É unha cadea montañosa de 210 km de lonxitude que se estende de norte a sur, desde Estaca de Bares ao Miño, na raia con Portugal. Marca a linde entre as provincias de A Coruña e Pontevedra (ao oeste) coas de Lugo e Ourense (ao leste). É un bloque que se elevou a finais do Período Terciario sobre montañas anteriores moi erosionadas.

1. A DORSAL
GALEGA

2. É unha cadea montañosa de 210 km de lonxitude
que se estende de norte a sur, desde Estaca de
Bares ao Miño, na raia con Portugal. Marca a
linde entre as provincias de A Coruña e
Pontevedra (ao oeste) coas de Lugo e Ourense
(ao leste).
É un bloque que se elevou a finais do Período
Terciario sobre montañas anteriores moi
erosionadas.
A DORSAL GALEGA

3. Vista desde os montes de Bares
cara ás serras da Dorsal

4. SERRA DA CORISCADA
Comeza en Estaca de Bares. Con orientación norte-sur, no linde entre os
concellos de Mañón e Ortigueira. no seu tramo norte inicial ás veces é
chamada serra de Solleiro. Polo leste da serra circula o río Sor.
ALTURAS DESTACADAS: Coriscada (523 m).
ROCHAS: lousas, cuarcitas, xistos e unha
banda do gneis “ollo de sapo”.
Estaca de Bares

5. Serra de Solleiro e a Estaca de Bares

6. Río Sor

7. SERRA DA FALADOIRA
Esténdese con dirección NNE-SSO entre os concellos de Mañón e Ortigueira e
pecha polo norte a Depresión das Pontes.
É unha superficie plana con ondulacións suaves cunha media de 500 m de altura.
As augas da vertente leste van aos ríos Sor e Eume, e as da oeste ao Mera, Rola,
Valeo e Esteiro da Loiba.
ALTURAS DESTACADAS: Caxado (756 m), A Faladoira (605 m).
ROCHAS: bandas de lousas negras xunto con gneis “ollo de
sapo”, xistos cristalinos e areíscas das que sobresaen cristas
de granitos e cuarcitas.
Carballeiras, fervenzas
Alto da Faladoira (601 m)

8. Monte Caxado

9. Cruz da Faladoira

10. SERRA DA PANDA. Unha derivación da serra da Faladoira que se estende
paralela a ela, da que a separan os vales dos ríos San Miguel e Lombao,
cabeceiras do Baleo.

11. MONTES DE TRAS DA SERRA, unha prolongación ao leste da Faladoira. Están
rodeados polo vales do rego de Tras da Serra e o seu afluente o Batán.

12. SERRA DA LOBA
É unha serra de relevo suave que se estende con dirección N-S, facendo de linde
entre as provincias de Lugo e A Coruña, desde a Depresión das Pontes ata as
cabeceiras dos ríos Mandeo (oeste) e Labrada (leste) que a separan da Cordal de
Montouto. Fai de divisoria de augas entre a conca do Miño e as do Lambre e
Mandeo.
ALTURAS DESTACADAS: Pena Verde (709 m)
ROCHAS: granito de dúas micas, gneis “ollo de
sapo”, xistos, migmatíticos e granito intrusivo.
Parque eólico Experimental de Sotavento.

13. CORDAL DE MONTOUTO
Serra de relevos aplanados con orientación N-S, que fai de divisoria entre A
Coruña (Aranga) e Lugo (Gutiriz). Na vertente leste nacen afluentes do Parga e na
oeste do Mandeo.
ALTURAS DESTACADAS: Pena da Uce (734 m)
Fragas do Barranco da Loba e rego da
Palanca, fervenzas.

14. Unión dos regos Palanca e Barranco da Loba

15. ALTURAS DESTACADAS: Pico da Cova, con 841 m.
ROCHAS: granitos de dúas micas, gneis “ollo de
sapo”, xistos, cuarcitas e granitos intrusivos.
Pena da Cova da Serpe
Vista desde o Pico da Cova cara a Lugo
SERRA DA COVA DA SERPE
Esténdese con dirección N-S no linde entre as provincias de Lugo (Guitiriz e Friol)
e A Coruña (Curtis e Sobrado). Na vertente leste nacen afluentes do Parga e na
oeste do Mandeo.

