Монголын нууц товчоо, 6-р бөлөг-Хэрэйд улсын мөхсөн нь.

1. 6-р бүлэг: Хэрэйд улсын мөхсөн нь
Гүйцэтгэсэн: Тулга

2. 1. Түүхэн хүмүүс
 Чингис хаан
 Бадай
 Хишилэг
 Зэлмэ-урианхан
 Хархалзан элээт
 Чихитай-Алдчидайн
 Ядир-Алдчидайн
 Ван хан
 Жамуха
 Хадаги-Жүрхэн
 Ачиг-Ширүн-түмэн түбэгэн
 Олан дунгайдын баатрууд
 Хориширэмүн тайж
 Жорчидай авга-Урууд
 Хуйлдар сэцэн-Мангуд
 Сэнгүм

3.  Өгэдэй
 Борохул
 Боорчи
 Мухулай
 Чулуун баатар
 Хадаан-Далдурхан
 Алтан-Хотала хан
 Хучар-Нэгүн тайж
 Архай Хасар-Чингисийн элч
 Хурчахус буйраг хан
 Тай-Төмөр тайж-Ван ханы дүү
 Буха-Төмөр тайж
 Эрх-хар
 Ининча Билгэ хан-Найман
 Гүр хан- Ван ханы авга
 Тогтоа бэхи-Мэргид

4.  Ужаур ожин
 Есүхэй
 Хунан-Тайчууд
 Бахажи
 Тахай
 Сүхэхэй Жэүн-Чингисийн
элч
 Хүгсэү сабраг баатар
 Худу-Тогтоа
 Чулуун-Тогтоа хөвүүн
 Хулбари-хури-ван ханы элч
 Итүргэн-ван ханы элч
 Сача-Бартан баатарын
хөвүүд
 Тайчу-Бартан баатар
хөвүүд
 Тумбинай-боолыг барьсан
 Чархай Лянхуа
 Огда-боол

5.  Сүбэхэй боол-Огдан хөвүүн
 Хөхөчү-хирсаан- Сүбэхэйн хүү
 Ехэй-хонтогар- Хөхөчүн хүү
 Тоорил-Ехэй-хонтогарын хүү
 Билгэ-бэхи-элч
 Тодойн-элч
 Хачиун
 Хасан-сартаул
 Хасар
 Егү- Хасарын хүү
 Есүнхэй-Хасарын хүү
 Туху-Хасарын хүү
 Халиудар-жауридай-элч
 Чахурхан-урианхан-элч
 Итүргэн-итгэмжит хүн-элч

6. 2. Овог, аймгууд
 Урианхан
 Урууд
 Мангуд
 Найман
 Мэргид
 Тайчууд
 Жауридай
 Алдчидай
 Жадран
 Хэрэйд

7. 3. Гол үйл явдал
 Гэр бүлийн 2 Бадай Хишилэг нар Тэмүүжинг
барих гэж байгаа тухай мэдээлэл сонсоод энэ
талаар Чингис хаанд хэл хүргэсэн. Үүнийг
сонсоод Чингис хаан Бадай Хишилиг хоѐрын
үгэнд итгэж, тэр шөнө шадар байсан итгэлт
нөхдөд мэдэгдээд, юм хүмээ орхиж,
хөнгөвчлөн мордож урдаас бэлтгэлээ хангасан.
Тэгээд маргааш нь үнэхээр Мау өндрийн өврөөр
Улаан Бургад гэдэг газарт тоос гарсан. Тэр цагт
Ван хантай Жамуха ирж явсан ажээ.

8.  Тэгээд тэр дайнд Ван хан ерөнхийдөө Жамухад
найдан Чингис хаан руу дайран довтолсон.
Дайнд Уруудын Жорчидайгаар удирдуулсан
мангудууд нь Ван ханы гол цэргүүдийг мохоож
дардаг. Тэр үед Сэнгүн зөвшөөрөлгүй байлдаж,
энгэсэг хацраа шархтаж унасан. Үүнээс болж
бүгд Ван ханд хандан Тэмүүжин рүү халдан
довтолъё гэж шаарддаг.

9.  Чингис хаан дайны газраас хөдлөн зайлж,
хонохдоо хүмүүсээ бүртгэхэд Өгэдэй, Борохул,
Боорчи 3 үгүй ажээ. Гэхдээ өдөр гэгээнээр тэр 3
шархтсан, туйлдсан ирдэг. Тэгээд Чингис хаан
Далан нэмүргээс Халх голын дорнод этгээдээр
2600 цэргээсээ 2300 хүнийг аван нүүгээд
Түнхэлэг горхины этгээдээс Архай Хасар,
Сүхэхэй Жэүн хоёрыг Ван хан, Жамуха, Алтан,
Хучар, Сэнгүм нарт руу элч болгон явуулсан.
Хариуд нь Сэнгүн шууд байлдъя гэдэг.

10.  Уг нь Ван хан их харамсаж гэмшиж байсан.
Тэндээс Чингис хаан Балжун нуурт байж байхад
Хасар ирдэг. Хасарыг ирмэгц Жауридайн
Халиудар, Урианхны Чахурхан хоёрыг Хасарын
үг явж хэл гээд мөн Ван хан руу элчээр явуулдаг.
Тэгээд тэр хоёр Ван хан дээр хүрч Хасарын үгийг
хэлээд эргэн ирж Чингис хаанд өгүүлрүүн
яаравчлан шөнө дүлд бүчин дайръя гэхэд
Чингис хаан зөвшөөрч Ван ханыг бүслэн гурван
шөнө, гурван өдөр байлдсаны эцэст дарсан.

