчлөлтийн үзүүлэлтүүд
Бүтцийн харьцангуй үзүүлэлтийг хувийн жин буюу дүнд эзлэх хувиар
илэрхийлдэг. Цаашид хэрэглэглэх тэмдэглэгээ:
-
- j цаг хугацаанд олонлогийн i-р хэсгийн эзлэх хувийн жин
“Бүтцийн өөрчлөлт” гэсэн ойлголтыг зөвхөн цаг хугацааны хувь дахь
бүтцийн ялгааг судлахад хэрэглэдэг.
Харин газар нутгуудын хувьд бүтцийг зэрэгцүүлэх, бодит бүтцийг
стандарт бүтэцтэй харьцуулах зэргийг “бүтцийн ялгаа” гэсэн
ойлголтоор авч үздэг.
6

7. 2 буюу түүнээс дээш цаг хугацааны бүтцийн өөрчлөлтийг үнэлэхэд 2
үзүүлэлтийг хэрэглэдэг. Үүнд:
1) Нэг ижил бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн хувийн жингийн ялгаварт
суурилсан үзүүлэлтүүд
2) Нэг ижил бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн хувийн жингийн харьцаанд
суурилсан үзүүлэлтүүд
7

8. Эхний бүлгийн үзүүлэлтэд i-р бүлгийн хувийн жингийн цэвэр өсөлт ( )
буюу тухайн бүрэлдэхүүн хэсгийн j-р үеийн хувийн жинг j-1 үеийнхтэй
харьцуулахад хэдий хэмжээгээр өссөн эсвэл буурсан байгааг илэрхийлдэг
үзүүлэлт ордог.
Хувийн жингийн ялгаврыг пунктээр илэрхийлдэг бөгөөд дурын цаг
хугацаанд бүх бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн нийлбэр ямагт 100% байдаг
учраас тэдгээрийн бүтцийн өөрчлөлтийн зарим нь эерэг зарим нь сөрөг
байх буюу бүх цэвэр өсөлтүүдийн нийлбэр тэгтэй тэнцүү байдаг.
8

9. Хоёр дахь бүлгийн үзүүлэлтэд хувийн жингийн өөрчлөлтийн хурд ( )
буюу i-р бүрэлдэхүүн хэсгийн j-р үеийн хувийн жинг түүний өмнөх үеийн
хувийн жинд харьцуулсан харьцаагаар илэрхийлэгдэнэ.
9

10. Монгол улсын гадаад худалдааны эргэлтийн бүтцийн динамик
2009 оныг 2006 онтой
харьцуулснаар
Он
Гадаад
худалдааны
нийт эргэлтийн
бүрэлдэхүүн
хэсгүүд
2006
2007
2008
Баганын дугаар
1
2
Экспорт
50.9
Импорт
Нийт эргэлт
2009
Хувийн
жингийн
цэвэр өсөлт,
пункт
(4-1)
Хувийн
жингийн
өсөлт, пункт
(4:1)
3
4
5
6
47.3
43.8
46.9
-4
0.9214
49.1
52.7
56.2
53.1
4
1.0815
100
100
100
100
0
-
10

11. Бүтцийг 3 буюу түүнээс олон үеүдэд судалж байгаа бол дээрх
үзүүлэлтүүдийн динамик дунджийг тооцох шаардлага гарч ирнэ.
Үүнд: i - бүтцийн бүрэлдэхүүн хэсэг (i=1,k)
j – хугацааны үе (j=1,n)
ж: экспортын хувьд
пункт
Импортын хувьд
пункт
11

12. i-р бүрэлдэхүүн хэсгийн n үеүүдийн турш дахь хувийн жингийн
өөрчлөлтийг илэрхийлэгч үзүүлэлт нь хувийн жингийн дундаж өсөлтийн
хурд юм.
Ж: экспортын хувийн жингийн 4 жилийн дундаж өсөлтийн хурд
Импортын хувьд:
12

13. i-р бүрэлдэхүүн хэсгийн хувийн жингийн дундаж өсөлтийн хурдыг
тодорхойлогч үзүүлэлт нь тухайн бүрэлдэхүүн хэсгийн хувийн жингийн
нийт өсөлтийн хурд байдаг. Энэ нь тухайн өсөлтийн хурдуудын
үржвэрийг дундаж хурдны үржвэрээр орлуулбал тухайн бүрэлдэхүүн
хэсгийн хувийн жингийн нийт өсөлтийн хурд өөрчлөгдөхгүй гэдгийг
харуулна.
Үүнийг импортын хувийн жингийн өсөлтийн хурд дээр тооцож үзье.
1.0733*1.0645*0.9465=1.02646*1.02646*1.02646=1.0814
13