16. Vista desde Friol

17. SERRA DE CORNO DE BOI
Pequena serra situada entre os concellos de Friol (Lugo) e Toques e Sobrado (A
Coruña). Na vertente oeste nace o río Mandeo e na leste afluentes do Narla (Miño).
ALTURAS DESTACADAS: Campelo (803 m)
bosques

18. Campelo

19. MONTES DO BOCELO
Situados entre Toques e Sobrado, perpendicularmente, polo oeste, ao Corno de
Boi e Careón, con orientación SO-NO.
Fai de divisoria das concas do Ulla e do Tambre.
ALTURAS DESTACADAS: Pico do Pilar (803 m)
ROCHAS: granitos de mica negra
formacións graníticas, dolmes

20. Pena da Moura

21. SERRA DO CAREÓN
Esténdese, con orientación N-S, facendo de linde entre as provincias de A Coruña
e Lugo.
Nela nacen afluentes do Miño (Narla) e do Ulla (Pambre, Seco, Furelos...).
ALTURAS DESTACADAS: Careón (798 m)
ROCHAS: granitos de dúas micas e intrusivos,
gneis “ollo de sapo”, xistos, e no sector sudoeste
afloramentos de rochas ultrabásicas
(serpentinitas, peridotitas, granulitas piroxénicas,
gabros, anfibolitas, xistos verdes...).
rochas, flora específica

23. SERRA DE LIGONDE
Pequena serra, prolongación da Dorsal con dirección NO-SE, situada entre os
concellos de Monterroso e Portomarín. Fai de divisoria de augas entre O Miño e o
Ulla.
ALTURAS DESTACADAS: Pena da Lebre (747 m)
ROCHAS: lousas, cuarcitas, gneises
rochas, vistas
Cumes de Ligonde coroados de cuarcitas

24. Serra de Ligonde vista desde a Vacaloura

25. SERRA DA VACALOURA
Esténdese con dirección norte-sur, prolongación da Dorsal. Fai linde entre o
concello de Monterroso e os de Taboada (Comarca de Chantada) e Portomarín
(comarca de Lugo).
ALTURAS DESTACADAS: San Cristovo, 830 m.
ROCHAS: granitos, xistos, cuarcitas e gneises.
formacións rochosas, vistas Cume de San Cristovo, no linde
entre Taboada e Monterroso.

26. Cuarcitas coroando os cumes
erosionados da Vacaloura

27. SERRA DO FARELO
Situada no nordeste da provincia de Pontevedra e ao suroeste da de Lugo, unida
á serra do Faro, con orientación NO-SE.
Na vertente leste nacen varias cabeceiras do Ulla.
ALTURAS DESTACADAS: (956 m)
ROCHAS: granito de dúas micas e migmatitas na
parte norte e pelitas e migmatitas na oriental.
formacións graníticas

28. O Farelo

29. SERRA DO FARO
Fai límite entre as provincias de Pontevedra (concello de Rodeiro) e Lugo
(concellos de Chantada e Carballedo), con orientación NE-SO, e prolóngase cara
ao oeste pola Pena de Francia.
Serve de divisoria a dúas concas galegas importantes, a do Miño e a do Ulla.
Dela baixan numerosos ríos: Arenteiro (afluente do Miño), Deza e Arnego
(afluentes do Ulla).
ALTURAS DESTACADAS: Faro (1.187 m)
ROCHAS: granitos porfídicos no norte e granitos de
dúas micas no sur, separados por unha banda de
migmatitas
flora e fauna, bosques. Protexida como LIC/ZEC.

30. Capela no cume do Faro

31. Vistas desde a Pena de Francia

32. SERRA DE MARTIÑÁ
Con dirección N-SO, situada ao sur da Serra do Faro, entre as provincias de Lugo
e Ourense. Na vertente leste nace o Bubal, na Oeste o Oseira e o Mirela e na Sur o
Barbantiño, todos da cunca do Miño.
ALTURAS DESTACADAS: Castro ou Martiñá (1.042 m)
ROCHAS: granitos
flora e fauna, formacións graníticas. Protexida como LIC/ZEC.
O Castro

34. SERRA DO CANDÁN
Con orientación N-S, de perfil suave, e vales profundos.
Recolle unhas precipitacións anuais moi elevadas que dan lugar á formación de
brañas no seu interior e aos mananciais que serven de nacemento a numerosos
ríos e regueiros: afluentes do Avia; Deza e os seus afluentes Candán, Grovas e
Asneiro; Lérez e Umia.
ALTURAS DESTACADAS: San Bento (1.017 m)
ROCHAS: xistos, anfibolitas, ortogneis e paragneis.
flora e fauna, fragas, brañas, fervenzas, etnografía,
mosteiro de Acibeiro. Protexida como LIC/ZEC.

