Downloaded 37 times
More Related Content
Similar to บทบาทของมหาวิทยาลัยสงฆ์ในการสร้างชุมชนเข้มแข็ง
บทบาทของมหาวิทยาลัยสงฆ์ในการสร้างชุมชนเข้มแข็ง
- 1. บทบาทของมหาวิทยาลัยสงฆ์ในการสร้างชุมชนเข้มแข็ง ............................. พระไพรเวศน์ จิตฺตทนฺ โต/รัตนพันธ์ * มหาวิ ทยาลัยสงฆ์ เป็ นการจัดการศึกษาในระดับอุดมศึกษา และระดับสูงกว่า ั ั อุดมศึกษาสําหรับพระภิก ษุสงฆ์แ ละสามเณร (ปจจุบน รับประชาชนทัวไปเข้า ศึก ษาด้วย) การศึกษาวิชาการพระพุทธศาสนาและวิชาการขันสูงอืนๆ แบ่งเป็ นคณะต่างๆ ได้แก่ คณะ พุทธศาสตร์ คณะครุศาสตร์ คณะสังคมศาสตร์ คณะมนุ ษยศาสตร์ เป็ น ต้น ปจจุบน ั ั มหาวิทยาลัยสงฆ์ มี ๒ แห่ง คือ ๑. มหาวิท ยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิท ยาลัย (ฝ่า ยมหานิ ก าย) ตังอยู่ที ั ั วัดมหาธาตุฯ ท่าพระจันทร์ กรุงเทพมหานคร ปจจุบนย้ายไปอยู่ทีมหาวิทยาลัยมหาจุฬาลง กรณราชวิทยาลัย อํา เภอวังน้อย จังหวัดอยุธยา นอกจากนันยังมีวท ยาเขต วิท ยาลัยสงฆ์ ิ ห้องเรียน และศูนย์วทยบริการ ตังกระจายอยูตามภูมภาคต่างๆ ของประเทศ เพือให้บริการ ิ ่ ิ การศึกษาและยกระดับบุคลากรของพระศาสนาและบุคลากรทางสังคม ปจจุบนมหาวิทยาลัย ั ั มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย มีพระราชบัญญัตรบรองสถานภาพเป็นมหาวิทยาลัยของรัฐ ใน ิั กํ า กับของรัฐบาล และเป็ น นิ ติบุค คลทีไม่เป็ น ส่วนราชการและไม่เป็ น รัฐวิสาหกิจ เน้ น จัด การศึกษาวิชาการด้านพระพุทธศาสนา ๒. มหาวิทยาลัยมหามกุฎราชวิทยาลัย(ธรรมยุตนิกาย) ตังอยูทวัดบวรนิเวศวิหาร ิ ่ ี บางลําพู กรุงเทพมหานคร นอกจากนันยังมีวทยาเขตตังกระจายอยู่ในภูมภาคต่างๆ ของ ิ ิ ประเทศ พันธกิ จของมหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย มีดงนีั ๑. ผลิ ตบัณฑิ ต ผลิตและพัฒนาบัณฑิตให้มคุณลักษณะอันพึงประสงค์ ๙ ี ่ ู้ ่ ิ ั ประการ คือ มีปฏิปทาน่าเลือมใส ใฝรใฝคด เป็นผูนําด้านจิตใจและปญญา มีความสามารถใน ้ ั การแก้ปญหา มีศรัทธาอุทศตนเพือพระพุทธศาสนา รูจกเสียสละเพือส่วนรวม รูเท่าทันความ ิ ้ั ้ เปลียนแปลงของสังคม มีโลกทัศน์ กว้างไกล มีศกยภาพทีจะพัฒนาตนเอง ให้เพียบพร้อมด้วย ั คุณธรรมและจริยธรรม * พธ.บ.(ปรัชญา), รป.ม.(นโยบายสาธารณะ) หัวหน้าสาขาวิชาศาสนาและปรัชญา มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย วิทยาลัยสงฆ์เลย 1
- 2. ๒. วิ จยและพัฒนาการวิจยและค้นคว้า เพือสร้างองค์ความรูควบคู่ไปกับ ั ั ้ กระบวนการเรียนการสอน เน้นการพัฒนาองค์ความรูในพระไตรปิฎก โดยวิธสหวิทยาการแล้ว ้ ี ั นํ า องค์ค วามรู้ทีค้นพบมาประยุก ต์ใ ช้แ ก้ปญหา ศีล ธรรม และจริยธรรมของสังคม รวมทัง พัฒนา คุณภาพงานวิชาการด้านพระพุทธศาสนา ๓. ส่ ง เสริ ม พระพุท ธศาสนาและบริ ก ารวิ ช าการแก่ ส ัง คม ส่ง เสริม พระพุทธศาสนาและบริการวิชาการแก่สงคม ตามปณิธานการจัดตังมหาวิทยาลัย ด้วยการ ั ปรับปรุงกิจกรรมต่างๆ ให้ประสานสอดคล้อง เอือต่อการส่งเสริม สนับสนุ นกิจการคณะสงฆ์ สร้า งความรู้ ความเข้า ใจหลัก คํา สอนทางพระพุท ธศาสนา สร้า งจิตสํา นึ ก ด้า นคุ ณธรรม จริยธรรมแก่ ประชาชน จัดประชุม สัม มนา และฝึ ก อบรม เพือพัฒนาพระภิก ษุ สงฆ์แ ละ บุคลากรทางศาสนา ให้มศกยภาพในการธํารงรักษา