ΕΠΟ 31 - Τα πανεπιστήμια του 13ου αιώνα και η κρίση του 1277 - Σημειώσεις - οnlearn.gr

1. Eμμανουήλ Μπενάκη 76, Αθήνα Τ.Κ. 10681 Τηλ:2121069039 Φαξ:2110123481 email:info@onlearn.gr
www.onlearn.gr
ΕΠΟ31- Τόμος Α’
Η Ιστορία και η Θεωρία των Επιστημών κατά τον Μεσαίωνα
Κεφάλαιο 5
Τα πανεπιστήμια του 13ου
αιώνα και η κρίση του 1277
Σημαντικές έννοιες
Καθιέρωση πανεπιστημίων
Αριστοτελισμός - Σχολαστικισμός
Μποναβεντούρα – σύνθεση Λόγου και πίστης
Ακινάτης – χριστιανικός αριστοτελισμός – συγκερασμός πίστης και Λόγου
Σίζερ – κοσμικός αριστοτελισμός- δόγμα διπλής αλήθειας
Πανεπιστήμια / συντεχνίες / αυτονομία
Κρίση του 1277 / καταδίκη 219 προτάσεων
Μεσαιωνικός πειραματισμός / μαθηματικοποίηση της επιστήμης
Γκρόσσετεστ - Μπέικον
5.1 Η πρόσληψη του αριστοτελισμού
Ο 13ος
αιώνας χαρακτηρίζεται από την είσοδο του αριστοτελισμού και την
καθιέρωση των πανεπιστημίων. Ο αριστοτελισμός προσλαμβάνεται από τη
χριστιανική Δύση με τρεις τρόπους: (α) τη νεοαυγουστίνεια αντίληψη του
Μποναβεντούρα και τη σύνθεση Λόγου και πίστης, (β) τον συγκερασμό Λόγου
και πίστης του Θωμά Ακινάτη και (γ) το ριζοσπαστικό κοσμικό αριστοτελισμό του
Σίζερ και του Βοήθιου της Δακίας. Οι αντιπαραθέσεις σχετικά με την πρόσληψη
του αριστοτελισμού οδήγησαν στην κρίση του 1277 και στην καταδίκη 219
προτάσεων από την καθολική Εκκλησία.

2. Eμμανουήλ Μπενάκη 76, Αθήνα Τ.Κ. 10681 Τηλ:2121069039 Φαξ:2110123481 email:info@onlearn.gr
www.onlearn.gr
5.2 Μποναβεντούρα (1221-1274)
Φραγκισκανός μοναχός που σπούδασε στη Ρώμη και το Παρίσι. Διαμόρφωσε ένα
συνεκτικό θεωρητικό σύστημα επηρεασμένο από τις θέσεις του Αυγουστίνου και
τη νεοπλατωνική παράδοση, με κύρια σημεία τη δημιουργία εκ του μηδενός, τη
σχέση μίμησης των όντων προς τον θεό και τη Θεία Φώτιση.
Θεωρούσε ότι η φιλοσοφία αποτελεί ένα όργανο που μπορεί να χρησιμοποιηθεί
προς όφελος της θεολογίας και της θρησκείας. Χρησιμοποίησε αριστοτελικούς
όρους χωρίς να ακολουθεί το αριστοτελικό πνεύμα. Επιχείρησε μία σύνθεση
πίστης και Λόγου υποτάσσοντας τον Λόγο στις αλήθειες της πίστης. Πολέμιος του
κοσμικού αριστοτελισμού, αλλά και των ακινάτειων θέσεων συνέβαλε στην
πολύχρονη προεργασία της κρίσης του 1277.
5.3 Θωμάς Ακινάτης (1225-1274)
Δομινικανός μοναχός, φιλόσοφος και θεολόγος, δίδαξε στο Πανεπιστήμιο του
Παρισιού. Θεωρούσε ότι ο άνθρωπος μέσω του Λόγου μπορεί να φτάσει σε
βέβαιη γνώση. Ακολούθησε τον δάσκαλό του Αλβέρτο τον Μέγα στη διάκριση
μεταξύ της περιοχής του Λόγου από αυτή της Αποκάλυψης. Δεν δεχόταν το
σχήμα της «διπλής αλήθειας». Πίστευε ότι μπορούσε να λύσει το πρόβλημα
μεταξύ πίστης και Λόγου, θεωρώντας ότι η φιλοσοφία και η θεολογία αν και
μεθοδολογικά διακριτές αποτελούν συμβατές οδούς προς την αλήθεια.
