Scenario thinking -คิดเรื่องทัศนภาพ โดย ดร.ดนัย เทียนพุฒ

1. 1
คิดเรื่องทัศนภาพ (Scenarios)
ดร.ดนัย เทียนพุฒ กรรมการผูจัดการ บจก.ดี เอ็น ที คอนซัลแตนท
ในฉบับนี้ผเู ขียนจะอนุญาตผูที่ติดตามเรื่องคาปลีกของไทยจะขอหยุดไวชั่วคราวกอนโดย
ขอตัดภาพจากที่ไดเขียนมา 2 ตอนแลวไปสูเรื่องใหม คือ ทัศนภาพ (Scenarios) เพราะมีผูที่สนใจและผู
บริหารธุรกิจสอบถามกันมากในเรื่องนีกันมาก
้
ดังนั้นถาจะเขียนเกียวกับ “ทัศนภาพ (Scenarios)” คงมีเรื่องราวใหหยิบมาเลาไดมากมาย
่
เพราะเปนสิ่งที่ผูเขียนใชเปนเครื่องมือในการทบทวนวิสัยทัศนและสรางทัศนภาพใหม หากตองการแปลง
รูปธุรกิจ (Business Transformation) สําหรับอนาคตที่สับสนวุนวาย และยิ่งเขมขนมากขึ้นในปจจุบันซึ่ง
ผูเขียนไดจด “การอบรมฝกปฏิบัติในเรื่องนี้แบบเต็มรูป ประมาณ 1-2 วัน” (อบรมกันแค 1-3 ชั่วโมงไมได
ั
อะไรครับ!) ทําใหมีตวอยางและเทคนิคทีมีการปรับใชกบธุรกิจไทยไดอยางเหมาะสมมากยิ่งขึ้น
ั ่ ั
ยอนความไปถาผูเขียนจําไมผิดในชวงทีทํางานอยูกับ
่ ธกส.(ธนาคารเพื่อการเกษตรและ
สหกรณการเกษตร)ในสมัยนัน
้ ไดเคยอานบทสัมภาษณของคุณวิโรจน ภูตระกูล คนไทยคนแรกที่เปน
ผูบริหารซึ่งประสบความสําเร็จที่บริษัทขามชาติอยางยูนลิเวอร และหลังจากนั้นนับทศวรรษก็คิดวาไมมีใคร
ิ
ลบสถิตินี้ได (จนกระทั่งคุณวิโรจน ไดเสียชีวิตไปในขณะที่ไปเดินปา) แลวมาสดุดถึง “ทัศนภาพของยูนิลิ
เวอร.............”
คําวา “ทัศนภาพ” ที่ผูเขียนไดยินจากคุณวิโรจนเปนอะไรที่ชอบมาก ๆในตอนนั้น ซึ่ง
แตกตางไปจากคําวา “ทิศทางธุรกิจ” เนื่องจากคําวา ทิศทางธุรกิจในสมัยตอมาไดมการพัฒนาและเรียกใหม
ี
ในคําที่เหมาะกวาคือเราจะเรียกกันวา “วิสัยทัศนธุรกิจ (Corporate Vision)”
อีกอยางเนื่องจากในยุคนั้นอินเตอรเน็ตยังไมแพรหลายเหมือนปจจุบัน การที่จะสืบคนหรือ
หาตําราหรือขอเขียนในเรื่อง ทัศนภาพ (Scenarios) เพื่อทําความเขาใจจึงทําไดยากทําใหไมพบขอเขียนดาน
นี้เทาใดนักในเมืองไทย แมปจจุบันจะมีอินเตอรเน็ตแพรหลายมากขึ้นแตเรื่องราวของทัศนภาพก็ยังไม
ชัดเจนมากนักหรือไมมีใหนาไปตอยอดความรูได ผูเขียนจึงโดดเขามาทําหนาที่ในปจจุบัน
ํ
ดร.ดนัย เทียนพุฒ –การวิเคราะห SWOT และการวางแผนทัศนภาพ Copyright 2009 : DNT Consultants Co.,Ltd.

2. 2
ความจริงแลวผูเขียนเรียนเครื่องมือในการวิเคราะหหรือคาดการณอนาคตมาเรื่องหนึงคือ
่
เทคนิคเดลฟาย (Delphi Technic) โดยไดนํามาใชตอนทําวิทยานิพนธในระดับปริญญาโท ปจจุบันก็
นํามาใชบางแต การคิดเชิงทัศนภาพ และ กลยุทธที่เนนทัศนภาพมีเทคนิคที่นาสนใจกวา
คิดเชิงกลยุทธ คิดทัศนภาพ
ในการจัดทําเรือง การวางแผนเชิงกลยุทธ (Strategic Planning) ผูเขียนไมไดเรียนใน
่
สํานัก MBA ของเมืองไทยแตไดมีโอกาสเรียนรูตอนที่ทางานอยู ธกส. จากผูเชี่ยวชาญของ EU มาสอนใหที่
ํ
ธนาคาร ตอมาไดรับการติวเขมเมื่อตองรับผิดชอบดานนี้ที่หางสรรพสินคาโรบินสัน แตกยงไมลึกซึ้ง
็ั
เทากับที่ไดเรียนเมื่อตอนทํางานกับบริษัททีปรึกษาจากสหรัฐอเมริกา ซึ่งเขามาเปดดําเนินการเรื่องนี้เกือบๆ
่
20 ปแลว (บริษัท SRI: Strategic Resources International)
ระหวางทีตองเตรียมการบรรยายเมื่อเกือบ 2 ทศวรรษที่แลวในเรื่องการคิดเชิงกลยุทธเพื่อ
่
สรางสิ่งที่เรียกวา “วิสัยทัศนเชิงกลยุทธ (Strategic Vision)” หรือบางทีก็เรียก Strategic Profile (โปรไฟล
เชิงกลยุทธ) ซึ่งเปนเรื่องเดียวกันทําใหผูเขียนรูชัดเจนยิงขึ้นวา การคิดเชิงกลยุทธ (Strategic Thinking)
่
หากจะคิดทําเรื่องวิสยทัศนธุรกิจใหไดดแลว การวิเคราะหทัศนภาพ (Scenario Analysis) เปนเครื่องมือที่
ั ี
เหมาะสมมากและดีกวาวิธีการอื่นๆ
แตสิ่งที่แปลกมาก คือเมืองไทยในขณะนันรูจักเรื่องนีนอยมากแบบเหลือเชื่อจริงๆ!!
้ ้ 
การคิดทัศนภาพ เราไมคอยพูดถึงกันเทากับ การวิเคราะหทัศนภาพและกลยุทธที่เนน

ทัศนภาพ (Scenario Based Strategy)
อะไรคือ สิ่งที่เรียกวา ทัศนภาพ (Scenarios)
สรุปงายๆ ทัศนภาพคือ เรื่องราวของอนาคตที่เปนไปได (Stories of possible futures,
Ralston & Wilson (2006); The Scenario Planning Handbook) ขณะที่ Sharpe & Heijden (2007;
Scenario for Success) บอกวา ทัศนภาพเปนเครื่องมือสําหรับการคิดอนาคต
ความจริงแลวคําวา ทัศนภาพนั้นยืมมาจากโลกภาพยนตรที่ใชบรรยายเลาเรื่องและสิ่งที่เปน
ภาพที่เกิดขึ้น คําดังกลาวไดถูกแปลมาใชในโลกธุรกิจ
ดร.ดนัย เทียนพุฒ –การวิเคราะห SWOT และการวางแผนทัศนภาพ Copyright 2009 : DNT Consultants Co.,Ltd.