เผยแผ่หลักคําสอน และเป็ นแกนหลักใน ี ั การพัฒนาจิตใจในวงกว้าง ๔. ทํานุบารุงศิ ลปวัฒนธรรม เสริมสร้างและพัฒนาแหล่งการเรียนรูดานการ ํ ้ ้ ทํานุ บารุงศิลปวัฒนธรรม ให้เอือต่อการศึกษา เพือสร้างจิตสํานึกและความภาคภูมใจในความ ํ ิ ิ ั เป็นไทย สนับสนุ นให้มการนํ าภูมปญญาท้องถิน มาเป็ นรากฐานของการพัฒนาอย่างมีดุลย ี ภาพ บทบาทสํา คัญของมหาวิ ท ยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิ ทยาลัย ในการจัด การศึกษาของพระภิกษุสงฆ์และสามเณรก็เพือผลิตพระบัณฑิตออกไปรับใช้พระศาสนา และ ช่วยเหลือสังคม เมือเรียนกันจบหลักสูตรแล้วหากยังบวชอยู่ไปก็รบใช้ พระศาสนา หากลา ั สิกขาออกไปก็ไปรับใช้สงคม เป็ นประโยชน์ ต่อสังคม ในการจัดการศึกษาของมหาวิทยาลัย ั สงฆ์ทผ่านมาในอดีตไม่ได้รบการสนับสนุ นจากภาครัฐ งบประมาณไม่เพียงพอต้องช่วยเหลือ ี ั ั ั ตัวเอง แต่ปจจุบนพระราชบัญญัตการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ.๒๕๔๒ ซึงกําหนดไว้ว่ารัฐต้อง ิ สนับสนุ นงบประมาณ บทบาททีสําคัญของมหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย ใน บทความนีผูเ้ ขียน จะยกเอาบทบาทการจัดการศึกษาแก่พระภิกษุสามเณรทีโดดเด่นแตกต่าง จากมหาวิทยาลัยทัวไป ดังนี บทบาทในการผลิ ตและพัฒนาบัณฑิ ต เพือยกระดับการศึกษาแก่พระสังฆาธิ ้ ้ ั การ(พระภิกษุสงฆ์ระดับผูปกครอง) เป็ นผูนําด้านจิตใจและปญญา มีความสามารถในการ ั แก้ปญหา มีศรัทธาอุทิศตนเพือพระพุทธศาสนา รูจกเสียสละเพือส่วนรวม รูเท่า ทันความ ้ั ้ เปลียนแปลงของสังคม มีโลกทัศน์กว้างไกล การศึกษาของพระภิกษุสงฆ์จงเป็ นเรืองทีสําคัญ ึ มาก ซึงมหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัยได้เล็งเห็นความสําคัญและความจําเป็ นที 2
- 3. จะต้อ งพัฒ นาการศึกษาของคณะสงฆ์ และเพือสนองนโยบายของรัฐ บาลทีเน้ น คนคือ เป้าหมายในการพัฒนา เพือสนับสนุ นให้พระภิกษุสงฆ์สามเณรได้รบการศึกษาในด้านต่างๆ ั เพือสร้างเสริมความเข้มแข็งในชุมชน ในด้านต่างๆ ได้แก่ ๑. การบริ หารจัด การวัด พระภิก ษุ สงฆ์จะต้องบริห ารจัดการวัด โดยให้ก่ อ ประโยชน์ สูงสุดแก่สงคมตามอุดมการณ์ทางพระพุทธศาสนา โดยความร่วมมือกัน ระหว่า ง ั พระภิกษุสงฆ์ก ับชุม ชน เป็ น ต้น โดยความตระหนักในการเป็ นผูนํ าในชุมชนทังผูนํา ทีเป็ น ้ ้ ทางการและไม่เป็นทางการ การจัดกิจกรรมการเรียนรูขนในชุมชน รวมทังความสามารถใน ้ ึ การประสานและเชือมโยงกับองค์กรหรือชุมชนภายนอก และการทําความเข้าใจในปญหาของ ั ชุมชน การขอรับความร่วมมือ และการสนับสนุ นจากองค์กรภายนอก ๒ . การทํา วัด ให้ เ ป็ นส่ ว นหนึ งของชุมชนและส่ งเสริ ม ความเข้ ม แข็งของ ชุมชน ความสําคัญสูงสุดของวัด คือ การเป็ นส่วนหนึงของชุมชนและส่งเสริมความเข้มแข็ง ของชุม ชน เพราะถ้า เป็ น ดังนี ก็เท่ า กับวัดเป็ น ส่วนหนึ งของโครงสร้า งสังคมทีเข้ม แข็ง ซึง ความสําคัญทีสุดต่อการบังเกิดขึนของศีลธรรมในสังคมดังกล่าวแล้ว พระภิกษุสงฆ์จะต้องเป็ น ผูนําชุมชนด้วยการปรึกษาหารือ การสังสอนและทีสําคัญก็คอสังสอนให้ประชาชนเรียนรูจาก ้ ื ้ ั ั การวิเคราะห์ปญหา วินิจฉัยปญหา วิเคราะห์ทางเลือกและตัดสินใจเลือกทางเลือกทีถูกต้อง ซึงการส่งเสริมให้ชุมชนเข้มแข็งนันจะต้องอาศัยสมาชิกในชุมชน เช่น พระ ครู ผูนําชาวบ้าน ้ หมออนามัย เกษตรตําบล พัฒนาการตําบล เป็นต้น ร่วมมือกันสร้างความเข้มแข็งของชุมชน ั ซึงเมือชุม ชนเข้ม แข็งก็ย่อมแก้ปญหาเศรษฐกิจ จิตใจ สังคม วัฒนธรรม สิงแวดล้อม และ การเมืองพร้อมกันไป ๓. วัดกับการจัดการศึกษา การศึกษาโดยทัวไปของไทยยังไม่เป็ นการศึกษาที ั ผลิตคนทีมีความเข้มแข็งทางปญญาและทางศีลธรรม โดยมีกระบวนการเรียนรูทีให้ความสุข ้ กับผูเ้ รียน การศึกษากําลังรอการปฏิรปให้เกิดการะบวนการเรียนรูทพัฒนาคนให้เต็มศักยภาพ ู ้ ี ของความเป็นมนุ ษย์ วัดบางวัดทีมีความพร้อมโดยมีพระภิกษุสงฆ์ทสนใจและมีความสามารถ ี ควรจะจัดให้มโรงเรียน โดยพยายามคิดหลักสูตรทีดีทสุดควรเป็ นอย่างไร แสวงหาคําตอบต่อ ี ี คําถามนี ปรับปรุงให้ดขนๆ อย่างต่อเนือง วัดก็สามารถทําประโยชน์ทสําคัญต่อสังคมอย่างยิง ี ึ ี ๔. พระภิ กษุสงฆ์กบการแก้ไขความขัดแย้งด้ วยสันติ วิธี ขณะนีความรุนแรง ั ั กําลังเป็นปญหาใหญ่ทวโลก พระภิกษุสงฆ์ควรศึกษาให้เข้าใจถึงความหมายของความรุนแรง ั ขอบเขต ประเภท สาเหตุ วิธการป้องกันและแก้ไข จะแก้ไขด้วยวิธใดทีได้ผลและจะพัฒนาวิธี ี ี 3
- 4. ป้องกันและแก้ไขปญหาให้ดขนได้อย่างไร เป็ นต้นดังนันพระภิกษุสงฆ์จะต้อง “การจัดการ ั ี ึ การแก้ความขัดแย้ง” ทีจะเป็นผูเ้ ข้าไปช่วยไกล่เกลียเข้าใจสถานการณ์ตามทีเป็นจริง เข้าไปอยู่ ในใจและเข้า ใจความรู้สึก และความคิดของแต่ล ะฝ่า ย สามารถชัก จูงให้ม ีก ารเจรจากัน ได้ เหล่า นี ต้องการความรู้และต้องการการฝึ ก อบรมให้มค วามชํานาญ จึงจะสามารถแก้ความ ี ขัดแย้งด้วนสันติวธได้ ิี ั ิ ั ๕. วัดกับการอนุรกษ์สิงแวดล้อม วิกฤติการณ์สงแวดล้อมกําลังเป็นปญหาใหญ่ ทีสุดต่อความอยูรอดของมนุ ษยชาติ กระแสอนุ รกษ์สงแวดล้อมเป็นกระแสใหญ่ของโลกและจะ ่ ั ิ ใหญ่มากขึน จะใหญ่จนดึงปรัชญา ศาสนา วิท ยาศาสตร์ สังคมศาสตร์ มนุ ษยศาสตร์ เศรษฐศาสตร์ การเมือง การปกครอง และความสัมพันธ์ระหว่างประเทศเข้ามาเชือมโยง จึง หลีกเลียงไม่พนทีศาสนาจะต้องเกียวข้องกับเรืองนี ทีดีทีสุดคือพระภิกษุสงฆ์พยายามศึกษา ้ ั ให้เข้าใจเรืองสิงแวดล้อม ปญหาสิงแวดล้อมและวิธแก้ไข และในด้านปฏิบตทีใกล้ตวทีสุดคือ ี ั ิ ั ภายในบริเวณวัดต้องมีสงแวดล้อมทีสงบ สะอาด ร่มเย็น เป็นต้น นอกจากนีพระภิกษุสงฆ์และ ิ วัดยังอาจหนุ นช่วยขบวนการอนุ รกษ์สงแวดล้อม ทีกําลังมีกิจกรรมต่างๆ ในทางทีเหมาะสม ั ิ แก่สมณสารูป ๖. การบริ หารจัด การวัด พระภิก ษุสงฆ์จะต้องบริห ารจัดการวัด โดยให้ก่ อ ประโยชน์ สูงสุดแก่สงคมตามอุดมการณ์ ท างพระพุท ธศาสนาโดยความร่วมมือกัน ระหว่า ง ั พระภิกษุสงฆ์กบชุมชน เป็นต้น ั ในการจัดการศึกษาคณะสงฆ์จาเป็ นต้องปฏิรูป ๒ ด้าน คือ (๒) ด้านศาสนธรรม ํ และ (๒) โครงสร้างการบริหารกิจการของคณะสงฆ์ ทัง ๒ ส่วนนีเกียวเนืองสัมพันธ์กนและ ั แยกกันไม่ได้ การประกาศธรรมของพระพุทธเจ้ามีจุดมุ่งหมายเพือดับทุกข์ พระภิกษุสงฆ์อาจ ขยายความหมายของคําว่า “ทุกข์” นี ให้ครอบคลุมความทุกข์ระดับสังคม ความทุกข์ของ ั ปจเจกบุคคลก็รวมอยูในทุกข์ของสังคมทีว่านี พระภิกษุสงฆ์มหน้าทีประกาศธรรม และธรรม ่ ี ทีประกาศก็จะต้องสามารถตอบสนองต่อความทุกข์ยากของสังคม การปฏิรูปศาสนธรรมจึง เป็นสิงทีหลีกเลียงไม่ได้เมือพระภิกษุสงฆ์จําเป็ นต้องเชือมโยงตัวเองกับสังคมสมัยใหม่ พุทธ ธรรมจึงมีสถานะเป็นเพียง “เครืองมือ” ขณะเดียวกัน เมือมองในแง่ทีเป็ นสิงจะต้อง “ค้นหา” พุทธธรรมหรือศาสนธรรม ก็มสถานะเป็นเป้าหมายของการดําเนินชีวตของพระภิกษุสงฆ์ผูซึง ี ิ ้ จะทํ า ให้พุ ท ธธรรมเป็ น ส่ ว นหนึ งของประสบการณ์ ทีบรรลุ ไ ด้ใ นโลกของความเป็ น จริง 4