35. San Bento do Candán

36. MONTES DO TESTEIRO
Con orientación NE-SO, fan de linde natural entre as comarcas do Deza, ao norte
e Carballiño, ao sur. Son montes con formas vigorosas delimitados por unha
fractura con direción NNE-SSO e moi diseccionados pola erosión dos ríos. Na
vertente leste nacen afluentes do Viñao e na oeste afluentes do Deza.
ALTURAS DESTACADAS: Uceiro (1.003 m)
ROCHAS: granitos e xistos.
flora e fauna, fragas, brañas, fervenzas, etnografía.
Protexida como LIC/ZEC.

38. SERRA DO CANDO. MONTE SEIXO
Ten orientación N-S. Ocupa terreos nos concellos de Cerdedo, Cotobade, Forcarei
e A Lama (Pontevedra) e Beariz (Ourense). Está unida ao Candán polos montes da
Costoia. Nas súas vertentes nace o río Verdugo.
ALTURAS DESTACADAS: Outeiro do Couto (1.017 m)
ROCHAS: granitos
flora e fauna, fragas, brañas, fervenzas, penedos,
etnografía. Protexida como LIC/ZEC.

39. O Cando e a Ría de Pontevedra

40. ALTURAS DESTACADAS: Coto da Puza con 1.027 m
ROCHAS: xistos e cuarcitas ao leste e granito de
dúas micas de gran groso no oeste.
flora e fauna, fragas, brañas, fervenzas, penedos,
etnografía.
SERRA DO SUÍDO
Situada no linde entre as provincias de Pontevedra e Ourense. É unha serra de
formas suaves con orientación N-S, separada da Serra do Faro de Avión polo val
do río Tea e da serra do Cando polo alto val do río Verdugo. Na vertente oriental
nace o río Avia e os seus afluentes Baluga, Couso, Cubela, Folosa e Cardelle, e na
occidental varias cabeceiras do Oitavén e o Tea.
É unha das áreas que recolle máis precipitacións de Galiza (nalgúns puntos superiores aos 2.500 l/m2).

41. Carballeira do Xesta

42. Val de Tielas, nas cabeceiras do Tea, entre o Suído e o Faro

43. SERRA DO FARO DE AVIÓN
Con orientación N-S, situada ao sur da Serra do Suído e separada dela polos vales
dos ríos Avia e Tea. Fai de linde entre as provincias de Pontevedra (concellos de O
Covelo e A Cañiza) e Ourense (Melón, Carballeda de Avia e Avión).
Nela nacen varios afluentes do Miño: Cortella, Cerves, Brul, Deva, Tea...
ALTURAS DESTACADAS: Faro de Avión (1.155 m), Coto do Xuíz
(1.087 m), Coto do Paso (1.082 m) e Coto Agudo (1.077 m).
ROCHAS: Granitos e algunhas bandas de gneis
pegadas glaciarias, flora, fauna, penedos.

44. As Laceiras

45. Abrigo no Coto do Xuiz

46. MONTES DA PARADANTA
Esténdense desde a Serra do Faro de Avión (Concellos de O Covelo, Arbo e As
Neves) ata o río Miño.
Ten orientación N-S e vai perdendo altura cara ao val do río Miño.
Na Paradanta nacen varios afluentes do Deva, Tea e Miño (Cea, Termes).
ALTURAS DESTACADAS: Chan do Rei (956 m)
ROCHAS: granitos hercínicos e xistos
flora e fauna, etnografía.
Vista desde Salvaterra

48. En xeral son serras de relevo suave, de
pendentes moderadas e cumes achairados.
XEOLOXÍA
As rochas que as forman
son variadas, con
predominio das silíceas:
xistos, cuarcitas, granitos,
gneises, peridotitas...

49. OLLO DE SAPO: un gneis con nome galego.
O gneis ollo de sapo é a máis característica das
rochas metamórficas galegas. Formouse hai uns
500 millóns de anos por metamorfización dos
sedimentos que enchían unha fisura que ía
desde a illa Coelleira (O Vicedo) ata Viana do
Bolo e o Sistema Central Ibérico.
Está formado por cristais de seixo azulados e corroídos
e feldespatos (ás veces moi grandes) dentro dunha
matriz filítica.
O nome de “ollo de sapo” é debido aos grandes cristais
de feldespato que sobresaen da rocha cando se
erosiona. Destaca a presenza dunha proporción
elevada de circonita.