14. Аливаа үзэгдэл, үйл явцын бүтцийг хугацааны хэд хэдэн үеүдэд судалж
байгаа тохиолдолд i-р бүрэлдэхүүн хэсгийн дундаж хувийн жинг тооцох
шаардлага урган гардаг. Энэ тохиолдолд, зөвхөн тухайн хэсгийн хувийн
жин хангалтгүй бөгөөд харин тэдгээр бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн талаарх
мэдээлэл нь абсолют хэлбэрээр илэрхийлэгдсэн байх хэрэгтэй.
14

15. Үүнийг өгөгдсөн хийсвэр жишээ ашиглан холбогдох тооцооллыг хийе.
Боловсруулах үйлдвэрийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлт
Улирал
Бүтээгдэхүүний
төрөл
I
II
III
IV
мян.төг
%
мян.төг
%
мян.төг
%
мян.төг
%
А
80
20
800
80
100
20
1200
80
Б
320
80
200
20
400
80
300
20
Дүн
400
100
1000
100
500
100
1500
100
15

16. Бүтээгдэхүүн тус бүрийн жилийн дундаж хувийн жинг тэдгээрийн
бүтцийн харьцангуй үзүүлэлтээр нь тодорхойлно.
Б
Дээрх тооцоололд 1%-д ногдох абсолют утга улирал бүрийн хувьд
ялгаатай байгааг тусгаагүй байна.
16

17. Хэрвээ бидэнд тухайн бүтцийн хэсэг бүрийн хувийн жин болон тухайн
хугацааны нийт дүн абсолют хэлбэрээр өгөгдсөн тохиолдолд дундаж
хувийн жинг тодорхойлохын тулд арифметикийн жигнэсэн дунджийн
томъёог ашиглах нь зүйтэй юм.
Б
17

18. 3. Төвлөрлийн болон бөөгнөрлийн статистик үзүүлэлтүүд
МУ-ын өрхийн зарлагын тархалт
Зарлагын
түвгшингээр нь
эрэмбэлсэн өрхийн
бүлэг (нийт хүн
амын 20 %-иар)
1998
Нийт зарлагад
эзлэх хувийн
жин
2003
Өсөн
Нийт зарлагад
нэмэгдэх
эзлэх хувийн
хувийн жин
жин
0
Өсөн
нэмэгдэх
хувийн
жин
0
1
5.6
5.6
5.9
5.9
2
10.0
15.6
10.6
16.5
3
13.8
29.4
15.3
31.8
4
19.4
48.8
22.2
54.0
5
51.2
100.0
46.0
100.0
Дүн
100.0
199.4
100.0
208.2
18

19. Нийт зарлагад эзлэх хувь, өсөн нэмэгдэх
хувиар
Лоренцийн муруй
120
100
80
Тэгш тархалын муруй
60
2003
40
1998
20
0
0
20
40
60
80
100
Хүн амын бүлэг өсөн нэмэгдэх хувиар
Хүн амын зарлагын төвлөрлийн муруй
19

20. Жинийн коэффициент
Муруйн талбайн хэмжээг тэгш тархалтын шулуунаас доош орших
гурвалжингийн талбайд харьцуулсан харьцааг Жинийн коэффициент
гэдэг.
– нийт олонлогт i – р бүлгийн эзлэх хувь /Хүн ам/
– шинж тэмдгийн i – р бүлгийн эзлэх хувь /зарлага/
– шинж тэмдгийн i – р бүлгийн өсөн нэмэгдэх хувь
20

21. Хэрэв судалж буй олонлогийг 5 тэнцүү бүлэгт хуваасан ба давталтууд нь
өгөгдсөн бол
Хэрэв судалж буй олонлогийг 10 тэнцүү бүлэгт хуваасан ба давталтууд нь
өгөгдсөн бол
21

