1. PARAJA DHE BANKA Mr.sci. Drita Krasniqi

2. PARAJA DHE BANKA CKA ESHTE PARAJA ? Paraja është përmbledhje e një paradoksi. Ajo është njëkohësisht malli më i rëndesishëm dhe më i parëndesishëm i ekonomisë. Paraja nuk mund të përdoret si ushqim, veshje ose drejtpërdrejt për të prodhuar mallra të tjera ekonomike. Por nga ana tjetër zotrimi i saj jep mundësine të sigurohet një shumëllojshmëri mallrash të tjera të dobishëm apo të lluksit. Në kohë të ndryshme dhe vende të ndryshme funksionin e paras e kanë luajtur sende të ndryshme.Studimin e bere në këtë drejtim tregojm se rrethë170 sende të ndryshme e kanë luajtur rolin e parasë.

3. PARAJA DHE BANKA Për të kuptuar rolin e parasë në ekonomi ne duhet të kuptojm se cka është paraja. Perkufizimi i parasë varet nga perdorimi ose qellimi të cilit ajo i shërben. Studimi i parasë fillon duke analizuar më parë funksionet e saj dhe duke analizuar ndikimin në efektivitetin ekonomik. Gjithashtu do të trajtohen format e evaluimit të parasë dhe se si matet ajo aktualisht. Kur ne mendojmë për qarkullimin, rëndom mendojmë për paranë. Në përgjithësi është e qartë se paraja është një produkt që plotëson kërkesat me sa vijon: Mjet i pagesës dhe llogaritjes,Mjet këmbimi, dhe Ruajtëse e vlerës.

4. PARAJA DHE BANKA KUPTIMI I PARASE Në bisedat e përditshme paraja ka kuptimin e shumë gjërave, por për ekonomistët ajo ka një kuptim shumë të veqantë. Për të shmangur keqkuptimin trajtojm se në cfare kuptimi e perdorin ekonomistet fjalën para në dallim nga përdorimi i zakonshëm. Ekonomistet e përcaktojne paranë si cdo gjë që përgjithesisht pranohet në blerjen e mallrave, kryerjen e shërbimeve ose në shlyrjen e borgjeve. Paraja shpesh në jetën e përditshme përdoret edhe si sinonim i pasurisë.

5. PARAJA DHE BANKA Ne jeten e perditshme njerezit me para shprehin nivelin e cmimit te mallrave e te sherbimeve,shprehin nivelin e pages e shpeshhere edhe te pasurise Ekonomistët bëjne një dallim midis parasë që perdoret drejtëperdrejt për blerjen e mallrave dhe te sherbimeve ( në formën e kartmonedhave,monedhave, qeqeve etj ) dhe pasurisë që perfshin cdo gjë që zotron njeriu dhe që shërben si rezervë vlerë. Pasuria përveq parasë përfshine edhe elemente të tilla siq jane: aksionet, obligacionet, toka bujqësore, trualli, shtëpia etj. Paraja dhe të gjitha këto pasuri e kanë një karakteristike të përbashkët dhe konsiderohen si asete.

6. PARAJA DHE BANKA Paraja,eshte nje kategori ekonomike e caktuar,nje konvencion apo marreveshje midis njerezve per ti dhene nje sendi te caktuar atributet e nje ekuivalenti te pergjithshem Pra,paraja eshte nje produkt, me ndihmen e te cilit behet e mundur kembimi i te gjitha mallerave apo sherbimeve. FORMAT E PARASE Sipas formes fizike, paraja në kuptimin e ngushtë egziston në tri forma: Monedha metalike Paraja prej letre Paraja llogari Dy grupet e para quhen grupet e parase të prekshme ose para të gatshme.Kartëmonedhat dhe monedhat janë para fizike që qarkullojnë ne nje ekonomi

7. PARAJA DHE BANKA Nevoja për para është shumë e madhe saqë cdo ekonomi e shpikë atë.Që një mall të luaj rolin e parasë ai duhet ti plotesoje disa kushte: Duhet të jetë i standarizuar Duhet të i matë vlerat Duhet të pranohet gjëresisht Duhet të jetë i ndashëm Duhet të jetë lehtësisht i transportueshëm Duhet të jetë i qëndrushëm Evulucioni i formave të parasë ka qenë kalimi nga paraja mall tek paraja kredi.Vetem paraja mall ka perjetuar dy ndryshime dhe ka kaluar në dy etapa. Paraja mallë Paraja kredi

8. PARAJA DHE BANKA FUNKSIONET E PARASE Cfarëdo forme e paraqitjes së parasë si guaskë, gurë i cmuar, ar, apo letër, në cdo ekonomi ajo i kryen katër funksione kryesore siqë janë: 1. Funksionin si mjet këmbimi 2. Funksionin si njësi llogaritëse 3. Funksionin e rezervës së vlerës 4. Funksionin e standardit të llogarive të ardhshme