11. 4. Өвөрмөц хэлц, хэллэгүүд
 Цэрэг засах-цэрэг удирдах
 Урууд, мангууд-цэрэг
 Хашин-Тангуд
 Эмээл дээр дүүрэх-сундлах
 Морин унаатан, модон нөмөртөн болох-хүн бүр
дөнгөж ганц морьтой бөгөөд гэргүй учраас модны
нөмөрт хоргодох
 Шарх үгдрэх-шарх сэдрэх
 Тэргэн эмээлтэй-ор малтай А.то.
 Чаутхури-хүчит ноён(Хятадаар)
 Хил зант-сайн

12.  Хонины сүүл дагах
 Зүрх халширах
 Иргэ-хонь
 Сартаул-Туркенстан
 Орвон дэрлэн унтах-гэргүй хонож, дэргүй унтах
 Алтан тэрэм-асар
 Их бараа-олон хүн, мал
 Худалдах(хүн)-хадамд
 Цөөн боловч олноос дутахгүй, муу боловч
сайнаас дордохгүй-нөхөр түшиг болох.

13.  Жамуха Ван ханд өгүүлрүүн:
 Тойрч ирээд
Довтлон буудаг
Ташаалдаж ирээд
Даран ордог
Бараан алаг тугийг
Барьж явдаг
Бачит тэдгээр иргэн
Бага наснаас эхлэн
Байлдаж мэргэжсэн тул
Ван хан та
Баахан болгоомжилбол зүйтэй. 170-р зүйл, 6-р
бүлэг, МНТ

14.  Ван хан Сэнгүмийг харчаад:
 Хөндлөний хүнийг
Хөнөөх гээд
Хөөрхий биеэ
Хөсөрдүүлэв, чи
Хажуугийн хүнийг
Халдах гээд
Хацар энгэсгээ
Хатгуулав, чи
Хайрт хөвүүний
Хатгагдсаны төлөө
Харь дайсныг
Халдан довтолъё" 174-р зүйл, 6-р бүлэг, МНТ

15.  Чингис хаан Ван ханд:
 Хан эцэг минь юунд хилэгнэж, намайг юунд айлгав? Муу
хөвүүд, муу бэрүүд биднийг амар унтуулахгүй юунд айлгаж
байна?
Сандайлж суух орыг минь
Салбагнуулан түлхэж
Савсан гарах утаагий минь
Сацруулан хийсгэж
Санамсаргүй муу хөвүүнээ юунд
Сандруулан хөнөөв, чи?
Хан эцэг минь чи
Хажуугийн ховч хүний
Халтай муу үгэнд
Хатгагдан юунд оров?
Хөвүүн миний тухай
Хөндлөнгийн муу хүн
Хөвсөргөн үгийг хэлж
Хөнөөн салгаж байна. 177-р зүйл, 6-р бүлэг, МНТ

16.  Хорт могойн хэл
Хооронд минь хутгаж
Хов жив оруулбал
Холдож салалгүй, харин
Хоёр нүүрээр учирч
Хор хөнөөлийг тасалж байя
Араат могойн шүд
Амрагийн хооронд орж
Ая эвийг эвдвэл
Ам хэлээр уулзан ярьж
Аливаа учрыг олж байя. 177-р зүйл, 6-р бүлэг,
МНТ

17.  Гүр ханаас салж, Уйгур нутаг ба Тангуд газраар
тэнэж, таван ямаа шөрөглөн сааж, тэмээний цус
ханаж идсээр ганц сохор халиун морьтой хүрч
ирэв, чи. 177-р зүйл, 6-р бүлэг, МНТ
 Элэнцийн үеийн
Иштэй боол чамд
Эрхэмлэж хэлэх үг минь
Энэ байна.
Хуланцын үеийн
Хувьтай боол чамд
Хуурмаггүй хэлэх үг минь
Энэ байна. 180-р зүйл, 6-р бүлэг, МНТ

18.  Чингис хаан Сача, Тайчу хоёрт:
Өрсөх дайн болоход
Өмнө нь уулгалан яваад
Өндөр хөх тэнгэрийн
Өршөөл ивээлд орж
Өстөн дайсныг дарвал
Өнгөтэй сайн охидыг авчирч
Өөдтэй сайн морьдыг олзолж
Өндөр эзэн тандаа барих бүлгээ.
Ойн гэрээсийг авлах цагт
Ойртуулж шахаж өгөх билээ.
Хадын гөрөөсийг авлах цагт
Хавьтуулж шахаж өгөх билээ
Гууны гөрөөсийг авлах цагт
Гуяыг нийлтэл шахаж өгөх билээ
Хээрийн гөрөөсийг авлах цагт
Хээлийг нийлтэл шахаж өгөх билээ. 179-р зүйл, 6-р бүлэг, МНТ

19.  Чингис хаан Сэнгүмд өгүүлрүүн:
 Би эцгийн дээлтэй төрсөн хөвүүн ажээ. Чи нүцгэн
төрсөн хөвүүн ажээ. Хан эцэг бид хоёрыг нэгэн
адил асардаг, үүнд Сэнгүм чи атаархан
завсардуулж намайг хөөлгөв. Одоо чи хан эцгийн
элгийг эмгэнүүлэхгүй, зүрхийг зүдүүлэхгүй, өглөө
үдэш орж гарч санааг баясган, сэтгэлийг сэргээж
яв. 181-р зүйл, 6-р бүлэг, МНТ

20. Анхаарал хандуулсанд
баярлалаа