3. 3
ดังนั้น การวางแผนทัศนภาพ (Scenario Planning) เปนหรือควรจะเปนการออกแบบที่
ชวยใหเราเห็นทั้งปจจุบันและอนาคตที่เปนเหมือนเรื่องราวที่เกียวของดําเนินตอเนื่องไป
่
เรามักจะใชคําวา Scenarios ที่เปนพหูพจนเพราะอนาคตเปนสิ่งที่ไมแนนอนที่ซอนเรนอยู
ซึ่งเราจําเปนตองพิจารณาจํานวนของอนาคตที่เปนทางเลือก (ทัศนภาพ) ถาเราสามารถคนหาชวงทั้งหมด
ของความเปนไปไดกจะทําใหมีการวางแผนที่ตระเตรียมไวเพื่อการเผชิญกับสิ่งที่จะเกิดขึ้นในอนาคต
็
ทัศนภาพ ไมใช การทํานาย
แต เปนการบรรยายทางเลือกในอนาคตที่เปนไปได
ทัศนภาพไมใชสิ่งแปรเปลี่ยนรอบๆ จุดศูนยกลาง
แต เปนสิ่งที่มีนัยสําคัญ จัดโครงสรางได เปนมุมมองที่แตกตางกันในภาพอนาคต
ทัศนภาพไมใชจับภาพที่จุดปลาย (ต.ย. ตลาดในป 2015)
แต เปนภาพยนตรของสิ่งที่เกี่ยวของกันในพลวัตของอนาคต
ทัศนภาพไมใชมุมมองทั่วๆ ไปของความกลัวหรืออนาคตที่ตองการ
แต เปนมุมมองของอนาคตที่มี “จุดมุงในการตัดสินใจ” โดยเฉพาะเจาะจง
ทัศนภาพไมใชผลผลิตของนักอนาคตภายนอก(องคกร)
แต เปนผลลัพธของการรับรูและหยั่งเห็นของผูบริหาร
ทัศนภาพธุรกิจ
ผูเขียนไดสอนใหธุรกิจไดเรียนรูถึงเรื่อง การวิเคราะหทัศนภาพและกลยุทธที่เนนทัศนภาพ
มานานพอสมควรโดยเฉพาะในภาคธุรกิจ
 การเริ่มใหองคกรของรัฐไดเรียนรูเรื่องทัศนภาพเมื่อราวๆ 10 ปที่แลวในระหวางที่
ผูเขียนทําหนาที่ “ที่ปรึกษาดานการสรางโมเดลความสามารถใหกับสํานักงาน ก.พ.” ซึ่งขอใหผูเขียนสอน
วิธีการคิดเชิงกลยุทธ จึงนําเรื่องการวิเคราะหทัศนภาพผนวกเขามาดวย
ดร.ดนัย เทียนพุฒ –การวิเคราะห SWOT และการวางแผนทัศนภาพ Copyright 2009 : DNT Consultants Co.,Ltd.

4. 4
 หลังจากนันไดบรรยายเรื่องนี้เรื่อยมา ประมาณ 5 ปที่ผานมาไดเริ่มทดลองสอนใน
้
วิชา Strategic Management สําหรับ นศ.MBA ที่ผูเขียนสอนอยู พบวาคอนขางยากสําหรับ นศ.MBA ที่จะ
มีขีดความสามารถพอในการวิเคราะหใหเห็นทัศนภาพของอนาคตที่เปนไปไดโดยเฉพาะการใหชื่อทัศนภาพ
ที่โดนๆ!!
 ไดมีโอกาสอีก 2 ครั้งเมื่อไมนานนักในการไปสอนใหกบ PTT GAS ที่ จ.ระยอง
ั
ซึ่งตองการเครื่องมือใหมๆในการวิเคราะหกลยุทธ กับการเปนที่ปรึกษาดานวางแผนกลยุทธใหกบ
ั
ศูนยการคาฟวเจอรปารครังสิต ….”พบวาหากทําการวิเคราะหทัศนภาพไดอยางถุกตอง จะสามารถ
จัดรูปแบบทัศนภาพและใหชื่อทัศนภาพทีดี-เดนๆ ได”
่
และยิ่งกวานั้นลาสุดเมื่อเดือน ตุลาคม 2552 ที่ผานมานี้ยังพบอีกวา การใชเทคนิคการ
วิเคราะหทัศนภาพโดยการสราง เมทริกซทัศนภาพ 2x2 มีวิธการที่สามารถพัฒนาไดหลากหลายวิธี
ี
โดยเฉพาะอยางยิ่งการนําไปใชบรรยายเพือ “สรางกลยุทธทัศนภาพสําหรับธุรกิจโรงพยาบาล”
่
สรุปแลวผูเขียนไดขยายแนวคิดออกไปอีกพอสมควรโดยเฉพาะอยางยิงสิ่งที่พบในชวง 1-2
่
ปน้คอ
ีื
1. การวิเคราะหทัศนภาพ หากทํามากกวาการวิเคราะห PEST (P คือ การเมือง, E คือ
เศรษฐกิจ, S คือสังคมและวัฒนธรรม, T คือเทคโนโลยี) โดยเพิ่มวิเคราะหปจจัยดานการ
แขงขันหรือแรงขับ 5 อยาง (Five Forces Model) ของ Porter จะทําใหเห็นแนวโนม
(Trends) ที่นาสนใจมากยิ่งขึ้น เมื่อจะสรุปแนวโนมออกเปนสิ่งทีแนนอน (Certainty)
่
และสิ่งที่ไมแนนอน (Uncertainty)
2. การที่จะหยิบสิ่งที่เปนสิ่งที่แนนอนและสิงที่ไมแนนอนเขามาแทนทัศนภาพ
่ ตองมีการ
วิเคราะหเมทริกซผลกระทบกับระดับความสําคัญมากอน หากทําไดการนําไปสูเมทริกซ
ทัศนภาพ 2x2 จะนาสนใจมาก
3. การทบทวนและสรางวิสัยทัศน หากการทําเพียง “SWOT Analysis” ในแบบวิธีเดิมๆ
พบวากวาจะเขียนขอความวิสัยทัศนและภารกิจที่บอกภาพอนาคตที่อยากจะเปนและสิ่งที่
ตองทําทั้งปจจุบันและอนาคตหรือจุดประสงคของธุรกิจ สูการใชเทคนิคการวิเคราะห
ทัศนภาพไมได
ดร.ดนัย เทียนพุฒ –การวิเคราะห SWOT และการวางแผนทัศนภาพ Copyright 2009 : DNT Consultants Co.,Ltd.

