ΕΛΠ 30 - Νίκος Καζατζάκης -Βίος και ποιητική παραγωγή

ΕΛΠ 30 ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΙΙ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑ ( 19Ος ΚΑΙ 20Ος ΑΙ) ΝΕΟΤΕΡΗ
ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΕΛΕΤΗΣ. KEΦΑΛΑΙΟ 9 : ΝΙΚΟΣ
ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ
EΛΠ 30 : Νεοελληνική φιλολογία (19ος και 20ος αιώνας )
KEΦΑΛΑΙΟ 9 : ΝΙΚΟΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ

EΛΠ 30 : Νεοελληνική φιλολογία (19ος και 20ος αιώνας )
KEΦΑΛΑΙΟ 9 : ΝΙΚΟΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ
ΕΝΟΤΗΤΑ 9.5 ΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΕΣ ΚΑΤΑΒΟΛΕΣ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ ΤΟΥ
ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ
9.5.1 Το έργο του Νίκου Καζαντζάκη και οι
φιλοσοφικές του προϋποθέσεις ( 1883- 1957)
Το έργο του Καζαντζάκη δε μπορεί να κατανοηθεί αν δε
ληφθούν υπόψη οι φιλοσοφικές του και ιδεολογικές
προϋποθέσεις. Η έρευνα , ιεραρχώντας τις οφειλές του
συγγραφέα σε θρησκείες, φιλοσοφίες και ιδεολογίες, σταματά
περισσότερο στις επιδράσεις από τη φιλοσοφία του Νίτσε και
του Μπερξόν.
Η φιλοσοφία και το ύφος της νιτσεϊκής γραφής άσκησαν
σημαντική επίδραση : με αυτήν τη φιλοσοφία διαμόρφωσε την
κοσμοθεωρία του , την αποθέωση της πράξης και την απαξίωση
του λόγου, την αποδοχή του ανορθολογισμού , του
ενστικτώδους και του παρορμητικού και την πεποίθηση ότι το να
συντρίβουμε τις παλιές αξίες είναι μια ηθική προσταγή , αν
θέλουμε να γεννηθούν καινούργιες.

Ιδιαίτερη βαρύτητα είχε για τον Καζαντζάκη η σκέψη του Μπερξόν. Ο Αλέξης Ζορμπάς είναι μια
μυθοποίηση της Μπερξονικής θεωρίας , μια παραβολή της ζωτικής ορμής σε λειτουργία. Στο
πλαίσιο του Μπερξονισμού, ο Θεός αντικαθίσταται από την έννοια της ζωτικής ορμής. Πρόκειται
για μια αρχέγονη ορμή η οποία σε μια αέναα επαναλαμβανόμενη διαδικασία , από τη μια πλευρά
αποκτά υλική υπόσταση κι από την άλλη ωθεί την ύλη να εκδηλωθεί μέσα από όλο και πιο
πνευματικές μορφές. Οι άνθρωποι κλείνοντας το ζωτικό μας κύκλο , θα πρέπει να χουμε
ακολουθήσει τη ζωτική αυτή ώθηση , μετουσιώνοντας την υλική μας υπόσταση σε πνευματική κι
έτσι συμβάλλοντας στην απελευθέρωση της αρχέγονης ορμής ( γινόμενοι σωτήρες θεοί, Salvatores
Dei).

O Kαζαντζάκης καταπιάστηκε με διάφορα είδη λόγου. Έγραψε δοκίμιο, φιλοσοφικές κι αισθητικές
μελέτες , ταξιδιωτικές εντυπώσεις, θέατρο, ποίηση , μυθιστόρημα, αυτοβιογραφία.
Αν και ένα από τα πρώτα ώριμα έργα του είναι το περίφημο δοκίμιο Ασκητική , εξαγγελία των
φιλοσοφικών του πεποιθήσεων όπου αναπτύσσει τις μπερξονικές του ιδέες με νιτσεϊκό πάθος , τομή
μπορούμε να θεωρήσουμε τη στροφή του σε ένα λογοτεχνικό είδος που έμελλε να του προσφέρει
τεράστια αναγνώριση: Το μυθιστόρημα.