9. PARAJA DHE BANKA PARAJA SI MJET KËMBIMI Ky eshte funskioni me i njohur i parase. Në të gjitha transaksionet e tregut në ekonomi paraja në formën e kartëmonedhës, monedhës ose të qekut është mjet këmbimi, domethëne se ajo perdoret për të paguar për mallrat dhe shërbimet. Përdorimi i parasë si mjetë këmbimi ndikonë në efektivitetin ekonomik, duke kursyer kohën dhe duke ulur shpenzimet për blerjen e mallrave dhe shërbimeve. Paraja e rritë efikasitetin ekonomik duke i lejuar njerezit te specializohen në atë punë që e bëjnë më mirë,shihet që paraja është një mjet mjaft i rëndsishëm.

10. PARAJA DHE BANKA PARAJA SI MJET KËMBIMI Kembimi kerkon takimin e domosdoshem te dy agjenteve ekonomik qe kane deshira te njejta per kembim; Kembimi kerkon krahasimin e dy mallerave/sherbimeve qe jane objekt i transaksionit te kembimit; Ne kembim lypset shpeshhere ndarja e mallerave qe jane te pandashem Si perfundim,ne pergjithesi,me funksionin e mjetit te kembimit paraja perkufizohet si mjet i rregullimeve: te papercaktuara (dmth te lejosh te blesh çfardo malli ) te pergjithshme- pranuar prej gjith bote dhe çfardo rrethane te menjehereshme- menjiher realizohet transfera e parase

11. PARAJA DHE BANKA PARAJA MASE E VLERES OSE NJËSI LLOGARITËSE Ky funksion i parasë shërben si njësi llogaritëse, domethënë ajo perdoret për të matur vlerën e mallrave në ekonomi. Elementi bazë për të gjitha sistemet monetare është njësia e llogaritjes ose njësia kryesore e mases me anen e së cilës: llogariten vlerat, mbahet kontabiliteti dhe nënshkruhen kontratat. Në këtë funksion paraja shërben si emerues i vetëm i vlerave të të gjitha mallrave të shërbimeve duke i bërë ato të bashkëmatshme. Perdorimi i parasë si njësi llogaritëse zvoglon koston e tranaksioneve nëpërmjet zvogelimit të numrit të cmimeve që nevoitën.

12. PARAJA DHE BANKA PARAJA MASE E VLERES OSE NJËSI LLOGARITËSE Funksioni i parasë si njësi llogarije lejon vënjen e cmimit të mallrave dhe shërbimeve në kushtet e standardeve me të njëjten vlerë. Për të kuptuar më mirë këtë funksion të parasë le të marrim si shembull një ekonomi në natyrë, ku paraja nuk e kryen këtë funksion. Në qoftë se ekonomia ka tri mallra të themi: pjeshkë, leksione ekonomike dhe automobila , do të jene vetem tri cmime per të treguar se si kembehen me njëri tjetrin. Vlera e mallrave matet ne njesine e parase ahstu si matet pesha e nje sendi ne kilogram apo sikunder matet gjatesia ne metra,etj.

13. PARAJA DHE BANKA PARAJA REZERVË ME VLERË Paraja shërben gjithëashtu si rezervë e vlerës, domethënë si rezervë e fuqisë blerëse me kalimin e kohës. Rezerva vlerë përdoret për të ndarë kohen e marrjes së të ardhurave me ato të kryerjes së shërbimeve. Ky funksion i parasë është i dobishëm sepse shumica nga ne nuk duam t’i shpenzojm parat sapo ti marrim ato, por të presim qastin dhe kohen e përshtatshme në të ardhmen. Paraja nuk është i vetmi mjet si rezerve e vleres sepse cdo aktiv cfaredo cofte ai si, para, obligacion, tokë bujqesore, truall, shtëpi ose gur i cmuar është një mjet i ruajtjes së pasurise.

14. PARAJA DHE BANKA PARAJA REZERVË ME VLERË Shumë nga këto aktive kanë përparsi ndaj parasë si një rezerve e vlerës, duke pasur parasyshë edhe rritjen e vazhdueshme të cmimeve. Shkalla me të cilen një mjet sjellë para me lehtesi thyeshmeri dhe të lirë nga rreziku i humbjes së kapitalit mund të quhet shkallë e likuiditetit.Kjo eshte nje nder vetite me te rendesishme te parase. Jane dy përmasa të likuidtetit: shpenzimet e transaksionit të kthimit të parasë, rreziku i cmimit.