5. 5
อนาคตประเทศไทยมีทัศนภาพอยางไร?
ความจริงหลายยุคหลายสมัยที่พดถึง “อนาคตประเทศไทย” มักจะทําอยูบนตํารา 1-2 เลม
ู
ของบรรดากุนซือฟากรัฐบาลที่มาจากสถาบันการศึกษา เราจึงไมเห็นอนาคตของประเทศไทยที่ชดเจนมาก
ั
หรืออาจจะบอกไดวา “อนาคตประเทศไทยไมไดมอะไรทีจะเปนไปไดมาตลอดชวง 10 ปที่ผานมา วนเวียน
ี ่
กันอยูแครากหญา ประชานิยมและเศรษฐกิจสรางสรรค

ในปจจุบนเราจะเห็นวาการวิเคราะหเกี่ยวกับอนาคต หรือ ทัศนภาพ นันไดเขามามีบทบาท
ั ้
สูงมากกวาแตกอนโดยเฉพาะในระดับโลกไดนําเทคนิคนีเ้ ขามาใชกนแพรหลายมากขึนเพราะวา
ั ้
1.อนาคตไดถูกนิยามใหมวา เปนสิ่งทีไมแนนอน เปนความสับสนวุนวาย และทํานาย
่
อนาคตไกล ๆ ไดยากมากวาแตกอน (อาจจะพูดไดชด ๆ ดัง ๆ วา บอกอะไรไกล ๆ แทบไมไดแลวดวย
ั
วิธีการแบบเดิม)
2.ทั้งนักกลยุทธและนักการตลาดระดับโลก ตางก็ออกมาบอกหรือชี้แนะให ประเทศและ
ธุรกิจทําในเรืองของการวิเคราะหทัศนภาพ เพื่อจะได วาดภาพเรื่องราวของอนาคตที่เปนไปไดและไมหลง
่
ทางเสียเวลาไปกับเครื่องและวิธีการแบบเดิม ๆ ที่ไมอาจบอกภาพอนาคตไดอีกตอไป
3.อนาคตประเทศไทยแบบที่เรานิยมทํากัน คือ การมาระดมความคิดจากตัวแทนทุก ๆ
สวนของประเทศ พรอมการนําเสนองานวิจัย-ศึกษาของนักวิชาการทั้งอดีต-ปจจุบัน-และอนาคต ในรูปแบบ
ที่เราคุนเคย เราจะพบอนาคตแบบที่ผูเขียนบอกไวขางตน รากหญา ประชานิยม ยาเสพติด เมาไมขับ
เศรษฐกิจสรางสรรค ลําพังแค “ไขหวัดสายพันธุใหม 2009......ยุทธศาสตรการรับมือรอบแรกยังมือไม
ปนปวน นีไดเตือนกันวาจะเกิด การระบาดรอบ 2 ทั้งๆ ที่ อีก 2 เดือน ป 2010 จะมาถึงในไมชายิ่งเขาหนา
่ 
หนาวจะระบาดเร็วกวาหนารอน เหตุการณนี้บอกไดชัดเจนถึง การใชวิธีการคิดและเครื่องมือแบบที่เคยชิน
สิ่งเหลานี้ใชหรือเปลาไมรในสิ่งที่เรียกวา อนาคตประเทศไทย ลองมาวิเคราะหใหมถึง
ู
“ทัศนภาพใหมของประเทศไทย” นาจะทําใหหลุดวังวนขางตนก็ไดครับใครจะไปรูจริงมั๊ย!!
ดร.ดนัย เทียนพุฒ –การวิเคราะห SWOT และการวางแผนทัศนภาพ Copyright 2009 : DNT Consultants Co.,Ltd.