Ακολούθησε τον Αριστοτέλη, επιχειρώντας να λύσει ορθολογικά τα θεολογικά
προβλήματα και να αποδείξει την ύπαρξη του θεού με τη γλώσσα των φυσικών
επιστημών. Θεμέλιος λίθος της θεωρίας του είναι η διάκριση ουσίας και
ύπαρξης. Η ύπαρξη δίνει τη δυνατότητα στην ουσία να δράσει. Μόνο ο θεός
είναι αυθύπαρκτο ον χωρίς διάκριση ανάμεσα στην ουσία και την ύπαρξή του. Η
αγαθότητα θεού και ανθρώπων δεν μπορεί να βεβαιωθεί με ταυτόσημο τρόπο
αλλά με την αρχή της αναλογίας. Πίστευε ότι ήταν δυνατός ένας πλήρης
συγκερασμός πίστης και Λόγου, καθώς αυτό που διδάσκει η πίστη δεν μπορεί να
έρχεται σε αντίθεση με αυτό που δίνει η φύση καθώς και τα δύο προέρχονται
από το θεό. Ο συγκερασμός πίστης και Λόγου χαρακτήρισε τον 13ο
αιώνα, ενώ
τον 14ο
άρχισε η αποσύνδεσή τους.

3. Eμμανουήλ Μπενάκη 76, Αθήνα Τ.Κ. 10681 Τηλ:2121069039 Φαξ:2110123481 email:info@onlearn.gr
www.onlearn.gr
5.4 Σίζερ (1240-1284)
Κυριότερος εκπρόσωπος του αβερροϊκού αριστοτελισμού μαζί με τον Βοήθιο της
Δακίας. Σπούδασε και δίδαξε στο Πανεπιστήμιο του Παρισιού. Σκοπός του ήταν
να εξασκεί τη φιλοσοφία χωρίς να λαμβάνει υπόψη τις θεολογικές θέσεις.
Αποδεχόταν ότι η αλήθεια της φιλοσοφίας και η αλήθεια της θεολογίας είναι
δυνατόν να αντιτίθενται. Επιχειρηματολογούσε υπέρ των αριστοτελικών θέσεων
όπως η αιωνιότητα του κόσμου, υποτάσσοντας τη θεολογία στον αριστοτελισμό.
Κατέφευγε στο σχήμα της διπλής αλήθειας θεωρώντας ότι όταν ασκούνταν
σωστά η φιλοσοφία οδηγούσε σε συμπεράσματα αντίθετα με τη θεολογία. Η
διδασκαλία του θεωρήθηκε επικίνδυνη και ξεσήκωσε αντιδράσεις που
κλιμακώθηκαν στην κρίση του 1277.
5.5 Τα Πανεπιστήμια
Τα πρώτα πανεπιστήμια εμφανίστηκαν κατά τον 12ο
αιώνα στο Παρίσι, την
Οξφόρδη, την Μπολόνια και το Σαλέρνο. Οργανώθηκαν σύμφωνα με το πρότυπο
των μεσαιωνικών επαγγελματικών συντεχνιών διέφεραν ωστόσο λόγω του
αυξημένου κύρους τους. Οι πανεπιστημιακοί απολάμβαναν ιδιαίτερα προνόμια
και κοινωνικό κύρος.
Το πρώτο πανεπιστήμιο ήταν της Μπολόνια και ιδρύθηκε από τους φοιτητές οι
οποίοι είχαν ιδιαίτερη δύναμη έναντι των διδασκόντων. Το Πανεπιστήμιο του
Παρισιού ιδρύθηκε από καθηγητές, ήταν συνέχεια της επισκοπικής σχολής της
Νοτρ Νταμ και ελεγχόταν από επιτροπή του επισκόπου. Οι σχέσεις των
πανεπιστημιακών με την κοσμική εξουσία ήταν συχνά έντονες, ωστόσο στη
διάρκεια του 13ου
αιώνα τα πανεπιστήμια κατέκτησαν την αυτονομία τους. Η
θρησκευτική εξουσία στάθηκε στο πλευρό των πανεπιστημιακών αποσκοπώντας
στον έλεγχο των πανεπιστημίων.
Στο ζήτημα του βιοπορισμού των καθηγητών κυριαρχούσε το δίλημμα μισθός ή
επιχορήγηση. Η παπική εκκλησία ασκούσε πιέσεις υπέρ της δωρεάν παιδείας με
σκοπό τον έλεγχο των λογίων. Υπήρχαν διαφορές μεταξύ των κοσμικών
πανεπιστημιακών και των συναδέλφων τους που ήταν μέλη των μοναστικών
ταγμάτων.

4. Eμμανουήλ Μπενάκη 76, Αθήνα Τ.Κ. 10681 Τηλ:2121069039 Φαξ:2110123481 email:info@onlearn.gr
www.onlearn.gr
Η μεθοδολογία της πανεπιστημιακής διδασκαλίας ήταν ο σχολαστικισμός. Βάση
του σχολαστικισμού ήταν η γραμματική και μέθοδος απόδειξης η διαλεκτική. Οι
σπουδές στηρίζονταν σε κλασικά βιβλία και δεν ήταν πειραματικές ή εμπειρικές
εκτός εξαιρέσεων. Οι φοιτητές κρατούσαν σημειώσεις από τις διαλέξεις. Τα
πανεπιστημιακά αυτά βιβλία ήταν καινοτομία του 13ου
αιώνα.
5.6 Η κρίση
Η κρίση του 1277 αποτέλεσε την κορύφωση μιας σειράς παρεμβάσεων της
Εκκλησίας καθ’ όλη τη διάρκεια του 13ου
αιώνα στα θέματα διδασκαλίας στο
Πανεπιστήμιο του Παρισιού. Το 1267 ο Μποναβεντούρα διαμαρτυρύθηκε γιατί
οι καθηγητές της σχολής των Τεχνών δίδασκαν Αριστοτέλη χωρίς θεολογικούς
προσανατολισμούς. Το 1270 ο επίσκοπος του Παρισιού Ταμπιέ καταδίκασε 13
προτάσεις αβερροϊκής προέλευσης που δίδασκε ο Σίζερ χωρίς ωστόσο ιδιαίτερες
επιπτώσεις στη διδασκαλία των αριστοτελικών θέσεων. Το 1277 όμως μετά από
παρέμβαση του πάπα, ο Ταμπιέ προχώρησε στην καταδίκη 219 προτάσεων Οι
καταδίκες του 1277 πέραν του κοσμικού αριστοτελισμού περιλάμβαναν
προτάσεις του Ακινάτη που έβρισκαν αντίθετους πολλούς θεολόγους.
Οι καταδίκες προέκυψαν ως αποτέλεσμα της ανάδυσης των τριών διακριτών
ιδεολογικών ρευμάτων στο Παρίσι: του συγκερασμού πίστης και Λόγου του
Ακινάτη, του ριζοσπαστικού αριστοτελισμού του Σίζερ και του νεοαυγουστίνειου
ρεύματος του Μποναβεντούρα που τελικά επικράτησε και επέβαλε τις
καταδίκες.
Οι καταδίκες έχουν μελετηθεί και ερμηνευτεί ποικιλόμορφα είτε ως πράξη
γένεσης της νεότερης επιστήμης, είτε ως αδιάφορες προς την μετέπειτα
επιστημονική εξέλιξη, είτε επιδραστικές ως προς την αλλαγή του κλίματος στη
φυσική φιλοσοφία κατά τον 14ο
αιώνα.

5. Eμμανουήλ Μπενάκη 76, Αθήνα Τ.Κ. 10681 Τηλ:2121069039 Φαξ:2110123481 email:info@onlearn.gr
www.onlearn.gr
5.7 Ο μεσαιωνικός πειραματισμός
Η Αγγλία ανέπτυξε τη δική της διανοητική παράδοση σε σχέση με την ηπειρωτική
Ευρώπη σταδιακά τον 12ο
και 13ο
αιώνα και απέκτησε σαφή χαρακτηριστικά
κατά τον 14ο
αιώνα. Ο Ρόμπερτ Γκρόσσετέστ και ο Ρότζερ Μπέικον τον 13ο
αιώνα
εξέφρασαν μια τάση πειραματισμού και μαθηματικοποίησης της φύσης.