50. Serpentinas no Careón

51. Xistos na Faladoira

52. Os cortes para facer a estrada permiten apreciar as capas nas rochas (xistos na Faladoira)

53. Erosión na lousas

54. Granitos no Bocelo

55. Nas construcións tradicionais podemos ver una mostra das rochas da contorna;
cuarcitas, xistos, lousas…

56. CLIMA
Atlántico, máis húmido na vertente oeste e máis frío nos cumes

57. A Dorsal Galega actúa como unha barreira climática entre o Atlántico e as terras
interiores. Nas súas vertentes orientadas ao mar, en especial no sur, dase a maior
pluviosidade de Galiza.

58. As serras da dorsal alimentan un importante número de ríos que desaugan
no Atlántico ou no Cantábrico e percorren una boa parte do país:
VERTENTES DO LESTE:
Baleo (Mera)
Frei Bermúdez (Eume)
Mandeo
Tambre
Furelos, Arnego, Pambre (Ulla)
Umia
Lérez
Verdugo e Oitavén
Tea (Miño)
VERTENTES DO OESTE:
Sor
Bravos ( Landro)
Labrada, Parga, Asma,
Arenteiro, Avia, Deva (Miño)
Río Sor en Ambrosores
RÍOS

59. Río Xesta (Verdugo) na serra do Suído Río Furelos (Ulla) na serra do Careón

60. Rego da Fraga (Avia-Miño)
na serra do Suído

61. FLORA
A vexetación é moi variada. Nos cumes mato de toxos, xestas e uces, e pasteiros.
Nas abas de menor desnivel plantacións de piñeiros e eucaliptos e nos vales máis
escarpados grandes áreas de bosque atlántico.

62. As partes altas da serra, chans e co fondo rochoso, almacenan auga en numerosas
brañas nas que abondan os brións, os xuncos, as violetas…

63. Sedum e brións, as primeiras especies que colonizan as rochas

64. Liques

65. Breixos e toxos

66. Distintos tipos de breixos

67. Toxos na serra do Faro

68. Xensá (Gentiana pneumonanthe)

69. Safrán bravo (Crocus autumnalis)

70. Na Serra do Careón e nas Gándaras de Melide aparecen endemismos típicos de terreos
serpentínicos, algunhas especies únicas desta zona.
Ten relevancia no ámbito galego polo grande número de endemismos serpentinícolas e
taxóns raros na Comunidade Autónoma e por acoller algunhas plantas que, ademais de ser
endemismos estritos desta zona, están claramente ameazadas a escala estatal.
Sagina Merinoi,
endemismo da
Serra do Careón.

71. Santolina melidensis, endemismo do Careón
en grave perigo de extinción.

72. Fraga no Barranco da Loba no Cordal de Montouto

73. Carballeira da Xesta na serra do Suído

74. Nos bosques atópanse amieiras, salgueiros, freixos, bidueiros, pradairos, loureiros, carballos...
e unha grande variedade de plantas de sotobosque e de beirais.
Fraga atlántica residual na serra da Faladoira

75. Carballeira en Cervicol na serra da Faladoira

76. Castiñeiros e carballos Castiñeiro

77. Bidueiro, unha especie autóctona
común nas abas húmidas das serras
Piñeiro rubio (Pinus sylvestris),
resto das antigas repoboacións
forestais

78. Froitos de pereira brava (Pyrus cordata)

79. Estripo (Crataegus monogyna)

80. Molinia caerulea
Os ríos conservan nas súas augas e nas súas beiras ricos ecosistemas nos que
hai unha variada flora acuática e de ribeira.

81. Narciso (Narcissus triandrus)
Trevo acedo (Oxalis acetosella)

82. Na sombra dos bosques de
ribeira medra unha grande
diversidade de brións
Polytrichum

83. FAUNA
É a típica dos matos e espazos abertos das serras (coellos, lavercas, picas,
papuxas, rapinas...), dos ríos (anfibios, cabalos do demo, troitas, lontras...), dos
bosques de ribeira (aves insectívoras, lesmas, saramaganta...).
Nos montes críase gando en libertade.

84. Lobo (Canis lupus)

85. Coello (Oryctolagus cuniculus)

86. Esquío (Sciurus vulgaris)

87. Laberca común (Alauda arvensis). Un paxaro común en toda Galiza que se pode ver en
campos abertos. Aliméntase de sementes, froitos e pequenos invertebrados.