15. PARAJA DHE BANKA PARAJA,STANDARD I PAGESAVE TE ARDHME Paraja sherben si standard per pagesat qe jane shtyer per t’u kryer ne te ardhmen Kontratat e shlyerjes i nenshtrohen nje detyrimi te shprehur ne nje njesi monetare e te pranuar si standard,si te pandryshuar

16. PARAJA DHE BANKA SISTEMI BANKAR,ORGANIZIMI I TIJ DHE BANKA QENDRORE Banka eshte institucion financiar ndermjetesimi qe sherben per te vendosur ekuilibrat e nevojshme midis flukseve suficitare dhe atyre deficitare ne ekonomi Bankat jane biznes i nje lloji te vecante;objekt i veprimtarise se tyre eshte tregtimi i parave . Bankat jane te llojeve te ndryshme po me te rendesishmet konsiderohen bankat tregtare Teresia e llojeve te ndryshme te bankave,me lidhje te ndersjella me njera tjetren dhe me funksione te caktuara perben – sistemin bankar te cdo vendi. Sistemi bankar me nje nivel – sistem monobankar Sistemi bankar me dy nivele

17. PARAJA DHE BANKA SISTEMI BANKAR,ORGANIZIMI I TIJ DHE BANKA QENDRORE Bankat qendrore,ne pergjithesi jane ndermjetes,funksioni kryesor i te cilave eshte realizimi i objektivave te politikes publike te shtetit,duke operuar me parametra te rendesishem monetar,sikurse eshte oferta e parase. Banka qendrore normalisht eshte ne zemer te sistemit te pagesave te vendit,Ajo percakton oferten e parase dhe drejton sistemet e pagesave e te kompensimeve ndermjet bankave. Ne shumicen e vendeve,banka qendrore eshte e identifikuar me emrin e shtetit qe i perket,si psh Banka Qendrore e Kosoves

18. PARAJA DHE BANKA ORGANIZMAT FINANCIAR NDERKOMBETAR Aktualisht ekzistojne shume organizma financiare nderkombetar e,qellimi i te cilave eshte te koordinojne e te bashkerendojne politikat financiare te vendeve te ndryshme. Ekzistojne edhe dy organizma te rendesishem financiare nderkombetare qe kane per mision zhvillimin e kembimeve financiare dhe tregtare : Fondi Monetar Nderkombetar (FMN) Banka Nderkombetare per Rindertim dhe Zhvillim (BNRZH) ose sic thirret ndryshe Banka Boterore (BB)

19. Banka qendore e Kosoves Te nxis dhe te mbaj nji sit financiar stabil(te qendrushem,sigurt dhe efikas te pagesave) Arritja dhe ruajtja stabile e qmimeve vendore B.Q mbeshtet politiken e pergjithshm dhe ekonimikete qeverise Vepron ne parimin e ekonmis se tregut te hapur me konkurenc e lire

20. PARAJA DHE BANKA POLITIKA MONETARE DHE INSTRUMENTET E SAJ Politika monetare perfshine nje teresi synimesh apo objektivash me karakter makroekonomik te cilat mund te arrihen vetem duke perdorur instrumente te caktuara. Objektivat kryesore makroekonomike qe kerkon te arrije banka qendrore jane: Qendrueshmeria e nivelit te cmimeve Niveli relativisht i larte i punesimit Rritja ekonomike Qendrueshmeria e normave te interesit Qendrueshmeria ne tregjet valutore

21. PARAJA DHE BANKA POLITIKA MONETARE DHE INSTRUMENTET E SAJ Banka qendrore per arritjen e objektivave te saj perdore instrumente te ndryshme,ato klasifikohen si : Direkte – niveli minimal i intersit per depozitat, niveli maksimal i intersit per huate,kufiri i kredise per bankat tregtare,etj Indirekte – rezervat e detyrueshme,norma e zbritjes apo e refinanciamit dhe veprimet ne tregune hapur

22. PARAJA DHE BANKA TREGU I PARASE Kalimi i fondeve nga subjektet suficitare ne ato deficitare realizohet me ndermjetesimin e dy tregjeve : tregut te parase dhe tregut te kapitaleve Tregu i parase apo ndryshe tregu monetar,ka te beje me tregtimin e borxheve me maturim afatshkurter,si rregull deri ne 12 muaj Tregu i parase u siguron subjekteve ekonomike dhe individeve liquiditetet e nevojshme,ne shumat e deshiruara dhe ne kohen e duhur. Tregu i parase eshte poashtu tregu i shitjes me shumice te instrumenteve financiare afatshkurter,qe kane likuiditet te larte dhe risk te ulet.

23. PARAJA DHE BANKA TREGU I PARASE Ne tregun e parase tregtohet nje shumellojshmeri instrumentesh financiare.Si me te rendesishme konsiderohen: Bonot e thesarit – letrat me vlere te emetuara nga qeveria Letrat tregtare Certifikatat e depozitave Marreveshjet e riblerjes (REPO) NDERMJETESIT FINANCIARE JOBANKARE Te njetin funksion e kryejne edhe ndermjetesit tjere financiare jobankare si: Kompanite e sigurimit,fondet e pensioneve,institucionet kreditore,shoqerite e kursimit dhe te huase,kompanite e sherbimeve financiare,etj

24. www.Biznesi.net