- 5. พระภิกษุสงฆ์จงมีหน้าทีอยูสองประการ คือ “ค้นหาความจริง”และ “การนํ าความจริงนันไป ึ ่ ตอบสนองความต้องการของคนจํานวนมาก” ในแง่ทว่าพระภิกษุสงฆ์จาต้องดํารงอยูเพือการบรรลุความจริงทางศาสนา ก็จดว่า ี ํ ่ ั พระภิกษุสงฆ์ดารงอยูเพือตัวเอง มองในแง่ทมีภารกิจเพือผูทุกข์ยากในสังสารวัฏ พระภิกษุ ํ ่ ี ้ สงฆ์กเป็น “มรรควิธ”ี หรือ means เพือสิงอืนทีไม่ใช่ตวพระภิกษุสงฆ์เอง การทีพระภิกษุสงฆ์ ็ ั ต้อ งค้น หา “สัจธรรม” และนํ า “ศาสนธรรม” ไปเผยแผ่แ ก่ ค นอืนๆ นี เอง การปฏิรูป พระพุทธศาสนาจึงเกียวเนืองกับสองเรืองคือ ั ๑. การสร้างระบบความรูทสามารถนําไปแก้ปญหาได้จริงในสังคม ้ ี ๒. การสร้างระบบทีเอือต่อการค้นคว้าหาความรู้ และการเผยแผ่ศาสนธรรม ๑. การสร้างระบบความรู้ทีสามารถนําไปแก้ปัญหาได้จริงในสังคม การสร้า งระบบความรู้เป็ น สิงจํา เป็ น เพราะความรู้ท างศาสนาของชาวพุท ธที เกิดขึนตามลําดับกาลเวลานันมีมาก นับแต่สมัยพระพุทธเจ้าเป็ นต้นมาระบบความรูก็แตก ้ หน่อขยายออกไปเป็ นจํานวนมาก เมือคณะสงฆ์ตองเกียวข้องกับสังคมหนึง ๆ ณ เวลาใด ้ เวลาหนึงจึงจําเป็นต้องรูวาความรูใดบ้าง เป็นสิงจําเป็นสําหรับสังคมนัน ๆ ในขณะนัน ๆ การ ้่ ้ ทําความเข้าใจระบบความรูเ้ ดิม การค้นคว้าแสวงหาในระดับประสบการณ์จริง หรือการค้นคว้า เพิมเติมด้วยวิธการใด ๆ การจัดระบบความรูทีมีอยู่ให้เหมาะแก่กาลสมัยจึงเป็ นสิงทีต้องทํา ี ้ พระพุทธเจ้าเคยตรัสแก่ภกษุว่า ความรูทีพระองค์ตรัสรูนันมีมากดุจใบไม้ในป่า ส่วนความรู้ ิ ้ ้ หรือสัจจธรรมทีพระองค์เผยแสดงแก่ ภิก ษุ แ ละคนทัวไปนั นดุจใบไม้ใ นกํ า มือ แม้ค วามรู้ม ี มากมายแต่ม ีบางส่วนเท่ า นั นทีจํา เป็ น สํา หรับการดับทุ ก ข์ ข้อนี นอกจากสะท้อนท่ า ทีของ พระพุทธศาสนาต่อความรูตาง ๆ ทีมีอยูในโลกนีแล้วยังแสดง “จารีต” บางประการทีน่ าจะทํา ้ ่ ่ ั ั ให้ชาวพุทธปจจุบนได้ตระหนักว่า ในการเผยแพร่ความรูนันนอกจากต้องมีความรูกว้างขวาง ้ ้ แล้วยังต้องรูอกว่าอะไรคือความรูทจําเป็นหรือเหมาะสมสําหรับยุคสมัย ้ี ้ ี การสร้างระบบความรูนันน่าจะประกอบด้วยสองส่วนหลัก ๆ คือ ความรูระดับสัจ ้ ้ ธรรมหรืออภิปรัชญา กับความรูระดับจริยธรรม หรือจริยศาสตร์ ความรูสองส่วนนีอิงอาศัยกัน ้ ้ อย่างไม่สามารถจะแยกออกจากกันได้ ความรูระดับสัจธรรมหรืออภิปรัชญาจะสูญเปล่าหากไม่ ้ สามารถชีแสดงให้เห็นว่ามันเกียวข้องกับชีวตมนุ ษย์อย่างไร ความรูทางจริยธรรมหรือจริย ิ ้ ศาสตร์จะมีไ ม่ม ีนํ าหนั ก หากไม่ม ีฐานทางอภิปรัชญาทีมันคง ชาวพุท ธมัก รังเกียจปรัชญา ั โดยเฉพาะอภิปรัชญา ด้วยเข้า ใจว่า พระพุท ธเจ้า ทรงไม่สนพระทัยปญหาอภิปรัชญา ใน ความคิดของผูเขียน ทุกศาสนามีหลักอภิปรัชญารองรับหลักจริยศาสตร์ดวยกันทังนัน และ ้ ้ 5