88. Papuxa montesa (Sylvia undata)

89. Lagarteiro (Falco tinnunculus)

90. Lagarta da serra (Iberolacerta monticola)

91. Lagarta rabuda (Psammodromus manuelae)

92. Saltón (Omocestus viridulus)

93. Carricanta (Ephippigera ephippiger)

94. Bolboreta Brintesia circe

95. Bolboreta, cola de andoriña, galo
ou voíña (Papilio machaon)

96. ESPAZOS PROTEXIDOS
LIC/ZEC:
-SERRA DO CAREÓN
-MONTE FARO
-PENA VEIDOSA
-SERRA DO CANDÁN
-SERRA DO CANDO
NOVAS PROPOSTAS
-SERRA DO SUÍDO
-SERRA DA COVA DA SERPE
Serra do Candán

97. ACTIVIDADES
Agrogandaría, xeración de enerxía eólica, explotacións forestais, lecer...

100. Cabras

101. Cabalos

102. A produción de carne, leite e derivados é una das
actividades importantes das serras.

103. Camiñando pola serra da Faladoira

104. Parque eólico. A xeración de enerxía eléctrica coa enerxía do vento é unha
das actividades que ocupan boa parte das serras.

105. Cume do Faro, onde se atopa un miradoiro, a torre de vixilancia de
incendios e o centro de interpretación do parque eólico.

106. Parque eólico experimental de SOTAVENTO. Ademais dun centro de produción é un lugar
onde podemos entrar en contacto de xeito activo coa enerxía do vento e otras enerxías
renovables. Conta cunha casa ecolóxica e un museo de rochas,
SITUACIÓN: Serra da Loba nos lindes entre Lugo (Xermade) e A Coruña (Monfero).

107. PATRIMONIO CULTURAL
As serras foron habitadas desde tempos moi antigos como testemuñan as
numerosas mámoas, castros e petróglifos. Moitos lugares continúan habitados e
conservan mostras do patrimonio de interese histórico-artístico (capelas, igrexas,
cruceiros...) e etnográfico (asentamentos tradicionais, hórreos, foxos do lobo,
neveiros, chozos, abrigos, curros,...). As xentes das serras conservan tamén un
importante patrimonio inmaterial (lendas, cantigas, música, rituais...)

108. Dolme da Moruxosa na serra do Bocelo

109. Sartego antropomorfo na ermida da Xestosa, na serra do Faro de Avión

110. Igrexa de san Pedro de Vilanova en Dozón, na Pena de Francia

111. Santuario da Franqueira
na Paradanta
Santa María de Acibeiro nas abas do Candán
Ermida da Xestosa, na serra do Faro de Avión
Case todos os
cumes
destacados
contan coas
súas capelas e
as súas
romerías

112. Os neveiros, neveiras ou casas
da neve eran construcións para
o almacenamento e
conservación da neve para a
súa posterior comercialización,
convertida en xeo.
Neveiros de Fixó (Millerada, Forcarei) Noutros tempos
foi importante a explotación dos neveiros dependentes
do mosteiro de Acibeiro (Forcarei). Habíaos en Masgalán
(perdidos ao facer a estrada) e Millerada, onde os
acondicionaron as comunidades de montes de Fixó e
Portela.

113. Nas serras facíanse construccións para controlar e eliminar aos enemigos
do gando, dos que entre todos destacan, polo seu labor, tamaño e
curiosidade, os foxos do lobo.
Vista xeral do foxo de Portela das Travesas,
coñecido tamén como A Forca do lobo.

114. Chozos e cortellas en Mangüeiro, no alto do Suído.
Na Serra do Suído consérvase un importante grupo de chozos,
construcións empregadas polos pastores no verán. As construcións
máis grandes (chozos) servían de vivenda para os pastores. As máis
pequenas (cortellos) estaban destinadas á protección dos becerros.

115. Cernedo, A Lama, nas abas da serra do Cando

116. Canastro en Vicenzo (Melón), na aba leste do Faro de Avión

117. PORTALÉN, no monte Seixo (serra do Cando)
Unha formación de rochas cun oco a xeito de porta. Segundo a crenza, esta porta permite o paso ao reino
dos mortos. Para falar con eles hai que cruzar de leste a oeste e volver desandando o mesmo camiño, ou
do contrario a alma da persoa quedaría atrapada no outro lado. Hai que levarlles unha ofrenda en forma
de pan, viño ou candeas. As experiencia vividas non se non se deben contar, ou pódese quedar rouco
para toda a vida.

118. PROBLEMAS
-Incendios forestais, parques eólicos, deforestación, plantacións de especies
invasoras...

119. Bidueiros rodeados de eucaliptos

120. Despois dun incendio

121. MONTAXE E FOTOS: Adela Leiro, Mon Daporta
Agosto 2016