9.5.2 Η λογοτεχνική παραγωγή του Νίκου Καζαντζάκη πριν
από τον Β’ Παγκόσμιο πόλεμο.
Ο Καζαντζάκης εμφανίζεται ως συγγραφέας με ένα μυθιστόρημα
επηρεασμένο από τον αισθητισμό , το Όφις και κρίνο.
Η Οδύσσεια, γιγάντιο αφηγηματικό ποίημα , οι Τερτσίνες, τα θεατρικά του,
είναι όλα γραμμένα σε στίχο και σε δημοτική η οποία αποκλίνει από την
καθημερινή: πλούσιο λεξιλόγιο , αντλημένο από διάφορες ποικιλίες της
ελληνικής, εμφατική χρήση ρητορικών τρόπων και σχημάτων έκφρασης ,
πληθωρική εικονοποία , περίπλοκη σύνταξη μέχρι καταχρήσεως . Όλα
αυτά τα έργα έχουν αφηγηματικό χαρακτήρα. Η Οδύσσεια έχει κάποια
κοινά χαρακτηριστικά με τα έπη. Κοινή είναι η ηρωϊκή διάσταση των
χαρακτήρων , καθώς υπερβαίνουν τα όρια και το πεδίο δράσης του μέσου
ανθρώπου. Η διαφορά είναι πως το έπος του Καζαντζάκη προϋποθέτει τη
συνεχή υπέρβαση των υλικών δεσμεύσεων, την απελευθέρωση από την
υλική ύπαρξη, ώστε να επιτευχθεί ο απώτερος στόχος της πνευματικής
μετουσίωσης.

ΕΝΟΤΗΤΑ 9.6 ΤΟ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ ΤΟΥ
ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ
9.6.1 Το ώριμο μυθιστορηματικό
έργο του Νίκου Καζαντζάκη.
Το κύριο σώμα των μυθιστορημάτων του
Καζαντζάκη που του προσέφερε
τεράστια αναγνώριση , δημοσιεύτηκε
μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο : Βίος και
Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά, Ο καπετάν
Μιχάλης , Ο Χριστός ξανασταυρώνεται,
Ο τελευταίος πειρασμός, Ο φτωχούλης
του θεού, Οι αδερφοφάδες κι η
αυτοβιογραφία του Αναφορά στον
Γκρέκο που περιλαμβάνει και τις
φιλοσοφικές του πεποιθήσεις. Ο ίδιος
τη χαρακτηρίζει Οδοιπορικό ανάμεσα
στους ανθρώπους, τα πάθη, τις ιδέες.

9.6.2 Η επιτυχία του έργου του .
Οι παράγοντες που εξασφάλισαν τη θεαματική επιτυχία για το έργο του
Καζαντζάκη.
Η ρομαντική τους κοσμοθεωρία που ανταποκρινόταν στις ανάγκες της
ευρωπαϊκής κουλτούρας , μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο , που αποθέωνε
τη μοναδικότητα του ατόμου, τα δικαιώματά του, τις απεριόριστες
δυνατότητες αυτής της ατομικότητας εφόσον εκφραστεί ελεύθερα χωρίς
να συμμορφώνεται με τις επιταγές του λόγου , ακολουθώντας τη
διαίσθηση και την καρδιά και συγκρουόμενη με κάθε τύπο ορίου, όπως η
παράδοση , ο συμβιβασμός με την κοινότητα, ο νόμος, η τάξη και ο λόγος
Αυτά λειτουργούν στο μυθιστόρημα του Καζαντζάκη σε ένα εξωτικό
σκηνικό πλαίσιο , ασφαλές, διαφορετικό από εκείνο του αστού
αναγνώστη, απομακρυσμένο από το δικό του πλαίσιο αναφοράς.
Με τους όρους αυτούς , το μυθιστόρημα του Καζαντζάκη πρόσφερε μια
νέα νομιμοποίηση σε βασικά στοιχεία της ρομαντικής νοοτροπίας
απενοχοποιώντας την ως προς το σκέλος του ανορθολογισμού , από την
ιστορική διασύνδεση που είχε αποκτήσει σε ορισμένες χώρες με τον
ναζισμό.

9.6.3 Το χρονικο-τροπικό πλαίσιο
Η ώριμη μυθιστορηματική παραγωγή του Καζαντζάκη τοποθετείται σε μη αστικό χρονο-τοπικό
πλαίσιο, Ο Ζορμπάς σε ένα χωριό της Κρήτης, το ίδιο κι Ο Καπετάν Μιχάλης . Σε ένα χωριό της Μ
Ασίας Ο Χριστός ξανασταυρώνεται, στα μέρη που έζησε ο Χριστός ο Τελαυταίος πειρασμός, σε χωριά
της Ιταλίας ο Φτωχούλης του Θεού σε χωριό της Ηπείρου οι Αδερφοφάδες.