22. Аж ахуйн нэгж, байгууллага
Ажилчдын тоо
Абсолют
тоо
Дүнд
эзлэх
хувь
Өсөн
нэмэгдэх
хувь
3
4
5
6
7
8
0.8006
0.8006
260121
0.254
0.254
0.2034
0.2034
2830
0.0881
0.8887
189459
0.185
0.439
0.0163
0.0387
20-49
2351
0.0732
0.9620
183314
0.179
0.618
0.0131
0.0453
50-с дээш
1221
0.0380
1.0000
391206
0.382
1
0.0145
0.0380
Нийт
32105
1.0000
-
1024100
1
-
0.2473
-
Абсолют
тоо
Дүнд
эзлэх
хувь,
Өсөн
нэмэгдэх
хувь
1
2
1-9
25703
10-19
Ажилчдын
тооны бүлэг
Лоренцийн муруйг байгуулъя:
22

23. Ажилчдын тоо, дүнд эзлэх хувиар
1.2
1
0.8
0.6
0.4
0.2
0
0
0.2
0.4
0.6
0.8
1
ААН, байгууллагын тоо, дүнд эзлэх хувиар
Жинийн коэффициентийг тооцъё.
23
1.2

24. Төвлөрлийн зэрэг төвлөрлийн муруй, тэгш тархалтын шулуунаар
хязгаарлагдсан муруйн талбайн хэмжээгээр илэрхийлэгдэнэ.
Муруйн талбайн коэффициентийн хэмжээг тэгш тархалтын шулуунаас
доош орших гурвалжингийн талбайд харьцуулсан талбайг Жинийн
коэффициент гэнэ.
– нийт олонлогт i-р бүлгийн эзлэх хувь
- шинж тэмдгийн i-р бүлгийн эзлэх хувь
- шинж тэмдгийн i-р бүлгийн өсөн нэмэгдэх хувь
= 0.5967 (59.67 %)
24

25. 4. Цаг хугацаа, орон зайд авч үзсэн бүтцийн өөрчлөлтийн нэгдсэн
үнэлгээ
Хугацааны тодорхой үеүдэд судлагдаж буй нийгэм, эдийн засгийн
үзэгдлийн бүтэц тогтвортой эсвэл өөрчлөлттэй байгаа талаар тухайн
үзэгдлийн бүтцийн өөрчлөлтийг ерөнхийд нь үнэлэхийн тулд нэг
обьектыг бүтцийг ялгаатай цаг хугацаагаар нь харьцуулах эсвэл нэг цаг
хугацаанд хамаарах ялгаатай обьектуудын бүтцийг өөр хооронд нь
харьцуулдаг.
25

26. Монгол улсын нэг өрхийн сарын дундаж мөнгөн зарлагын бүтэц, хувиар
Хувийн жин
Тооцооллын хүснэгтүүд
Зарлагын төрөл
2005
2006
2007
1
2
3
4=2-1
5=4*4
6=5:1
7=3-2
8=7*7
9=8:2
10=3-1
Хүнсний зарлага
34.5
34.4
34.5
0.1
0.01
0.0003
0.1
0.01
0.0003
0
Хүнсний бус
бараа
62.8
62.7
63.6
0.1
0.01
0.0002
0.9
0.81
0.0129
0.8
Хадгаламжинд
0.8
0.6
0.5
0.2
0.04
0.0500
0.1
0.01
0.0167
0.3
Бусдад өгсөн
бэлэг дурсгал
1.9
2.3
1.5
0.4
0.16
0.0842
0.8
0.64
0.2783
0.4
Нийт зарлага
100
100
100
0.80
0.22
0.13
1.90
1.47
0.31
1.50
26

27. 2005-2006 он, 2006-2007 он гэсэн 2 үеийн хувьд абсолют бүтцийн
өөрчлөлтийн шугаман коэффициентийг тодорхойлъё.
пункт
пункт
27

28. Абсолют бүтцийн өөрчлөлтийн квадрат дундаж коэффициент
пункт
пункт
28

29. Хувийн жингийн өөрчлөлтийн эрчийг илэрхийлэх үзүүлэлт нь
харьцангуй бүтцийн өөрчлөлтийн квадрат дундаж коэффициент юм.
29

30. 2-оос дээш хугацааны үеүдэд судалж буй үзэгдлийн бүтцийн
өөрчлөлтийн нэгдсэн үнэлгээг өгөхөд n үеүдийн турш дахь бүтцийн
өөрчлөлтийн шугаман коэффициентийг хэрэглэх нь тохиромжтой байдаг.
пункт байна.
30