- 6. พระพุทธศาสนาก็จํา เป็ นต้องมีอภิปรัชญาเพือว่า ระบบศีล ธรรมหรือจริยศาสตร์จะได้มฐาน ี มันคงชัดเจน การสร้างระบบความรูทครอบคลุมกระบวนทัศน์หลัก ๆ จําเป็ นสําหรับการดํารงอยู่ใน ้ ี โลกสมัยใหม่ ถ้ายังไม่สามารถหา “ระบบความรู”้ หรือ “สร้างระบบความหมายทีเหมาะสม” กับ ยุคสมัยได้แล้ว การหลุดออกไปจากศาสนธรรมของชาวพุทธทีมีการศึกษาสูง ๆ จะมีมากขึน ความสํ า คัญ ของสถาบัน สงฆ์ ก็ นั บ วัน จะด้ อ ยความสํ า คัญ ดัง นั น ภาระหน้ า ที ของ พุทธศาสนิกชนโดยเฉพาะคณะสงฆ์ผูซึงจะมีพลังมากทีสุดในการขับเคลือนขบวนการปฏิรูป ้ ทุก ๆ ด้าน คือการทบทวนระบบความรูทมีอยูทงหมด การตระหนักถึงความสําคัญในการสร้าง ้ ี ่ ั ระบบความรู้ทีเหมาะสมขึนมาใหม่ พร้อม กัน นัน พระภิก ษุ สงฆ์ตองสร้า งระบบทีจะทํ า ให้ ้ ความรูโดยรวมมีเอกภาพ ไม่ขดแย้งกันเองภายในระบบ อันจะเป็นประโยชน์ตอยุคสมัย ้ ั ่ ในการสร้างระบบความรูด้านศาสนธรรมจํา เป็ น จะต้องมีเป้าหมายหรือยุท ธศาสตร์ ้ ชัดเจน หลังการปฏิรปของพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรสมา จนถึงสมัยปจจุบน ู ั ั พระพุทธศาสนาในประเทศไทยดําเนินไปอย่างตามมีตามเกิดไม่มยุทธศาสตร์ทชัดเจนเป็นของ ี ี ตนเอง ยกเว้นยุทธศาสตร์ทกําหนดโดยรัฐบาล เช่นในสมัยภัยคุกคามจากคอมมิวนิสต์ เป็นต้น ี การขาดเป้า หมายและยุท ธศาสตร์ทํ า ให้พระพุท ธศาสนาในประเทศไทยต่า งเป็ น ต่า งไป ตัวอย่า งทีเห็น ได้ชดเจนเช่น วัดต่า ง ๆ ในชนบทขาดแคลนพระภิก ษุ ทีจะตอบสนองความ ั ต้องการทางจิตวิญญาณหรือความต้องการด้านศาสนธรรมของพุทธศาสนิ กชน บางแห่งมี พระภิกษุเพียง ๖ พรรษาก็ได้รบแต่งตังเป็นเจ้าอาวาสแล้วและอยูประจําวัดนันเพียงเพราะไม่ม ี ั ่ ใครจะอยู่ วัดหลายแห่งกลายเป็ นวัดร้า งและจะมากขึนเรือย ๆ โดยเฉพาะช่วงออกพรรษา ขณะทีพระภิกษุสงฆ์ทีอายุพรรษามาก มีความรูความสามารถทีจะตอบสนองความต้องการ ้ ด้านศาสนธรรมของชาวบ้านได้นัน กระจุกตัวอยูในเมืองใหญ่ ๆ ่ พระพุทธศาสนาในประเทศไทยยังต้องการความชัดเจนทังในแง่เป้าหมายและการ กําหนดยุทธศาสตร์ของตนเอง การสร้างระบบความรูกเป็ นส่วนหนึงในยุทธศาสตร์ เพราะ ้ ็ ด้วยความรู้เท่านันจึงจะสามารถฝ่าความมืดมนและกิเลสตัณหาทีดาษดืนอยู่ในสังคมนันได้ ั ั ความรู้ทีประกอบกันเป็ น ศาสนธรรมในปจจุบนจึงต้องมีทงส่วนทีเป็ นแก่ นและทีเป็ น เปลือก ั กระพี ส่วนหลังนีเองจะเป็ น เครืองมือให้สามารถนํ า ศาสนธรรมไปตอบสนองต่อปญหา ั สังคมยุคใหม่ได้ กล่าวอย่างหยาบๆ แก่นของศาสนธรรมในทีนีได้แก่ คําสอนทีบรรจุอยู่ใน พระไตรปิฎก แต่แก่นทีว่านีจะต้องได้รบการตีความ อธิบายความ ขยายความให้ครอบคลุม ั ั ปญหาของยุคสมัย มีการตรวจสอบอย่างถีถ้วน ก่อนจะเลือกสรรส่วนทีจําเป็ นนํ าเสนอต่อ สังคม ดังนั น การค้น คว้าหาความรูแ ละการสร้า งระบบความรู้ในทีนี จึงเป็ น งานสํา คัญของ ้ นักวิชาการชาวพุทธ 6
- 7. ๒. การสร้างระบบการบริหารกิ จการภายในคณะสงฆ์ ถ้าเป้าหมายการดํารงอยู่ของพระภิกษุสงฆ์คอ การแสวงหาสัจธรรม การปฏิบติ ื ั เพือความหลุดพ้น และการนําศาสนธรรมไปเผยแผ่เพือประโยชน์สุขแก่ผอน ระบบการบริหาร ู้ ื กิจการการปกครองภายในคณะสงฆ์กไม่ได้มอยูเพือทีจะดํารง “ความศักดิสิทธิ” ของ “สถาบัน” ็ ี ่ หากดํารงอยูเพือสิงอืน กล่าวคือ เพือเอือต่อการศึกษาค้นคว้าศาสนธรรม เพือสร้างสมาชิกที ่ สามารถนําศาสนธรรมไปประกาศแก่ชาวโลก หากเป็ นเช่นนี ระบบการปกครองใด ๆ หรือ ระบบการบริหารกิจการใด ๆ ทีไม่เอือต่อเป้าหมายดังกล่าวก็จะต้องได้รบการจัดรูปใหม่ใ ห้ ั เหมาะสมสอดคล้องกับเป้าหมายของการมีอยูขององค์กรสงฆ์ เพราะรูปแบบการปกครอง การ ่ บริหารกิจการภายในคณะสงฆ์ทีเกิดขึนในแต่ละยุคสมัย เป็ นเพียง “สมมติสจจะ” ทีสามารถ ั ปรับเปลียนได้เมือเห็นว่าไม่เอือต่อการค้นคว้า การปฏิบตธรรมและการเผยแผ่ศาสนธรรม อัน ั ิ เป็นพันธกิจหลักของศาสนา ระบบบริห ารคณะสงฆ์ ป จ จุ บ ัน สอดคล้ อ งต่อ เป้ า หมายการดํ า รงอยู่ ข องของ ั พระภิกษุสงฆ์ในฐานะพุทธสาวกหรือไม่ ผูเ้ ขียนคิดว่า พระภิกษุสงฆ์สามารถจะค้นคิดเองได้ ด้วยศักยภาพและเวลาทีมีอยู่ ส่วนการจะปรับกิจการบริหารภายในคณะสงฆ์อย่างไรนันน่ าจะ เป็นการค้นคว้าวิจยของคณะสงฆ์นันเอง บุคคลภายนอกเช่นรัฐไม่พงเข้ามาเกียวข้องกับการ ั ึ จัดรูปแบบการบริหารภายในของคณะสงฆ์ คณะสงฆ์ก็จะต้องสร้างคนของตนเองทีมีความรู้ ด้านการจัดการองค์กรสมัยใหม่เพือนํามาปรับใช้กบองค์กรสงฆ์ซงวางอยูบนฐานแห่งพระธรรม ั ึ ่ วินัย ภารกิจสําคัญของคณะสงฆ์คอภารกิจต่อพระพุทธศาสนา หากไม่นับภารกิจเพือความสุข ื ของมหาชนทีกล่าวไปแล้วเป็นอันดับหนึง เมือเรียงลําดับความสําคัญแล้ว ภารกิจด้านการจัด การศึกษาถือว่า เป็ นสิงแรกทีคณะสงฆ์จะต้องจัดการให้เหมาะสม ในฐานะทีการศึกษาส่วน หนึงนันเป็น “รูปแบบ” ทีจะใช้เพือถ่ายทอดความรูจากรุ่นหนึงไปสู่รุ่นหนึง ในเรืองนี สมเด็จ ้ พระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส เคยได้ท รงดําเนิ นการอย่า งมีประสิท ธิภาพ วิธการทีพระองค์ทรงใช้น่าจะได้รบการศึกษาค้นคว้าในฐานะกรณีศกษาทีเคยประสบผลสําเร็จ ี ั ึ มาแล้วในอดีต แต่ก ารเรียนรู้ในเรืองนี ก็จะต้องพิจารณาทังด้านบวกและด้า นลบ เพือเป็ น ั ั บทเรียนสํา หรับปจจุ บน ไม่ใ ช่เพือยึดมันถือมัน เพราะว่า ระบบการศึก ษาทีพระองค์ทํ า ให้ ประสบผลสํา เร็จไว้นั น บัดนี เป็ น เพียง “อุดมคติ” ทีน่ า จดจํา เท่ า นั น เนื องจากการศึก ษา ดังกล่าวไม่ได้ทําให้พระภิกษุสงฆ์ในภูมภาคต่าง ๆ สามารถสร้างสรรค์ภูมปญญาด้านศาสน ิ ิ ั ธรรมได้เลย 7
- 8. ขณะทีพระภิกษุสงฆ์ในชนบทสามารถสร้างสรรค์ถาวรวัตถุทางศาสนาได้อย่างใหญ่โต มโหฬารแทบไม่น่าเชือ การครุนคิดไตร่ตรองศาสนธรรมกลับไม่งอกเงย (ผูเขียนเข้าใจว่าอาจ ่ ้ เป็นเพราะตัวชีวัดทีชุมชนต้องการคือผลงานทีเป็นรูปธรรม) การค้นคว้าทางศาสนธรรมด้าน ปริยตตองอาศัยหนังสือทีเขียนไว้เมือหนึงร้อยปีทผ่านมา สํานักเรียนของพระภิกษุสงฆ์มอยูทว ั ิ ้ ี ี ่ ั ประเทศ แต่สานักเหล่านันเพียงแต่ถายทอดเรืองราวเก่าๆ แก่คนรุนใหม่ แต่ไม่ได้เปิ ดโอกาส ํ ่ ่ ให้ความคิดใหม่ได้งอกขยาย ระบบการศึกษาดังแทนทีจะทําให้ผศกษาสามารถสร้างสรรค์ภูม ิ ู้ ึ ั ิ ั ปญญาได้เองในระดับหนึง แต่กลับกลายเป็นระบบการศึกษาทีแช่แข็งภูมปญญา (ข้อนีน่ าจะ ั ั ถือเป็นความล้มเหลวอย่างยิงของระบบการศึกษาดังกล่าวเมือสืบทอดกันมาถึงปจจุบน) การ จัดการศึกษาของคณะสงฆ์ทควรจะเป็ นนันนอกจากเป็ นการศึกษาเพือการถ่ายทอดความรูที ี ้ เหมาะสมแล้ว ก็ค วรจะเป็ นการศึก ษาทีเปิ ดโอกาสให้บุค ลากรสงฆ์ได้ม ีก ารค้น คว้า มีก าร ู ิ ั ถกเถียง (ธัมมัจฉากัจฉา) และการสร้างสรรค์ภมปญญาใหม่ ๆ ทีเป็นประโยชน์ ต่อพระศาสนา เองด้วย ภารกิจอัน ดับต่อมาของคณะสงฆ์ค ือ ภารกิจด้านการจัดการปกครองคณะสงฆ์ การจัดการปกครองคณะสงฆ์ควรเป็นอย่างไรนันพระภิกษุสงฆ์น่าจะต้องคํานึงถึงประเด็นทีว่า การปกครองคณะสงฆ์เป็ น เพียงเครืองมือทีจะให้บุค คลได้ม ีโอกาสเข้าถึงศาสนธรรม การ ปกครองจะต้องเอือให้เกิดการศึกษาพระธรรมวินัย การเผยแผ่ศาสนธรรมต่อผูทุกข์ยากทางจิต ้ วิญญาณ การนําแสงสว่างแห่งศาสนธรรมไปเพือปลดปล่อยผูคนออกจากความทุกข์ยากของ ้ ชีวต (ไม่ใช่เรืองของการได้มาซึงสมณศักดิ ความรุงเรืองด้านวัตถุสถาน หรือตอบสนองกิเลส ิ ่ ตัณหา) หมายความว่า ระบบการปกครองมีขนก็เพือช่วยให้การถ่ายทอดความรูทางศาสนา ึ ้ การศึกษาศาสนธรรม และการเผยแผ่ศาสนาดําเนินไปได้ดวยดี อาจจะมองว่า การจัดการด้าน ้ การปกครองเป็ น “การจัดสรรระบบอํานาจทีเหมาะสมภายในหมู่คณะ” และ “การจัดระบบ ความสัมพันธ์ระหว่างชุมชนพระภิกษุสงฆ์กบฆราวาส” (อาณาจักรกับศาสนจักร) แต่ทงนีการ ั ั ปกครองก็ไม่น่าจะมีความหมายสําคัญในตัวเอง ภารกิจหลักด้านพระศาสนาของพระภิกษุสงฆ์ จะต้องดํารงอยูและได้รบการตระหนักอยูเสมอ ่ ั ่ ถ้าหากว่า การจัดการปกครองมีจุดมุ่งหมายเพือให้เอือต่อการศึกษาและปฏิบติ ั ธรรม การปกครองทีว่า นี ย่อ มไม่ใ ช่เ พือตอบสนองอํา นาจรัฐ โดยนั ย นี ในกรณี ทีรัฐ อาจ ั ดําเนินการในลักษณะทีเป็ นปฏิปกษ์ต่อศาสนธรรม (กรณีพฤษภาทมิฬ หรือกรณีทีผูยากไร้ ้ ได้รบการปฏิบตอย่างไม่ยุตธรรมจากรัฐ เป็นต้น) คณะสงฆ์กตองกล้าหาญทีจะตําหนิ วิพากษ์ ั ั ิ ิ ็ ้ ชีนํ า (ไม่ใ ช่พอมีสถานการณ์ ม ากระทบสถานภาพของตนแล้วจึงออกมาเคลือนไหว) การ 8
- 9. บริหารกิจการคณะสงฆ์จงเป็ นไปเพือตอบสนองความสุขของมหาชน นันคือถือเป็ นภารกิจ ึ สําคัญทีคณะสงฆ์จะต้องนําแสงสว่างแห่งธรรมไปสู่จตวิญญาณของชาวบ้านเมือเขาทุกข์ยาก ิ และมีความกระหาย การจัดรูปแบบการปกครองทีจะเอือต่อการเผยแผ่ศาสนธรรมนั นจําเป็ นจะต้อง เรียนรูจากศาสนาอืนทีเขาได้พฒนาระบบการบริหารจัดการอย่างดีแล้ว การจัดการของชาว ้ ั คริสต์โดยเฉพาะคาทอลิก คือ ตัวอย่างอันดีทีสร้างวัฒนธรรมอํานาจในการปกครองทีไม่ตอง ้ อาศัยอํานาจรัฐในการจัดการ และไม่ตองใช้กําลังบังคับเหมือนในอดีต (ยุคกลาง) หากแต่ได้ ้ สร้างวัฒนธรรมแห่งอํานาจขึนมาบนฐานแห่ง “ความภักดี” และสํานึกในการอยู่ร่วมกันอย่าง เป็ นปึ กแผ่น ชาวพุทธอาจเรียนรูได้ว่า วัฒนธรรมแห่งอํานาจ ทีไม่ต้องใช้กําลังบังคับ แต่ใ ช้ ้ สํานึกแห่งการอยูรวมกันนันมีตวอย่างอยูแล้วในอดีตของชาวพุทธเอง ่่ ั ่ คณะสงฆ์อาจระลึกถึงได้ว่า ครังหนึง พระอานนท์ได้ยกเหตุผลอันชอบธรรมเพือ ขออนุ ญาตให้สตรีได้บวชในพระพุทธศาสนา เมือทรงเห็นว่าพระอานนท์มหลักการทีถูกต้อง ี พระพุทธองค์กไม่ได้ขดข้องแต่ประการใด กรณีดงกล่าวนีอาจชีให้เห็นว่า อํานาจทีชอบธรรม ็ ั ั นันย่อมอ่อนไหวต่อความถูกต้องเสมอ ไม่วาความถูกต้องจะมาจากเบืองล่างหรือเบืองบน และ ่ อีก ครังหนึ ง เมือการสังคายนาครังที ๑ เสร็จ สินลง พระอานนท์ ถูก คณะสงฆ์ใ นทีประชุ ม กล่ าวโทษด้วยความผิด ๕ ประการ หนึ งในจํานวนนั นคือ การขวนขวายให้สตรีได้บวชใน พระพุทธศาสนา พระอานนท์มองไม่เห็นว่าท่านมีความผิดใน ๕ กระทงนัน “แต่เพราะเชือฟง ั ต่อสงฆ์” พระอานนท์ยอมรับการปรับอาบัติ นีก็เป็ นตัวอย่างหนึงทีชีให้เห็นวัฒนธรรมแห่ ง อํานาจ พระอานนท์ซึงแม้จะเป็ นพระอรหันต์ แต่ความเป็ นอรหันต์ไม่ได้ทําให้ท่านสําคัญตน เหนือคณะสงฆ์ เหมือนดังทีพระภิกษุสงฆ์บางรูปกระทําอยูในสังคมไทย ่ ั ั การปฏิรูปพระพุท ธศาสนาทีดํา เนิ นไปในขณะปจจุบน ถกเถียงกัน มากในเรือง “สมมุ ติ” แต่เรืองทีเป็ น “แก่ น สาร” ไม่ไ ด้ร ับการวิพ ากษ์ ถกเถียงแม้แ ต่น้ อ ย การดํา รง พระพุทธศาสนาในสังคมไทยมีภารกิจใหญ่ยงกว่าการถกเถียงกันเรืองอํานาจ อํานาจและศา ิ สนธรรมอาจเป็ นสิงทีสามารถนํ ามาเชือมโยงกัน ได้ แต่ดูเหมือนในวงการคณะสงฆ์จะยังไม่ เข้า ใจชัดเจนนั ก ในเรืองของอํา นาจกับศาสนธรรม ดังนั น การถกเถียงในเชิงวิชาการเพือ กําหนดอํานาจทีสอดคล้องกับศาสนธรรมในทีนีอาจมีนัยสําคัญอยูบางไม่มากก็น้อย ่ ้ 9
- 10. บทสรุป ในการจัดการศึกษาของมหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย นอกจากจะเน้น การศึกษาในด้านวิชาพระพุทธศาสนาแล้ว ยังเน้นการให้การศึกษาแก่พระสังฆาธิการในด้าน ต่างๆ ทีกล่าวมาในเบืองต้น ในบทบาทของพระภิกษุสงฆ์ และเป็นบทบาทจริงในทางปฏิบตที ั ิ ถูกต้องตามพระธรรมวินัยพึงปฏิบตกน โดยเฉพาะใน ๔ ด้าน ได้แก่ ด้านการปกครอง ต้อง ั ิ ั ปกครองโดยธรรม เป็ นธรรมาภิบาล ปกครองเพือเกือหนุ น ให้เกิดการศึกษา ทังทีพระภิก ษุ สงฆ์กนเองสอน และสงเคราะห์กุลบุตร กุลธิดา เพือให้ได้รบการศึกษาทีถูกต้อง พร้อมทังวิชา ั ั ความรู้ จรณะ ความประพฤติ การศึกษาทีสร้างวิธคดทีเป็ นสัมมาทิฏฐิ การเรียนรูคู่ความสุข ี ิ ้ (Learning And Happiness) บทบาทด้านการเผยแผ่ งานเผยแผ่เป็นงานทีนําคําสอนขององค์ สมเด็จ พระสัม มาสัม พุท ธเจ้า ออกเผยแผ่สู่ประชาชน เป็ น ภารกิจทีมีค วามสํา คัญ ในสมัย พุทธกาลพระพุทธองค์ ใช้คาว่าไปประกาศพรหมจรรย์ ประกาศวิถชวตอย่างพรหม อันเป็ น ํ ี ีิ ชีวตทีประเสริฐ นันหมายถึงพระภิกษุ สงฆ์ตองเป็ นแบบอย่างทีดีของการดํา เนินชีวิต สังคม ิ ้ สงฆ์ สังคมแบบอย่างหรือสังคมต้นแบบของสังคมชุมชนเพือสร้างชุมชนทีเข้มแข็ง หนังสืออ้างอิ ง สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส. (๒๕๓๕). วินัยมุข เล่ม ๒, (หลักสูตร นักธรรมชันโท). กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์มหามกุฏราชวิทยาลัย. พระธรรมปิฎก (ป.อ.ปยุตฺโต). (๒๕๓๙). การศึกษาเพืออารยธรรมทียังยืน. กรุงเทพ ฯ : บริษทสหธรรมิก จํากัด. ั พระธรรมปิฎก(ป.อ.ปยุตฺโต). (๒๕๔๒). การศึกษาทางเลือก : สูววฒน์หรือวิบตในยุคโลกไร้ ่ิั ั ิ พรมแดน. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์คุรุสภา. ชาญณรงค์ บุญหนุ น. (๒๕๔๓). "การสังคายนาในมุมมองใหม่ หนทางสูการแก้ปญหาคณะ ่ ั ั ั สงฆ์ไทยปจจุบน". มปท. ชาย โพธิสตา. (๒๕๒๒). มหาวิทยาลัยสงฆ์ในสังคมไทย การศึกษาบทบาทของมหาจุฬาลง ิ กรณราชวิทยาลัย. กรุงเทพฯ : สหประชาพาณิชย์. ทวีวฒน์ ปุณฑริกวิวฒน์. (๒๕๔๑). "พุทธทาสภิกขุในบริบทของสังคมไทย" พุทธสาสนา ๖๖ ั ั (พฤษภาคม-กรกฎาคม ๒๕๔๑) : หน้า ๑๐๕-๑๒๕. นิธิ เอียวศรีวงศ์. (๒๕๓๖). "อนาคตขององค์กรสงฆ์"ใน นิธิ เอียวศรีวงศ์ และคณะ, มอง ิ ู ิ ั อนาคต. กรุงเทพฯ : มูลนิธภมปญญา, หน้า ๑๑๔-๑๕๑. พระธรรมปิฎก (ป.อ. ปยุตฺโต). (๒๕๔๔). ปฏิรปการศึกษา พระพุทธศาสนาจะไปอยูไหน ?. ู ่ กรุงเทพฯ : สหธรรมิก. 10
- 11. พระไพศาล วิสาโล. (๒๕๔๒).พระธรรมปิฎกกับอนาคตของพุทธศาสนา. กรุงเทพฯ : ธรรมสาร. 11