9.6.4 Η θεματική
❑ Φανερώνει αντίθεση ανάμεσα στην τάση προς την
πνευματική μετουσίωση και τους διαφορετικούς δρόμους
που οδηγούν σε αυτή από τη μια και κάθε τι που την
παρεμποδίζει από την άλλη. Η πνευματικότητα με θετικό
πρόσημο, η υλικότητα που την παρεμποδίζει με αρνητικό.
❑ Το περιεχόμενο της ελευθερίας δε βρίσκεται στο είναι αλλά
στο γίγνεσθαι . Δεν είναι μια μορφή ηθικής , κοινωνικής ή
πολιτικής κατάστασης αλλά έχει αναφορά ψυχολογικής τάξης
. Προϋποθέτει την αποδέσμευση από κάθε επιδίωξη ,
οσοδήποτε αλτρουϊστική κι αν είναι. Όπως λέει στην
Ασκητική : Η ανώτατη αρετή δεν είναι να σαι λεύτερος αλλά
να μάχεσαι για τη λευτεριά. Γιατί η μετουσίωση της σάρκας
σε πνεύμα πρέπει να χει ανυστερόβουλο χαρακτήρα.
❑ Τα ώριμα μυθιστορήματα του Καζαντζάκη σκηνοθετούν
αφηγηματικά την ταλάντευση μιας σειράς χαρακτήρων
ανάμεσα στους δύο θεμελιώδεις αλλά αντιθετικούς όρους :
της πνευματικής μετουσίωσης και της δέσμευσης από τις
αναγκαιότητες. Αποτελούν μελέτες πνευματικής
μετουσίωσης.

❑ Εκτός από την αντίθεση ανάμεσα στην τάση προς την
πνευματική μετουσίωση και στην καθηλωτική δράση
της υλικότητας υπάρχει μια σωρεία άλλων
αντιθέσεων : σώμα- πνεύμα, μονιμότητα- μεταβολή,
παλιό- νέο, πάνω- κάτω, χαμηλά- ψηλά, χώμα-
ουρανός, γυναίκα- άντρας, σύνολο- άτομο , νόηση –
εμπειρία, νους- καρδιά /ψυχή/ένστικτο/διαισθηση,
εγρήγορση- όνειρο, ανάγκες /επιθυμίες-
αποδέσμευση από αυτές, κλπ. Σε αυτές τις
αντιθέσεις , ο πρώτος όρος φέρει το αρνητικό
πρόσημο.
❑ Υπάρχουν διάφορα μεταφορικά μοτίβα στην
καζαντζακική μυθοπλασία ( φωτιά, φλόγα, σπίθα,
λάσπη, χώμα , σταυρός, ανηφόρα, πόλεμος, στρατιά
κλπ) Χαρακτηριστικό παράδειγμα το μοτίβο της
κραυγής. Στον Καζαντζάκη η κραυγή εκδηλώνει τον
βαθύτερο εαυτό μας , προέρχεται από την καρδιά ή
το ένστικτό μας. Η θετική σημασία του μοτίβου της
κραυγής έχει σχέση με την αντίθεση ανάμεσα στο
νου και την καρδιά , το ένστικτο, τη διαίσθηση.

9.6.5 Οι χαρακτήρες
➢ Δύο βασικές κατηγορίες πράξεων προκύπτουν από τους χαρακτήρες:
➢ Εκείνες που διευκολύνουν την πνευματική μετουσίωση
➢ Εκείνες που την παρεμποδίζουν .
➢ Σε όλα τα μυθιστορήματα της ωριμότητας ξεχωρίζουν χαρακτήρες οι οποίοι ακολουθούν την
ορμή προς την αποπνευμάτωση μέχρι τέλους.
➢ Ένα ερώτημα τίθεται, γιατί ο ξεχωριστός χαρακτήρας που ακολουθεί την ορμή προς την
αποπνευμάτωση μέχρι τέλους, πεθαίνει. Ίσως γιατί η αποπνευμάτωση δε μπορεί να
ολοκληρωθεί στο πλαίσιο της βιολογικής ύπαρξης. Έτσι ο θάνατος αποτελεί το βιολογικό τέρμα
της πορείας για την πνευματοποίηση της ύλης κι έτσι τη λύση της αφήγησης.
➢ Οι μυθιστορηματικοί ήρωες του Καζαντζάκη είναι οριακές προσωπικότητες, δεν ενσαρκώνουν
τον μέσο άνθρωπο.