5.7.1 Γκροσσετέστ (1170-1253)
Ο Γκροσσετέστ ήταν η κυρίαρχη προσωπικότητα στην Οξφόρδη. Ανήκε στη
νεοαυγουστίνεια παράδοση και η αρχή της Θείας Φώτισης εμφανιζόταν όχι μόνο
στη φιλοσοφία του αλλά και στις μελέτες του για το φως. Οι αντιλήψεις του για
την επιστήμη, τον ρόλο της επαγωγής και του πειράματος θεμελιώνονται στα
Αναλυτικά Ύστερα του Αριστοτέλη. Αξιοποίησε την αριστοτελική ιεραρχία των
επιστημών για να υποστηρίξει ότι οι κατώτερες επιστήμες παρέχουν τα
γεγονότα, ενώ τα μαθηματικά δίνουν τους λόγους γι’ αυτά.
Ήταν από τους πρώτους που διείδαν την αντίφαση στην αστρονομική περιγραφή
βάσει των πτολεμαϊκών έκκεντρων και επικύκλων που έσωζαν τα φαινόμενα και
οι οποίοι δεν μπορούσαν να δώσουν υλικές και δρώσες αιτίες για τις ουράνιες
κινήσεις. Δεν περιλάμβανε στις μελέτες του, πλην της βιολογίας, την έννοια της
τελικής αιτίας ερχόμενος πλησιέστερα στην έννοια της αιτιότητας των νέων
χρόνων.
Η μελέτη της εμπειρίας από τον Γκρόσσετεστ γίνετα βάσει της αριστοτελικής
μεθόδου ανάλυσης και σύνθεσης, την οποία είδε ως ένα πρακτικό τρόπο για να
περιγράψει τις δυο κινήσεις της επιστήμης, από την εμπειρία στη θεωρία και
αντίστροφα. Η μελέτη της εμπειρίας προϋποθέτει την εύρεση του ονομαστικού
μη αιτιακού ορισμού, ο οποίος θα περιγράψει τους συσχετισμούς ναάμεσα στα
γεγονότα-προτάσεις που μας ενδιαφέρουν. Κατόπιν πρέπει να μελετηθεί αν
αυτός ο ορισμός μπορεί να δώσει και τις αιτίες εμφάνισης των φαινομένων.

6. Eμμανουήλ Μπενάκη 76, Αθήνα Τ.Κ. 10681 Τηλ:2121069039 Φαξ:2110123481 email:info@onlearn.gr
www.onlearn.gr
5.7.2 Μπέικον (1219-1292)
Φραγκισκανός, δίδαξε στο Παρίσι και στην Οξφόρδη, όπου ήρθε σε επαφή με τον
Γκροσσετέστ. Θεωρείται προφήτης του υποβρυχίου, του αυτοκινήτου και του
αεροπλάνου. Θεωρεί ότι υπάρχουν τέσσερα εμπόδια στην κατανόηση της
αλήθειας: η υποταγή σε λανθασμένη αυθεντία, η δύναμη της συνήθειας, η λαϊκή
πρόληψη και η επικάλυψη της άγνοιας με επίδειξη σοφίας. Υποστηρίζει τη νέα
γνώση, στα πλαίσια πάντα της εποχής του. Ήταν επιστήμονας της «πολυθρόνας»
και όχι του εργαστηρίου, αλλά οι απόψεις του για τα μαθηματικά και τον
πειραματισμό έχουν απασχολήσει τους μελετητές.
Οι θεωρήσεις του βασίζονται στη νεοαυγουστίνεια παράδοση της Θείας
Φώτισης. Ενδιαφέρον έχει η μεθοδολογία του. Θεωρεί τον πειραματισμό
ανώτερο κριτήριο αλήθειας αν και ο ίδιος ελάχιστα ακολούθησε τις
μεθοδολογικές του αρχές. Εγκωμιάζει τα μαθηματικά κινούμενος στο πλαίσιο
του Γκροσσετέστ, χωρίς να υποτάσσει σε αυτά τις άλλες επιστήμες.
Θεωρεί ότι τα μαθηματικά είναι χρήσιμα σε θεολογικά θέματα όχι μόνο σε
πρακτικό επίπεδο αλλά και σε θεμελιακό. Ο θεολόγος πρέπει να γνωρίζει τα
πράγματα αυτού του κόσμου εάν θέλει να κατανοήσει τη Βίβλο. Θεωρεί ότι η
μαθηματική απόδειξη είναι αιτία γνώσης της αλήθειας.
Η αισιοδοξία του Μπέικον για τον ρόλο των επιστημών σε αντίθεση με τον
πεσιμισμό του Αυγουστίνου, είχε αποτέλεσμα αυτή η παραδοσιακή πρακτική να
συμβάλλει στις θεμελιακές αλλαγές που επήλθαν στον επιστημονικό λόγο.