9.6.6 Η ετερονομία του αφηγηματικού σύμπαντος
o Οι καταστάσεις μέσα στις οποίες δοκιμάζονται οι ήρωές του έχουν έναν προφανή διδακτικό
προσανατολισμό , κυρίως να μεταδώσουν ένα βιοθεωρητικό πιστεύω για το νόημα του
κόσμου. Εξού και η παραβολική διάσταση των μυθιστορημάτων του Καζαντζάκη.
o Μπορούμε να καταλάβουμε καλύτερα γιατί τα μυθιστορήματα του Καζαντζάκη δεν είναι
ολότελα ρεαλιστικά. Όπως λέει ο Ζήρας: Ο συγγραφέας επιθυμούσε με πάθος να
δημιουργήσει ζωντανούς χαρακτήρες , οντότητες που πείθουν για την αυτονομία και την
αυτοτέλειά τους, μέσα στην κάθε ιστορία. Αλλά με την προϋπόθεση ότι η ζωή των
χαρακτήρων έχει και διαγράφει ένα νόημα που τους ξεπερνάει σε σημασία. Ένα νόημα που
σηματοδοτείται από τις βιοθεωρητικές απόψεις του.
o ‘Ετσι δεν αποτελεί παράδοξο ότι συναντάμε στο μυθοπλαστικό σύμπαν του Καζαντζάκη μια
σειρά άλλων επιπέδων αφηγηματικής ανάπτυξης μη ρεαλιστικών ( Προφητικά όνειρα ή
θαυμαστά ή παράδοξα συμβάντα)
o Το μυθιστόρημα του Καζαντάκη κινείται πέραν του ρεαλισμού : Χρησιμοποιεί ρεαλιστικά
στοιχεία σε συνδυασμό με μη ρεαλιστικά , ώστε να επιτύχει την απόδοση του γενικού μέσα
από το ειδικό. Θυμίζει ηθογραφία του 19ου αι , το σκηνικό είναι μικρές κοινότητες που
προτιμούσε ο ηθογραφικός ρεαλισμός του τέλους του 19ου αι και οι σύγχρονοι διάδοχοί του.

9.6.7 Μια παρουσίαση του Τελευταίου πειρασμού
▪ Το αφηγηματικό περιεχόμενο του έργου εστιάζεται στην ενήλικη ζωή του Χριστού , στην ψυχολογία του
και τον πνευματικό αγώνα που διεξάγει.
▪ Ο χώρος που εκτυλίσσεται η δράση δεν είναι ομοιογενής. Συναιρεί τον χώρο του πραγματικού, του
θαυμαστού και του παράλογου. Στο χώρο του πραγματικού περιλαμβάνεται η ζωή της εγρήγορσης και η
ζωή του ονείρου ( είναι γεμάτο από όνειρα του Ιησού και άλλων χαρακτήρων) . Το παράδοξο
περιλαμβάνει συμβάντα που είναι αβέβαιο αν αποτελούν αποκλίσεις από τους φυσικούς νόμους ή αν
μπορούν να εξηγηθούν από αυτούς. Τέλος στο χώρο του θαυμαστού όσα λαμβάνουν χώρα είναι
ασύμβατα με τους φυσικούς νόμους.
▪ Το φιλοσοφικό υπόστρωμα στον Τελευταίο πειρασμό εκδηλώνεται αφηγηματικά στο εξής πλαίσιο:
▪ Ο Ιησούς υπερβαίνει πειρασμούς κι εμπόδια, χρησιμοποιεί το λόγο της ήπιας αγάπης για να
προσεγγίσει το λαό, χωρίς σπουδαία αποτελέσματα και ζει ένα διάστημα στην έρημο. Κατόπιν οδηγείται
σε μια άλλη προσέγγιση δυναμική, που δεν παρηγορεί το λαό, αλλά επιχειρεί να τον αφυπνίσει.
Προειδοποιεί το λαό με ρητορική πολέμου. Υπάρχουν διάφορα εμπόδια πνευματικής μετουσίωσης : η
γυναίκα, η Μαγδαλινή όπως τοποθετείται στην πλευρά της ύλης , η κτητική της τάση έναντι στον Ιησού .
Η δύναμη της αδράνειας που καθορίζει την αντίδραση του λαού. Η καλοζωία και το βόλεμα στην ύλη. Η
καθησυχαστική μορφή αγάπης που κατευνάζει τον πόνο κι αποκοιμίζει το πνεύμα .

ΕΛΠ 30 - Νίκος Καζατζάκης -Βίος και ποιητική παραγωγή

More Related Content

What's hot

Similar to ΕΛΠ 30 - Νίκος Καζατζάκης -Βίος και ποιητική παραγωγή

More from Onlearn

Recently uploaded

ΕΛΠ 30 - Νίκος Καζατζάκης -Βίος και ποιητική παραγωγή